Bakı, 14 yanvar, AZƏRTAC

Son illər qlobal iqlim dəyişiklikləri, su ehtiyatlarının azalması və urbanizasiyanın sürətlənməsi fonunda su təhlükəsizliyi dövlətlərin əsas strateji prioritetlərindən birinə çevrilib. Azərbaycan üçün də bu məsələ təkcə ekoloji deyil, eyni zamanda, sosial və iqtisadi sabitliyin mühüm dayağı kimi çıxış edir. 2023-cü ildə icra olunan su infrastrukturu layihələri bu yanaşmanın praktiki ifadəsi kimi diqqət çəkir.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlaması zamanı Milli Məclisin deputatı Aydın Hüseynov bildirib.

Onun sözlərinə görə, illər əvvəl başlanmış layihələrin məhz 2023-cü ildə aktiv tikinti mərhələsinə daxil olması təsadüfi deyil.

“Laçın rayonunda Zabuxçay su anbarının sınaq rejimində su yığımı ilə başa çatdırılması postmünaqişə dövründə bərpa proseslərinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu layihə yalnız texniki obyekt deyil — o, Laçına qayıdışın, kənd təsərrüfatının dirçəlişinin və dayanıqlı məskunlaşmanın real təminat mexanizmlərindən biridir. Eyni zamanda, Həkəriçay və Yengicəçay su anbarlarının tikintisinin davam etdirilməsi regional su balansının qorunmasına xidmət edir. Xüsusilə su resursları baxımından həssas bölgə olan Naxçıvan Muxtar Respublikasında Yengicəçay layihəsi gələcək risklərin qabaqlanması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu, dövlətin suya reaktiv deyil, qabaqlayıcı siyasət prizmasından yanaşdığını göstərir. Diqqətçəkən məqamlardan biri də yeni layihələr üçün yaradılan baza infrastrukturudur. Bərgüşadçay və Zəyəmçay su anbarları üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırma və layihələndirmə işlərinin 2023-cü ildə yekunlaşdırılması onu göstərir ki, su təsərrüfatı sahəsində qərarlar epizodik deyil, mərhələli və uzunmüddətli planlama üzərində qurulur”, - deyə deputat vurğulayıb.

A.Hüseynov qeyd edib ki, şəhərlərdə icra olunan içməli su və kanalizasiya layihələri isə bu siyasətin sosial ölçüsünü ön plana çıxarır: “Şirvandan Lənkərana, Gəncədən Balakənədək onlarla kilometr yeni su xəttinin çəkilməsi və köhnə kanalizasiya şəbəkələrinin yenilənməsi birbaşa vətəndaşın gündəlik həyat keyfiyyətinə təsir göstərir. Təmiz suya çıxışın genişlənməsi, sanitariya şəraitinin yaxşılaşdırılması və ekoloji risklərin azaldılması artıq statistik göstərici deyil, real sosial nəticədir. 2023-cü ilin su infrastrukturu mənzərəsi göstərir ki, Azərbaycan üçün su təhlükəsizliyi texniki məsələ olmaqdan çıxaraq milli təhlükəsizlik, regional inkişaf və sosial rifah kontekstində dəyərləndirilir. 2024-cü ildə bir sıra layihələrin istismara verilməsi ilə bu siyasətin real təsirlərinin daha aydın şəkildə hiss olunacağı gözlənilir”.

Onun sözlərinə görə, su sektorunda aparılan islahatların mühüm istiqamətlərindən biri də monitorinq və idarəetmə mexanizmlərinin gücləndirilməsidir. Şəbəkələrin mərhələli şəkildə yenilənməsi, sayğaclaşmanın genişləndirilməsi və qanunsuz qoşulmaların aradan qaldırılması nəticəsində su itkilərinin azaldılması istiqamətində nəzərəçarpan irəliləyişlər əldə olunub.

“Bu yanaşma suya yalnız resurs kimi deyil, iqtisadi dəyəri olan strateji aktiv kimi baxışın formalaşdığını göstərir. Çünki itkilərin azaldılması yeni mənbələrin yaradılmasından daha az xərc tələb edir və daha davamlı nəticə verir. Xüsusilə kənd təsərrüfatında müasir suvarma texnologiyalarının tətbiqi prioritet məsələyə çevrilib. Suya qənaət edən sistemlərin, o cümlədən damcı və yağmurlama üsullarının genişləndirilməsi məhsuldarlığın artırılması ilə yanaşı, su ehtiyatlarına təzyiqi də azaldır. Bu sahədə stimullaşdırıcı mexanizmlərin – subsidiyaların və güzəştli kreditlərin gücləndirilməsi dövlətin fermeri dəyişikliklərə məcburetmə deyil, təşviq yolu ilə cəlb etməyə üstünlük verdiyini göstərir. Bu isə uzunmüddətli davranış dəyişikliyi baxımından daha effektiv model hesab olunur.

Digər tərəfdən, təkrar istifadə və sutəmizləmə məsələsi su siyasətinin yeni mərhələsini xarakterizə edir. Təmizlənmiş tullantı sularının yenidən istifadəsi üzrə yanaşmaların normativ bazada təsbit edilməsi və texnoloji tətbiqlərin genişləndirilməsi istiqamətində aparılan işlər su qıtlığı risklərinə qarşı alternativ mexanizmlərin formalaşdırılmasına xidmət edir. Xüsusilə sənaye və yaşıllaşdırma məqsədləri üçün bu cür suların istifadəsi təmiz içməli su ehtiyatlarının qorunmasına imkan yaradır. Bütün bu addımlar onu göstərir ki, su sektoru üzrə siyasət artıq təkcə infrastruktur tikintisi ilə məhdudlaşmır. Rəqəmsal nəzarət, effektiv idarəetmə, davranış modellərinin dəyişdirilməsi və təkrar istifadə kimi komponentlər vahid yanaşma çərçivəsində həyata keçirilir. Məhz bu inteqrə edilmiş model Azərbaycan üçün iqlim dəyişiklikləri fonunda su təhlükəsizliyinin təmin edilməsində əsas yol xəritəsi kimi çıxış edir”, - deyə o qeyd edib.

A.Hüseynov əlavə edib ki, ölkə üzrə içməli su təchizatında sayğaclaşma səviyyəsinin 93 faizə çatdırılması su ehtiyatlarının idarə olunması sahəsində həyata keçirilən institusional islahatların mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Onun sözlərinə görə, son iki il ərzində təxminən 40 minə yaxın istismar müddətini başa vurmuş mexaniki sayğacın yeni nəsil elektron smart sayğaclarla əvəz edilməsi su istehlakının daha dəqiq uçotuna, itkilərin azaldılmasına və şəffaflığın artırılmasına xidmət edir: “Elektron smart sayğacların tətbiqi real vaxt rejimində məlumatların ötürülməsinə imkan yaratmaqla istehlakçı davranışının təhlilini, normadan artıq sərfiyyatın vaxtında aşkarlanmasını və operativ texniki müdaxiləni mümkün edir. Bu isə qeyri-kommersiya itkilərinin azaldılması, maliyyə dayanıqlığının möhkəmləndirilməsi və xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Sayğaclaşma səviyyəsinin yüksək həddə çatdırılması, eyni zamanda, su resurslarından səmərəli istifadənin təşviqi baxımından da vacibdir. Dəqiq uçot mexanizmi istehlakçılarda məsuliyyətli yanaşmanı formalaşdırır, suya qənaət mədəniyyətinin güclənməsinə şərait yaradır və uzunmüddətli perspektivdə iqlim dəyişikliklərinin su ehtiyatlarına təsirinin yumşaldılmasına töhfə verir. Ekspert qiymətləndirmələrinə görə, smart sayğacların tətbiqinin genişləndirilməsi gələcək mərhələdə vahid rəqəmsal su idarəetmə sisteminin formalaşdırılmasına, proqnozlaşdırma imkanlarının artırılmasına və dövlət siyasətinin daha çevik mexanizmlərlə icrasına imkan yaradacaq. Bu baxımdan əldə olunan 93 faizlik göstərici yalnız texniki nailiyyət deyil, həm də dayanıqlı su idarəçiliyinə keçidin mühüm mərhələsi kimi dəyərləndirilir”.