Bakı, 17 iyun (AZƏRTAC). İyunun 17-si Azərbaycanda səhiyyə işçilərinin peşə bayramıdır. Tibb işçilərinə bu bayram ulu öndər Heydər Əliyevin 2001-ci il 4 iyun tarixli Sərəncamı ilə bəxş edilmişdir.

Ölkəmizdə ilk Səhiyyə Nazirliyinin yaradılması Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) dövrünə təsadüf edir. AXC hökuməti 1918-ci il iyunun 17-də Səhiyyə Nazirliyinin yaradılması ilə bağlı qərar qəbul etmişdir. Qərara əsasən, nazirliyin şəhər və məhkəmə tibbi, tibbi statistika, əczaçılıq, kənd səhiyyəsi, baytarlıq və sanitariya şöbələri yaradılmışdır.

Azərbaycanın ilk səhiyyə naziri vəzifəsinə 1903-cü ildə Xarkov Universitetinin tibb fakültəsini bitirmiş cərrah Xudadat bəy Rəfibəyov təyin edilmişdir. Onun rəhbərliyi müddətində dövlət hesabına pulsuz xəstəxanalar açılmış, yeni tibb ocaqlarının və laboratoriyaların tikintisinə başlanılmış və yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə tədbirləri görülmüşdür.

AXC dövründə Azərbaycan səhiyyəsinə dövlət qayğısının yüksək olmasına baxmayaraq ilk addımlarını atan respublikanın qarşılaşdığı sosial-iqtisadi və siyasi problemlər onun fəaliyyətinə ciddi təsir edirdi. Bu amil səhiyyə nazirlərinin tez-tez dəyişməsində də özünü göstərirdi. 1919-cu ildə səhiyyə naziri vəzifəsinə Y.Y.Gindes təyin olundu. Azərbaycanda pediatriyanın əsasını qoyan Y.Gindes rus, alman və fransız dillərində 170-ə yaxın elmi əsərin müəllifi, Azərbaycanın əmək qəhrəmanı olmuşdur. Onun nazir olduğu dövrdə ölkənin digər bölgələrində də pulsuz xəstəxanalar açılmış, pediatriya sahəsi inkişaf etmişdir. Y.Gindes öz hesabına Buzovnada Sümük vərəmi sanatoriyası tikdirmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sonuncu səhiyyə naziri isə M.Rəfiyev olmuşdur.

AXC hökuməti səhiyyə sahəsində milli kadrların hazırlanması işinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Bu məqsədlə bir qrup gənc xarici ölkələrdə təhsil almağa göndərilmişdir. Lakin bu, kifayət etmirdi. Ancaq AXC hökumətinin 1919-cu il sentyabrın 1-də Bakı Dövlət Universitetinin təsis olunması haqqında qərarından sonra vəziyyət dəyişmişdir. Azərbaycanda tibb elminin inkişafı bu təhsil ocağının açılması ilə sürətlənmişdir. Universitetin tibb fakültəsini bitirənlər arasında gələcəyin görkəmli alimləri yetişmişdir.

AXC-in süqutu və ölkədə sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Xalq Səhiyyə Komissarlığı yaradılmışdır. Yeni Komissarlığın vəzifəsi respublikada geniş yayılmış vəba, çiçək, malyariya, qarın yatalağı, qızılca kimi yoluxucu xəstəliklərlə mübarizə aparmaq idi. Bu və digər sahələrdə islahatlar aparmaq üçün səhiyyə komissarı (səhiyyə naziri) vəzifəsinə 1921-ci il noyabrın 28-də M.Qədirli təyin edilmişdir. Onun səhiyyə komissarı kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə vahid tibbi-səhiyyə sistemi yaradılmış, kadr hazırlığına, kənd səhiyyəsinin yüksəldilməsinə, əhalinin dərman təminatının yaxşılaşdırılmasına, qadın və uşaqlara tibbi xidmətin inkişafına xüsusi fikir verilmişdir. Bir çox qəza mərkəzlərində, böyük yaşayış məntəqələrində xəstəxanalar, ambulatoriyalar, apteklər və digər tibb müəssisələri təşkil olunmuşdur.

Azərbaycanda 1922-ci ildə sanitar-epidemioloji təşkilat yaradılmışdır. Sonralar bu təşkilatın əsasında Virusologiya, Mikrobiologiya və Gigiyena Elmi-Tədqiqat İnstitutu təşkil edilmişdir. 1923-cü ildə Bakıda Dəri-Zöhrəvi Xəstəlikləri İnstitutu, bundan 3 il sonra Mərkəzi Dəri-Zöhrəvi Dispanseri yaradılmışdır. 1927-ci ildə Ana və Uşaqları Mühafizə, 1931-ci ildə Tibbi Parazitologiya və Tropik Xəstəliklər, 1935-ci ildə Kurortologiya və Fizioterapiya, 1941-ci ildə Rentgenologiya, Radiologiya və Onkologiya institutları açılmışdır.

Azərbaycanın səhiyyə tarixində xüsusi yeri olan Əziz Əliyev də bu sahədə çox ciddi fəaliyyət göstərmiş ictimai xadimdir. Bu tədbirlərin bir çoxu onun Xalq Səhiyyə Komissarlığında əvvəl müalicə şöbəsinin müdiri, sonra isə xalq səhiyyə komissarı kimi fəaliyyətinin nəticəsidir. Əziz Əliyevin 1932-ci ildə əsasını qoyduğu təkmilləşdirmə kursu 1935-ci ildə Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutuna çevrilmişdir. Hazırda Əziz Əliyevin adını daşıyan institut o zaman ixtisaslı tibb kadrlarının hazırlanmasında və onların təcrübələrini artırmasında böyük rol oynamışdır.

Azərbaycanın ilk qadın səhiyyə naziri professor Kübra Fərəcova 1938-1939-cu illərdə xalq səhiyyə komissarı, 1947-50-ci illərdə isə Azərbaycan SSR-in səhiyyə naziri olmuşdur. Tədqiqatları pediatriyanın aktual məsələlərinə həsr olunan K.Fərəcova 1950-1980-ci illərdə Ana və Uşaqları Mühafizə İnstitutuna rəhbərlik etmişdir.

Böyük Vətən Müharibəsinə qədərki dövrdə Azərbaycanda sanitariya xidmətinin yaxşılaşdırılması üçün xeyli işlər görülmüş, sanitar-epidemioloji stansiyalar yaradılmışdır. İlk belə stansiya 1938-ci ildə Gəncədə təşkil olunmuşdur.

Böyük Vətən müharibəsi illərində Azərbaycanın səhiyyə orqanları, müəssisələri, həmçinin ali və orta məktəblərinin, elmi-tədqiqat müəssisələrinin işi yenidən qurulmuşdur. İxtisaslaşdırılmış hospitalların fəaliyyətində yüksək göstəricilərin əldə edilməsində azərbaycanlı alimlərin böyük rolu olmuşdur. Onlardan M.Topçubaşov, M.Mirqasımov, İ.Şirokoqorov, Ü.Musabəyova və başqaları xüsusilə fərqlənmişlər.

Böyük Vətən müharibəsindən sonra əlillərin reabilitasiyası üçün 1946-cı ildə Ortopediya və Bərpa Cərrahiyyəsi Elmi-Tədqiqat İnstitutu yaradılmışdır. Bu illərdə respublikada geniş yayılan yatalaq, brusellyoz, göbələk kimi xəstəliklərin qarşısının alınması üçün Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən plan hazırlanmış, profilaktik tədbirlər həyata keçirilmişdir.

Azərbaycanın səhiyyə işçiləri bütün dövrlərdə tibbi xidmətin səviyyəsini yaxşılaşdırmağa səy göstərmişlər. Sonrakı dövrlərdə Məhbubə Mahmudbəyova, Tamerlan Əliyev, Zəhra Quliyeva, Böyükkişi Ağayev, Mirməmməd Cavadzadə, Zərifə Əliyeva, Adilə Namazova, İbrahim Topçubaşov və başqaları Azərbaycan tibb elminə əvəzsiz töhfələr vermişlər.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin 1969-cu ildə hakimiyyətə gəldiyi dövrdən Azərbaycan səhiyyəsində ciddi inkişaf dövrü başlamışdır. Köhnə səhiyyə ocaqlarının yenidən qurulması, yeni müəssisələrin tikilməsi, eləcə də əhalinin kütləvi surətdə dispanser qeydiyyatdan keçirilməsi və sahə həkimlərinin fəaliyyətinin artırılması bu dövrdə baş vermişdir. Qısa vaxtda ölkəmizdə Ulu Öndərin rəhbərliyi ilə bir sıra səhiyyə ocaqları, o cümlədən Urologiya Xəstəxanası, diaqnostika, neyrocərrahiyyə, toksikoloji və ailə planlaşdırması mərkəzləri yaradılmış və əhalinin istifadəsinə verilmişdir. Eyni zamanda, Milli Onkologiya Mərkəzinin yeni korpusunun və Elmi-Tədqiqat Oftalmologiya İnstitutunun yeni kompleksinin tikintisinə başlanılmışdır.

Yeni tipli, müasir avadanlıqlarla təchiz edilmiş bu tibb müəssisələrində çalışmaq üçün yüksək ixtisaslı tibb kadrları tələb olunduğunu bilən uzaqgörən və müdrik siyasətçi Heydər Əliyev 1970-1980-ci illərdə bir qrup gənc həkim və alimin Moskva və digər şəhərlərə aspirantura və doktoranturaya göndərilməsinə nail olmuşdur.

Ulu öndər 1993-cü ildə Azərbaycan rəhbərliyinə qayıtdıqdan sonra səhiyyədə radikal islahatların həyata keçirilməsi üçün zəruri olan qanunvericilik bazası təkmilləşdirilmişdir. 1993-2000-ci illərdə səhiyyə sahəsində bir sıra fundamental qanunlar (“Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında”, “Qan və onun komponentlərinin donorluğu haqqında”, “İnsanın immunçatışmazlığı virusunun törətdi xəstəliyin qarşısının alınması haqqında”, “Azərbaycan Respublikasında vərəmlə mübarizə haqqında” və s.) qəbul edilmişdir.

Ümummilli Liderin başladığı işlər bu gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən yüksək səviyyədə davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının səhiyyə sahəsində müəyyən etdiyi proqramlar tibb müəssisələrinin təmir və bərpasının, onların ən müasir avadanlıqlarla təchiz olunmasının, vətəndaşların pulsuz dərman vasitələri və preparatlarla təminatının və müalicəsinin, regionlarda diaqnostika mərkəzlərinin istifadəyə verilməsinin, xüsusilə uşaqların bütün tibbi xidmətlərə ən yüksək səviyyədə əhatə olunmasının başlıca istiqamətlərini təşkil edir.

Bir sıra dövlət proqramlarının reallaşdırılmasında Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın böyük xidmətləri vardır. Fond diabetli, talassemiyalı xəstələrə qayğısında və onların müalicəsinin təşkilində, qanvermə aksiyalarının keçirilməsində, ana və uşaqların sağlamlığının qorunmasında bir çox böyük layihələrə imza atmışdır.

Səhiyyənin prioritet sahələri üzrə qəbul olunmuş 11 proqramın icrasına, ümumilikdə, proqramların icrasına 387,7 milyon manatdan artıq vəsait sərf olunmuşdur. Azərbaycanda səhiyyə sisteminə dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitin həcmi 2003-cü illə müqayisədə 11 dəfə artırılmışdır. Məhz bu artım əsasında 500-dək tibb müəssisəsi yaradılaraq və ya yeniləşərək əhalinin istifadəsinə verilmişdir.

Əsaslı təmir və yenidənqurma işlərindən sonra M.Topçubaşov adına Elmi Cərrahiyyə Mərkəzində açıq ürək əməliyyatlarının icrasına başlanılmışdır, mərkəzdə böyüklər və uşaqlar üzərində 700-ə yaxın əməliyyata keçirilmişdir. M.Cavadzadə adına Respublika Klinik Uroloji Xəstəxanasında isə böyrəkköçürmə əməliyyatlarına başlanılmışdır. İndi Azərbaycanda ilk dəfə xəstəyə süni ürək köçürülür.

Müasir informasiya texnologiyalarının səhiyyə sisteminə tətbiq edilməsi sahəsində də əhəmiyyətli işlər görülmüşdür. “Elektron Azərbaycan” Dövlət Proqramı çərçivəsində “Vətəndaşların elektron sağlamlıq kartı” sistemi fəaliyyətə başlamışdır. Hazırda müxtəlif xəstəliklər üzrə 10-a yaxın registr, kadrların vahid registri, yoluxucu xəstəliklərin elektron müşahidə sistemi, dərman maddələrinin dövriyyəsi, təcili tibbi yardım stansiyasının dispetçer xidməti və s. sahələrdə elektron proqramlar istifadə olunur. Səhiyyə sahəsində elektron xidmətlərinin genişləndirilməsi istiqamətində də işlər aparılır. Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən 38 elektron xidmətin göstərilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Hazırda nazirliyin rəsmi internet saytında “Elektron xidmətlər” bölməsi yaradılmış və 11 elektron xidmət artıq fəaliyyət göstərir.

Səhiyyəmizin beynəlxalq aləmdə də nüfuzu yüksəlmişdir. Bu gün Azərbaycanın Səhiyyə Nazirliyi müxtəlif səviyyəli saziş və protokollar əsasında 40-dan çox ölkə ilə səhiyyə sahəsində məhsuldar əməkdaşlıq edir.

Bütün bu uğurlar isə Ulu Öndərin əsasını qoyduğu səhiyyə siyasətinin Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilməsinin məntiqi nəticəsidir.