Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbələrinin mühüm istiqamətlərindən biri kiçik çaylarda SES-lərin tikilməsidir
Bərpa olunan enerji ehtiyatından, ilk növbədə çayların enerji potensialından istifadə olunması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda zəngin su resurslarından istifadə etməklə elektrik enerjisi istehsalı üçün çox böyük imkanlar mövcuddur. İlkin hesablamalara görə, respublikanın müxtəlif bölgələrində dağ çayları və kanallar üzərində ümumi gücü 600 meqavat (MVt) olan 300-ə yaxın kiçik SES-lərin tikintisi iqtisadi cəhətdən səmərəlidir. Azərbaycanın ümumi enerji sistemində SES-lərin istehsal gücünün xüsusi çəkisi hazırda 17,8 faiz təşkil edir.
Ölkədə indiyə qədər istifadə edilməmiş hidroenergetika ehtiyatlarının mənimsənilməsi üçün geniş imkanlar vardır. Bu istiqamətdə aparılmış tədqiqat işləri nəticəsində respublikadakı çayların tam hidroenerji potensialının 40 milyard kilovat-saat (kVt.s), texniki cəhətdən əlverişli potensialın isə 16 milyard kVt.s olduğu müəyyən edilmişdir ki, bunun da 5 milyard kVt.s kiçik SES-lərin payına düşür.
SES-lərin tikintisi - sel sularının tənzimlənməsi, ekoloji cəhətdən təmiz elektrik enerjisi istehsalı və yeni suvarma sistemlərinin yaradılması kimi dövlət əhəmiyyətli məsələlərin həllində mühüm rol oynayır. Azərbaycanda çaylar üzərində və su təsərrüfatı obyektlərində onlarla kiçik SES-lər yerləşdirmək olar ki, onların da istehsal etdiyi elektrik enerjisi ildə 3,2 milyard kVt.s təşkil edə bilər. Yaxın perspektivdə 61 kiçik SES-in tikintisi məqsədəuyğun hesab edilir. Bu SES-lər irriqasiya kanalları üzərində, axını tənzimlənməmiş çaylarda və tikiləcək su anbarlarının yanında yerləşdirilə bilər. Ölkədə, həmçinin vahid enerji sisteminin elektrik xətlərindən və yarımstansiyalarından uzaqda yerləşən obyektlərin, yaşayış məntəqələrinin elektrik enerjisi ilə təchizində mikro SES-lərdən də istifadə olunması elektrik enerjisi problemləri ilə yanaşı, digər sosial məsələlərin də həllinə imkan yarada bilər.
Lakin kiçik SES tikintisi üzrə ölkəmizi digər dövlətlərdən fərqləndirən cəhətlər də mövcuddur. Bunlar ölkə ərazisinin nisbətən kiçik olması, əksər çayların mənbələrini qonşu dövlətlərin ərazisindən götürməsi, su potensialının bölgələr üzrə qeyri-bərabər paylanması, karbohidrogen ehtiyatlarının çox olması və sairədir.
Respublika ərazisində hidroqrafik şəbəkə olduqca qeyri-bərabər bölünmüşdür. Çayların şəbəkəsinin orta sıxlığı hər kvadratkilometrə 0,33 km təşkil edir.
Azərbaycanda çayların ümumi sayı 8 min 359-dur. Onlardan 8 min 188-nin uzunluğu 26-50 km, 40-nın 51-100 km, 22-nin 101-500 km, 2-nin isə 500 km-dən çoxdur. Uzunluğu 100 km-dən çox olan çayların 11-i tranzit çaylardır.
Göründüyü kimi, respublikada kifayət qədər çaylar mövcuddur və bu çayların hidroenergetika potensialından istifadə edilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan Prezidentinin “Azərbaycan Respublikasında alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə olunması üzrə Dövlət Proqramı”nın və “Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nın təsdiq edilməsi, “Azərbaycan Respublikası Sənaye və Energetika Nazirliyinin Alternativ və Bərpa olunan Enerji Mənbələri üzrə Dövlət Agentliyinin yaradılması barədə” və s. imzaladığı sənədlər bu məsələnin aktuallığını bir daha təsdiq edir.
Ölkədə alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə olunması istiqamətində layihələrin reallaşması üçün ilk addımlar atılmışdır. Artıq dağ çaylarında kiçik SES-lər quraşdırılır.
Ötən il təməli qoyulmuş “Göyçay-1”, “Balakən-1” və “Qusar-1” kiçik SES-lərdə tikinti işləri davam etdirilir.
Bununla bərabər, dağ çayları və kanalların üzərində ilkin olaraq toplam gücü 16,3 MVt olan kiçik SES-lərin tikintisinə hazırlıq işlərinə başlanılmışdır. Ümumiyyətlə, 2015-ci ilədək respublika üzrə iri və kiçik SES-lərin tikintisi layihələrinin həyata keçirilməsi 2 milyon tondan artıq şərti yanacağa qənaət olunmasına, eyni zamanda, atmosferə atılan karbon qazının miqdarının nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldılmasına imkan verəcəkdir.
Hazırda Kür çayı üzərində ümumi gücü 400 MVt olan Tovuz SES-in tikintisinə başlanılması üçün hazırlıq işləri görülür. Bu çox böyük və mühüm layihədir. Bu stansiyanın tikintisi su resurslarından daha səmərəli və daha çevik istifadə olunmasına imkan yaradacaqdır.
Gücü 25 MVt olan Füzuli SES-in tikintisi cari ildə başa çatdırılacaqdır.
Uzun illərdən bəri istismarda olan Mingəçevir və Varvara SES-lərin yenidən qurulması layihələri üzrə işlər davam etdirilir. Yenidənqurma işləri nəticəsində bu stansiyalarda 90 MVt əlavə generasiya gücü əldə ediləcəkdir.
SES-lərlə yanaşı, alternativ enerji mənbələri olan külək və günəş enerjisindən istifadə olunması istiqamətində də respublikada tədqiqat işləri aparılır. Təcrübə göstərir ki, Azərbaycanın bir çox rayonlarında külək enerjisi qurğularının tətbiqinin böyük perspektivi vardır. Azərbaycanın təbii iqlim şəraiti günəş enerjisindən istifadə etməklə elektrik və istilik enerjisinin istehsalını artırmağa geniş imkanlar açır.
Xatirə Cəfərova
AZƏRTAC-ın müxbiri
Bölmənin digər xəbərləri
