Bakı, 2 aprel (AZƏRTAC).  “Rəbbin bal arısına belə təlqin etdi: “Dağlarda, ağaclarda və (insanların) qurduqları çardaqlarda (evlərin damında, üzümlüklərdə) özünə evlər tik (pətəklər sal). Sonra bütün meyvələrdən ye və Rəbbinin sənə göstərdiyi yolla rahat (asanlıqla) get! (Və ya: “Rəbbinin yollarını itaətlə tut!”), (O arıların) qarınlarından insanlar üçün şəfa olan müxtəlif rəngli (ağ, sarı, qırmızı) bal çıxar. Şübhəsiz ki, bunda düşünüb dərk edənlər üçün bir ibrət vardır” ( “Bal arısı” surəsi, 16.68.69). Müqəddəs Qurani-Kərimin bu ayələri qeyri-adi məxluq olan arı haqqında Allahın kəlamıdır. Dünyanın bütün dinlərində arı insana fayda gətirən, zəhmət və bərəkət rəmzi olan müqəddəs həşəratdır.

Azərbaycanda arıçılıq lap qədim zamanlardan inkişaf etmişdir. Arıçılıq kənd təsərrüfatının ekoloji baxımdan bəlkə də ən təhlükəsiz növlərindən biridir. Ərzaq məhsullarının təhlükəsizliyi məsələlərinin qlobal əhəmiyyət daşıdığı müasir dövrümüzdə arıçılığın inkişafına xüsusi diqqət yetirilir.

1999-cu ildən ölkəmizdə biologiya elmləri namizədi, Milli Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutunun araxnologiya laboratoriyasının böyük elmi əməkdaşı Yevdokiya Xanbəyovanın başçılığı ilə “Qızıl pətək” qeyri-hökumət təşkilatı (QHT) fəaliyyət göstərir. QHT bu müddət ərzində 30-dan çox layihə icra etmiş, arıçıların 8 sərgi-yarmarkasını keçirmişdir. 2011-ci ildə təşkilat Beynəlxalq Arıçılar Assosiasiyasının “Apimondiya”nın tamhüquqlu üzvü olmuşdur.

Y.Xanbəyovanın rəhbərliyi ilə bir qrup alim son 6 ildə Zoologiya İnstitutunun elmi proqramları çərçivəsində arı ballarının öyrənilməsi ilə məşğul olur. İlk illər Azərbaycanda arıların yayılmasına və cins tərkibinə dair tədqiqatlar aparılmışdır. 2011-ci ildən parazitofauna və arıların kütləvi şəkildə qırılmasının səbəbləri öyrənilir. Bu tədqiqat Milli Elmlər Akademiyasının İdarə heyəti tərəfindən elm üçün prioritet, Azərbaycanın xalq təsərrüfatı üçün əhəmiyyətli tədqiqat müəyyənləşdirilmişdir. Azərbaycan EA-nın İdarə heyəti bu sahədə araşdırmaların dərinləşdirilməsi və genişləndirilməsi məqsədi ilə qrant şəklində Zoologiya İnstitutuna əlavə maliyyələşdirmə ayırmışdır. Tədqiqatlar artıq respublikanın Şamaxı-İsmayıllı regionunda başlanmışdır.

AZƏRTAC biologiya elmləri namizədi Y.Xanbəyovanın arıçılığın aktual problemlərinə həsr olunmuş məqaləsini təqdim edir.

X X X

Azərbaycan dünyada ən məşhur arı cinslərindən biri olan, bal arılarının məşhur və təsərrüfat baxımından əhəmiyyətli Qapaqtəpə, Şahdağ, Nuxa populyasiyalarına və s.-ə həyat vermiş Bozdağ Qafqaz arısının vətənidir. Çox zəhmətkeş olan bu arılar artıq 6 dərəcə istidə fəal surətdə uçmağa başlayır. Nektar toplamaq üçün ən uzun xortumcuğa malik olmaları onların digər həşəratlar üçün əlçatmaz olan yonca və sair bitkiləri tozlanmasına və onlardan nektar toplamasına imkan verir.

Dünyanın bir çox ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycanın alimləri və arıçıları həmin cinslərin yetişdirilməsi və bütün dünyaya yayılması üzərində işləmişlər.

Ölkəmizdə arıları lap qədim zamanlardan tanımış, istifadə etmiş, ehtiramla yanaşmışlar. Artıq IV əsrdə Azərbaycan ərazisində meşə arıçılığı - ağac koğuşundan bal toplanması, yaxud “bal ovu”, XVIII əsrdən isə şəxsi arıçılıq təsərrüfatları geniş yayılmışdır. Arıçılığın qədim ocaqları Quba-Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Şamaxı, Lənkəran-Astara, Kəlbəcər-Qubadlı, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan regionları sayılır. Həmin bölgələrin balverən bitkilərlə zəngin yerləri və əlverişli iqlimi vardır.

Azərbaycan arıçılığı pətəklərin müxtəlifliyi - ağac, budaq, gil və samandan hazırlanan ğüd, səbət və təknə pətəklərlə maraq doğurur. XIX əsrdə çərçivə pətəklərin dövrü başlandı. O vaxtdan etibarən arıçılıq intensiv inkişaf edərək, getdikcə daha böyük gəlir gətirməyə başladı.

Azərbaycan dilində və toponimikasında qədim arıçılıqla bağlı adlar qalmışdır: Ballıqaya, Arıtəpə, Arısu, məlhəm (bal və mumun qatışığı) və bir çox başqaları. Qədim arıçılıq inventarı adlarının özünəməxsus kökləri vardır.

Azərbaycanın orta əsrlərə aid şəfa kitablarında bal, mum, arı yapışqanı və zəhəri əsasında indiyədək istifadə olunan dərman vasitələri yer almışdır. Xalq müdrikliyi deyir ki, “Bal yeyənin gözünə işıq gələr”. Arıçılığın himayədarı imam Əli sayılır. Belə bir deyim var: “Əlinin əli arının üstündə olsun”. Azərbaycanda heç kəs başqasının arıxanasına toxunmaz. Arıçılar bal toplamaq üçün çölə çıxardıqları arıxananı rahatca nəzarətsiz qoya bilirlər.

Arıçılıq təsərrüfatına həm sadə kənd camaatı, həm də dövlət və alimlər tərəfindən diqqət yetirilmişdir. 1889-cu ildə Muğanda Qafqaz İpəkçilik Stansiyası nəzdində təşkil edilmiş arıxana bütün Cənubi Qafqaz üçün rasional arıçılıq mərkəzinə çevrilmişdi. Burada arıçılığın özünü, arı xəstəliklərini öyrənən, kəndlərdə yeni tip pətəklər yayan, arıçılığa dair kitabları Azərbaycan dilinə tərcümə edən alimlər və arıçılar işləyirdilər.

Azərbaycanda arıçılığın tarixi dərin köklərə və zəngin təcrübəyə malikdir. 1919-cu ildə “Arıçılığın mühafizəsi haqqında“ dekret qəbul edilmişdir. Sənədə görə, arıçı kəndlilər əvvəllər tutulan “arı pulu” vergisindən azad edilirdilər.

XX əsrin 50-90-cı illərində Azərbaycanda arıçılıq dövlətə və arıçıların özlərinə xeyli gəlir gətirən çox inkişaf etmiş sahəyə çevrildi. Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda 10 mindən çox kənd sakini arıçılıqla məşğul olurdu. Demək olar, bütün kolxozların iri arıçılıq təsərrüfatları, 10 ixtisaslaşdırılmış arıçılıq sovxozu, Lənkəranda ittifaq əhəmiyyətli arıyetişdirmə sovxozu fəaliyyət göstərirdi. Qapaqtəpə və Bozdağ Qafqaz ana arıları təkcə Rusiyaya deyil, dünyanın bir çox ölkələrinə aparılırdı. Statistikaya görə arı ailələrinin sayı 300-450 min təşkil edirdi. Alimlər onların sayını 8-10 dəfə artırmağı tövsiyə edirdilər. Onların fikrincə, Azərbaycanda mövcud olan 9 iqlim qurşağının balverən bitkilərlə zəngin yerlərindən, habelə iqlim xüsusiyyətlərindən səmərəli istifadə edilməsi şərti ilə buna nail olmaq mümkündür.

Azərbaycan balı istər ölkəmizdə, istərsə də xaricdə yüksək qiymətləndirilirdi. Azərbaycanın misilsiz müalicəvi bal sortları olan dağ may balı, sitrus meyvələrindən və cənubdakı dağ çəmənlərindən toplanmış Lənkəran balı bütün dünyada layiqincə qiymətləndirilmiş və qəbul olunmuşdur. Ötən əsrin 70-80-ci illərində Şamaxı arıçılıq sovxozunun may balı (arıçı Mariya Samoylovanın arıxanası) dəfələrlə Moskvada Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisində dəfələrlə nümayiş etdirilmiş və medallara layiq görülmüşdür.

Lakin... hazırda respublikamızın arıçılıq təsərrüfatı böhranlı vəziyyətdə olan azalmaqdadır.

Azərbaycanın arıçılıq təsərrüfatı 1990-1999-cu illərdə 45 faiz azalmışdır. Bunun səbəbləri çoxdur. Arıxanaların əksəriyyəti hərbi əməliyyatların aparıldığı ərazilərdə məhv edilmişdir. Sovxoz və kolxozların ləğv edilməsi zamanı 10 arıçılıq sovxozunun və kolxozlara məxsus arıçılıq təsərrüfatlarının hamısı qeyri-peşəkar adamların əlinə keçdi, baxımsız qaldı və tələf olmağa başladı. Həmin dövrdə arıçılığa xidmət göstərən infrastruktur, o cümlədən baytarlıq xidməti dağıldı. Yenicə başlayan arıçılar arıların xəstəliklərini diaqnozlaşdıra və müalicə edə bilmirdilər. Arı dərmanlarının davamlı alınması pozuldu.

“Qızıl pətək” QHT müxtəlif rayonların və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin arıçılarının köməyi ilə 2001-2004-cü illərdə arıçılıq sahəsinin vəziyyəti haqqında böyük bir material toplaya bilmişdir. Sorğu və araşdırmalarımıza görə, həmin illərdə Azərbaycanda arıçılıqla təxminən 3500 fermer məşğul olurdu, arıçılıq təsərrüfatında isə 100 mindən bir qədər çox arı ailəsi vardı. Bu, arıçılığın inkişafı və optimal fəaliyyəti üçün zəruri olandan azı 5 dəfə azdır. Respublikanın yem bazası isə 8-10 dəfə çox arı ailəsini təmin etməyə qabildir.

Hazırda əvvəllər asanlıqla nəzarət edilən varroatoz, nozematoz, akaropidoz, Amerika və Avropa çürümə xəstəliyi kimi xəstəliklər arıçılığa böyük zərbə vurur. İnvaziya viruslu infeksiyalarla müşayiət olunur. Tərəfimizdən arıların ağır iflici, kisəli qurd xəstəliyi, qanadın deformasiyası virusu, Avropa və Amerika çürümə xəstəliyi qeydə alınmışdır. Qurd invaziyaları başqa viruslarla müşayiət olunur, lakin arıxanada onların diaqnostikası çətindir, bəlkə də qeyri-mümkündür.

Müm güvəsi, eşşəkarısı, siçan, ayı, arıqapan kimi ziyanvericilər arıxanalarda böyük problem yaradır. Üstəlik, “arı ailələrinin kollapsı” kimi ümumdünya problemi də Azərbaycandan yan ötməmişdir.

2006-cı ildə ABŞ arıçıları aşkar etmişlər ki, onların arıxanalarındakı pətəklərin bir hissəsi arısız, bir hissəsində isə ana arı ilə birlikdə bir ovuc cavan arı, qalanlarında isə arısız kisəli qurd qalmışdır. Bu minvalla bəzi arıxanalardan 80 faizədək arı ailəsi yoxa çıxmış, bir il ərzində ölkə üzrə 700 min arı ailəsi tələf olmuşdur.

Problem təhlükəli miqyas almışdır. Ən sağlam ailələr tələf olur. Bununla belə, yeni hadisənin - pətəklərin boşalması probleminin qəribə xüsusiyyəti budur ki, digər pətəklərdən olan arılar bal oğurlamır, pətəklərdə mum gənəsi və kiçik pətək böcəyi əmələ gəlmir. Bu səbəbdən həmin fenomeni “arı ailələrinin kollapsı” (AAK) termini ilə adlandırmışlar. AAK coğrafi baxımdan ABŞ-dan tutmuş Çinədək bütün dünyada təzahür edir. 2008-2009-cu illərdə Çində arı ailələrinin sayı o dərəcədə azalmışdır ki, aqrar sahənin işçiləri mədəni bitkiləri əllə tozlandırmışlar. Arıların oxşar əlamətlərlə kütləvi şəkildə qırılması Avropada da qeydə alınmışdır. AAK hər mövsümdə, hətta şirə toplanması dövründə qeydə alınır. “Apimondiya 2009-2011” Beynəlxalq konqresində şərh edilmiş faktlar təsdiq edir ki, bal və digər arıçılıq məhsullarının istehsalı bütün dünyada çox sürətlə azalır. Bal arılarının tozlandırdığı çiçəkli bitkilərin 80 faizinin taleyi, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı, bəşəriyyətin ərzaqla təminatı və bioloji müxtəlifliyin saxlanması sual altındadır. Toxum istehsalı və flora biomüxtəlifliyinin yoxsullaşması nəzərə alınmadan tozlandırıcı həşəratların yoxa çıxması istehlakçılara 190-350 milyard avro ziyan verir.

Son 5 ildə Azərbaycanda arı ailələrinin kütləvi şəkildə qırılması bütün mövsümlərdə qeydə alınır və regionlar üzrə “dalğavarı” xarakter daşıyır.

Müşahidələrimizə görə, 2007-2011-ci illərin yaz-yay mövsümlərində Azərbaycanda, Böyük Qafqazın şimal-şərq düzənlik zonasında hər il arıların 25-60 faizi tələf olmuşdur. 2008-ci ilin qış-yaz mövsümündə Böyük Qafqazın mərkəzi hissəsinin dağətəyi qurşağında arıların 30 faizi, payızda isə 60 faizi tələf olmuş, arıxanaların bir hissəsi arı ailələrinin 90 faizini itirmişdir. Arıların kütləvi surətdə uçub getməsi və tələf olması yaxşı yem ehtiyatı və payızlıq artımı olan arıxanalarda da qeydə alınmışdır. Balverən bitkilərin çiçəklədiyi yaz mövsümündə Böyük Qafqazın şərq qollarında və respublikanın cənubunda - Talışda arıların 20-25 faizi tələf olur. Artıq indinin özündə müxtəlif rayonların arıçılarından bəzi arıxanalarda arı ailələrinin 20-90 faizinin tələf olması haqqında xəbərlər gəlir. Vəziyyət belə davam edərsə, biz yaxın illərdə arıçılıq sahəsini itirmək təhlükəsi ilə üzləşəcəyik.

Əlbəttə, arıçılar arıları intensiv şəkildə çoxaldaraq, yenilərini alaraq öz arıxanalarını bərpa etməyə çalışırlar. Lakin bu, məhsul itkisinə, rentabelliyin kəskin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Azərbaycanda vəziyyətin yaxşılaşdırılması bir yana qalsın, onun izlənməsi və öyrənilməsi üzrə dövlət proqramının olmaması durumu daha da gərginləşdirir.

Hər bir ölkənin arıçılıq təsərrüfatının rentabelli, gəlirli və sabit fəaliyyət göstərməsi üçün əsas şərt sözügedən coğrafi bölgənin iqlim şərtlərinə və balverən florasına uyğunlaşmış cins arılardan istifadə olunmasıdır. Azərbaycanda azməhsuldar mələz arılardan istifadə olunur. Bu, bəlkə də ən müşkül problemdir.

Son 20-25 ildə respublikaya müxtəlif arı cinslərinin gətirilməsinə və onların iqlimləşdirilməsinə nəzarət olmamışdır. Bir çox arıçılar bilməyərəkdən, yaxud da qəsdən müxtəlif ölkələrdən arılar gətirmişlər. Çox vaxt bir arıxanada iki, bəzən üç cinsin və ya populyasiyanın arılarına təsadüf edilir. Bəzi arıxanalarda son illərdə Rusiya, Amerika, Türkiyə, Avstriya və Almaniyanın arıyetişdirmə müəssisələrində əldə edilmiş yeni cinslər iqlimləşmə prosesindən keçir. Çox vaxt arıxananın bir neçə ailəsi üçün yalnız ana arılar gətirilir. Eyni cinsdən olan erkək arıların, müxtəlif cinslərdən olan yeni və yerli arıların cütləşməsinə yol verməmək üçün onların ayrı-ayrı yerlərdə saxlanmasının, qışlama şərtlərinin və regionun balverən yerlərinin xarakterinin roluna etinasızlıq göstərilmişdir. Belə hesab edirik ki, nəticədə respublika arıçılığında əsl arıyetişdirmə xaosu müşahidə olunur. Gəlmə anadan törəyən arılar ikinci il beçələməyə başlayır, yerli erkək arı ilə cütləşən gənc ana arı yetişdirir. Bu ana arıdan birinci il həm ananın, həm də atanın cinsinin ən yaxşı keyfiyyətlərini nümayiş etdirən mələz arıların birinci nəsli törəyir. Bu fakt kənardan gətirilən cinsi təbliğ etməyə və onu başqa təsərrüfatlara yaymağa başlayan təcrübəçi-arıçıları yanıldır. Lakin sonrakı illərdə həmin arıların keyfiyyəti sürətlə pisləşir. Arılar təkcə öz eksperyer əlamətlərini itirmir, həmçinin onların artmaq qabiliyyəti, məhsuldarlığı azalır. Nəticədə hazırda Azərbaycanın hər yerində azməhsuldar mələz arılardan istifadə olunur.

Ən nəhayət, sahənin maddi bazası köhnəlmişdir. Arıçıların hətta ən xırda avadanlığı və materialları çatışmır. Bakı ətrafında mağazası olan bir sexdən və rayonlarda 2-3 çox kiçik sex və mağazadan başqa respublikada arıçılıq təsərrüfatına xidmət göstərən infrastruktur yoxdur. 2008-ci ildə respublikada qəbul edilmiş “Arıçılıq haqqında” Qanun inkişaf etdirilməli, köməkçi qanuni aktlar işlənib hazırlanmalıdır. Peşəkar ədəbiyyat nəşr olunmur, baytarlıq xidməti, təlim kursları və təcrübə mübadiləsi yoxdur. Arıçılar öz məhsullarını satmaq üçün böyük çətinliklər hiss edirlər. Əhali arasında keyfiyyətli Azərbaycan balına tələbat var, lakin balın alıcılara çatdırılması mexanizmi işlənib hazırlanmamışdır. Ucqar rayonlarda yaşayan arıçıların balı illərlə yatıb qalır. Mum, arı yapışqanı, zəhəri, tozcuğu və südü kimi arıçılıq məhsulları bazarında daha anormal vəziyyət yaranmışdır. Elə arıçılar var ki, əla keyfiyyətli arı zəhərini 15 ildən çoxdur sata bilmir. Halbuki əczaçılıq sənayesi bu yerli dərman xammalını xaricdən almaq məcburiyyətində qalır. Əczaçıların sözlərinə görə, əsas problem əczaçılıqda istifadə olunan arıçılıq məhsullarının sertifikatlaşdırılmamasıdır.

Hazırda Azərbaycan arıçıları 500 tondan çox yüksək keyfiyyətli təbii bal, 100 tonadək mum, 1 tonadək arı yapışqanı, təxminən 50 tonadək tozcuq, təxminən 10 kiloqram arı zəhəri və 100 kiloqramadək arı südü istehsal etməyə, əczaçılıq sənayesini gözəl xammalla təmin etməyə qadirdir. Lakin bu işi zəmanətli tədarük proqramının olması şərti ilə görmək mümkündür.

Arıçılıq həm də böyük sərmayə yatırımı tələb etməyən yüksək gəlirli istehsalatdır. Arıçılıq kiçik fermer biznesi şəklində 1,5-2 il ərzində özünü doğruldur, hər cür infrastruktur və müəyyən texnologiya ilə təchiz edilərsə, sahənin öz xərcini çıxarmasına zəmanət verilir. Arıçılıq 6-8 mindən çox kənd ailəsini yaxşı gəlirlə təmin edə bilər.

Bundan əlavə, kənd təsərrüfatı, yem və texniki bitkilərin əsas tozlandırıcısı məhz bal arılarıdır. Məhsuldarlığın 50-15 faiz artmasının qarantı da məhz onlardır. Arıçılığın ən mühüm funksiyası olan tozlandırma isə hazırda respublikada həyata keçirilmir.