Roma, 12 fevral, AZƏRTAC

Avropanı çalxalayan miqrant böhranı birmənalı olaraq son illər keçirilən bütün tədbirlərin əsas mövzusuna çevrilib. Hətta ətraf mühit, enerji, turizm və digər mövzular ətrafında müzakirələr aparmaq üçün bir araya gələn Avropa liderləri yekun çıxışlarında miqrasiya probleminə xüsusi yer ayırırlar. Bu, şübhəsiz regionun üzləşdiyi kütləvi miqrasiya axını ilə sıx bağlıdır. Bu axın özü ilə təkcə çarəsiz insanları, ümidlə “ölüm səyahəti”nə çıxan sığınacaq axtaranları və vətənindən didərgin düşmək məcburiyyətində qalan qaçqınları gətirmir, eyni zamanda, Avropa dövlətləri üçün böyük problemlər, çaşqınlıq və fikir ayrılıqları gətirir. Müasir miqrant axını artıq ənənəvi miqrasiya anlayışından çox uzaqdır. Bu gün miqrasiya və təhlükəsizlik anlayışları paralel səslənən məfhumlara çevrilib. Xüsusilə Avropa miqrasiya probleminə artıq regionun təhlükəsizliyinə hədə kimi baxır.

Əslində miqrasiya anlayışına təhlükəsizlik məsələsi kimi yanaşılması 1990-cı illərdən sonrakı dövrə təsadüf edir. Belə ki, qloballaşma prosesi dünyanı dəyişərək cəmiyyətlərin və iqtisadiyyatların yaxınlaşmasına, ideyaların və baxış istiqamətlərinin bütövləşməsinə gətirib çıxarıb. Digər tərəfdən isə bu proses risk təzahür edərək bir sıra regional gərginliklərə və qarşıdurmalara yol açıb. Etnoslar və dinlər arasında gərginliklər, vətəndaş müharibələri və bu kimi digər qarşıdurmalar insanların dramatik yerdəyişməsinə səbəb olur.

Miqrasiya və təhlükəsizlik məfhumlarının vəhdətdə təhlil olunması ilə bağlı nəzəriyyəçilər arasında fikir ayrılıqları var. Belə ki, bəziləri miqrasiya-təhlükəsizlik ikilisinin yaranmış hazırkı mürəkkəb vəziyyətə bəzi ölkələrin cavab reaksiyası olduğunu hesab edirlər. Digər yanaşmada isə bütün təhlükə və qorxuların miqrant, qaçqın, sığınacaq axtaranlar kimi sosial aktorların simasında təcəssüm etməsi fikrinin geniş yayılması əks olunur.

İtaliyalı tədqiqatçı Mikela Ceccorulli Florensiyada keçirilmiş sülh və müharibə problemlərinə dair Forum üçün hazırladığı geniş məruzədə Avropanın 1990-cı ildən sonrakı illərdə miqrasiya, inteqrasiya və bu kontekstdə təhlükəsizliyin təminatı kimi məsələləri təhlil edib. O vurğulayıb ki, 1986-cı ildə qəbul olunmuş vahid Avropa aktı məhz miqrasiya ilə bağlı önəmli bazis idi: məhsulların, insanların, xidmətlərin və kapitalın daxili azad hərəkəti yalnız sərhədlərə nəzarəti gücləndirərək və ciddi təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirərək mümkün idi. 1995-ci ildən etibarən tam icra olunmağa başlanılan Şengen sazişi isə daxili sərhədlərə əlavə nəzarətin aradan qaldırılmasını əks etdirir. Bu iki akt arasındakı ziddiyyətlər 1986-cı ildən 1991-ci ilədək miqrasiya, sığınacaq, sərhədlərə nəzarət və bu kimi məsələlərlə bağlı 20 yeni hökumətlərarası qurumun yaradılmasına səbəb olub.

Son illərin miqrant problemində ən çox sınağa çəkilən ölkələrdən biri şübhəsiz İtaliyadır. Bu ölkə Şengen sazişinə 1998-ci ildə qoşulub və hər zaman hərəkət azadlığı ideyasının ən güclü dəstəkçilərindən olub. Lakin son bir neçə ildə İtaliyaya daxil olan miqrantların və sığınacaq axtaranların sayında müşahidə olunan kəskin artım, bu ölkənin Lampeduza adasına yüzlərlə miqrantın həyatını itirməsi ilə nəticələnən təhlükəli səfərlər İtaliyanın müvafiq problemlə təkbaşına üzləşə bilməyəcəyini göstərdi. Avropa İttifaqı (Aİ) ilə bu ölkə arasında miqrantların qəbulu məsələsinə dair yaranmış fikir ayrılığı da son zamanlar İtaliya ictimaiyyətində ciddi narahatlığa səbəb olub. Avropa liderlərinin İtaliyanın miqrant problemindən ilk olaraq əziyyət çəkən ölkə olduğunu etiraf etmələrinə, sığınacaq axtaranların Avropa ölkələri arasında bərabər paylaşdırılması məsələsinin həllinin vacibliyini vurğulamalarına baxmayaraq, hələ də böhrandan çıxış yolunun tapılmasında ortaq yanaşma formalaşmayıb. Əksinə, Aİ hazırda İtaliyaya miqrantların barmaq izlərinin götürülməsi ilə bağlı təzyiqlər edir, İtaliya isə sığınacaq axtaranların gəldikləri ilk Aİ ölkəsində qalmasını tələb edən Dublin Konvensiyasının müddəalarına yenidən baxılmasını istəyir. Bu ölkənin rəsmi dairələri hesab edirlər ki, əksər miqrantların Aralıq dənizi vasitəsilə İtaliyaya və ya Şimali Afrikadan Yunanıstana keçdiklərini nəzərə aldıqda Dublin qaydaları səmərəsiz olur.

İtaliyanın müvafiq məsələyə daha həssas yanaşması başadüşüləndir: ötən il dəniz vasitəsilə bu ölkəyə 100 min nəfərdən çox sığınacaq axtaran daxil olub. Cari il fevralın əvvəlinədək isə artıq 6029 nəfər qeydə alınıb. İtaliyada mövcud miqrant qəbulu mərkəzləri bu axının qarşısında bir növ aciz qalıb. Belə ki, nəzərdə tutulmuş normadan artıq insanın qəbulu mərkəzlərin işini çətinləşdirib, hətta iflic edib. Bu səbəbdən, İtaliya rəsmiləri Avropanı miqrant probleminin həllində təcili və effektiv çözüm tapmağa çağırır. Müvafiq məsələ ilə bağlı maraqlı fikirlərdən birini İtaliyanın xarici işlər naziri Paolo Centiloni Romada “Miqrasiya və beynəlxalq əlaqələr. İtaliya-Afrika gündəliyi” mövzusunda keçirilmiş seminarda səsləndirib. O, Avropanın Şengen sistemi ilə Dublin qaydaları arasında seçim etməli olduğunu, hazırkı miqrant böhranının bu iki sistemin bir-birinə uyğun olmadığını göstərdiyini bildirib.

Ötən ilin noyabrında Parisdə törədilmiş silsilə terror aktları sanki Avropanı silkələdi. Köhnə qitənin liderləri arasında miqrasiya, terrorizm və təhlükəsizlik məsələlərinə dair fikir ayrılıqları yaranmağa başladı. Bəzi yanaşmalarda miqrant axınının böyük terror təhlükəsi gətirdiyi qeyd olundu, digər tərəfdən isə terrorçuların Avropanın mərkəzində yetişdiyi fikri geniş yayıldı. Bu ziddiyyətlər hətta böyük Avropa dəyəri hesab olunan Şengen sisteminin zədələnməsinə yol açdı. Belə ki, bu yaxınlarda Avstriya hökuməti müvəqqəti olaraq Şengen sazişinin tətbiqini dayandırdığını bəyan edərək müvafiq ziddiyyətin ilkin qığılcımlarını nümayiş etdirmiş oldu. Avstriyanın bu qərarına əks olaraq Almaniyanın maliyyə naziri Volfqanq Şoyble Şengen sisteminin dağılacağı təqdirdə Avropanın həm siyasi, həm də iqtisadi cəhətdən böyük təhlükə ilə üzləşəcəyini bildirib. Fransanın Baş naziri Manuel Vals isə BBC-yə müsahibəsində miqrant böhranının bütünlüklə Aİ ideyasını riskə atdığını deyib. Hərəkət azadlığı ideyasına bu cür münasibət İtaliya rəsmilərinin sərt reaksiyasına səbəb olub. Bu ölkənin Baş naziri Matteo Renzi Şengen sazişinin mövcudluğunun sual altında olmasını məyusedici hal kimi dəyərləndirib və bildirib ki, hərəkət azadlığı hər zaman Avropanın böyük arzusu olub. O, terrorçuların əksər hallarda Avropaya kənardan daxil olmadıqlarını və Köhnə qitənin mərkəzində yetişdiklərini vurğulayıb. İtaliya hökumətinin başçısı Şengen sazişinin tətbiqinin dayandırılmasının heç də terrorizmin qarşısını almayacağını bəyan edib.

Ötən ilin sentyabrında Avropa Komissiyası mövcud miqrant böhranının həlli istiqamətində hazırlanmış ikinci konkret tədbirlər paketini təqdim edib. Bu sənəddə qeyd olunur ki, qısa vaxt ərzində Yunanıstan, Macarıstan və İtaliyadan gələn 120 min qaçqının Aİ-ə üzv ölkələrində bərabər yerləşdirilməsi həyata keçirilməlidir. Qurum, eyni zamanda, “Balkan marşrutu” ölkələrinin müvafiq problemin həllinə daha çox töhfə verməli olduğunu, İtaliyadakı qaçqınlara yardım sahəsində daha çox təşəbbüslərin həyata keçirilməsinin vacibliyini bəyan edib. Müvafiq sənəd əslində İtaliyanın uzun müddətdir Avropa institutlarında irəli sürdüyü məsələləri - miqrant probleminin qitə ölkələrinin ortaq dərdi olmasını, məsələnin həlli üçün vahid siyasətin formalaşdırılmasının, Avropa dəyərlərinin qorunub saxlanılması üçün həmrəylik nümayiş etdirməyin vacibliyini əks etdirmiş oldu.

İtaliya ictimaiyyətində də miqrant məsələsinə münasibət birmənalı deyil. Aparılmış sorğu 60 faizdən çox italiyalının daha çox miqrantın daha çox təhlükə gətirdiyini düşündüklərini ortaya çıxarıb. Onlar hesab edirlər ki, ölkələrinə daxil olanların “iqtisadi miqrant”, sığınacaq axtaran və ya qaçqın olduğunu müəyyənləşdirmək getdikcə çətinləşir. Bu hal, eyni zamanda, ölkənin iqtisadi vəziyyətinə də mənfi təsir göstərir.

Avropa daha öncə heç vaxt olmadığı qədər çətin bir sınaqla qarşı-qarşıyadır. Avropa dəyərlərinin qorunub saxlanılması və vahid miqrasiya siyasətinin tətbiqi məsələsi hazırda Köhnə qitənin gələcəyini müəyyənləşdirəcək iki önəmli amildir. Bu yolda Avropa ölkələrinin problemə “eyni pəncərə”dən baxıb-baxmayacağı hələ uzun müddət sual altında olacaq.

Maqsud Dadaşov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Roma