Bakı, 15 iyul (AZƏRTAC). Mineral suların tərkibinin öyrənilməsi çox zəngin su sərvətləri tiplərini müəyyən etməyə və onların elmi təsnifatını verməyə, daha doğrusu, bu suları düzgün qiymətləndirməyə və onların mənşəyi ilə əlaqədar məsələləri aydınlaşdırmağa imkan verir.

Mineral suların müalicəvi keyfiyyəti onun tərkibindəki mikroelementlərin və üzvü maddələrin zənginliyindən asılıdır. Bu baxımdan yerli və xarici alimlərin hələ keçmiş sovetlər dövründə “Qalaaltı” mineral suyunun hidrogeoloji, fiziki-kimyəvi, biokimyəvi xüsusiyyətləri ilə bağlı tədqiqatları böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Hər şeydən əvvəl, “Qalaaltı” suyunun tapılması, başqa sözlə “Qalaaltı” kurortunun yaradılması tarixinə nəzər salaq. Keçmiş S.M.Kirov adına Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Kurortologiya və Fiziki Metodla Müalicə İnstitutunun (indiki Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Tibb Bərpa İnstitutu) geologiya və hidrokimya şöbəsinin əməkdaşları 1965-ci ildə Dəvəçi rayonu ərazisində kəşfiyyat işləri aparan zaman tərkibində minerallar və üzvü maddələr olan bu bulağı müəyyən etmişlər. Aparılan ilkin fiziki-kimyəvi tədqiqatlar göstərmişdir ki, suyun tərkibi “Naftusiya” suyuna oxşardır. Bundan sonra 1969-cu ilədək Dəvəçi və Quba rayonlarının müxtəlif su mənbələrində axtarışlara başlanılmışdır. Bu bulaqların arasında “Qalaaltı” suyunun perspektivi olduğu müəyyən edilmişdir. Tədqiqatlar suyun sutka ərzində debitinin 10 mindən 20 min litrədək olduğunu üzə çıxarmışdır. Nəticə olaraq 1969-cu ildə suyun müalicəvi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyinə verilən təklif qəbul edilmişdir. Məhz bundan sonra suyun klinik tədqiqatlarına başlanılmışdır. Bunun üçün Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının qərarı ilə “Siyəzənneft”in nəzdində 50 çarpayılıq sanatoriya, eyni zamanda, suyun fizioloji və müalicəvi xüsusiyyətlərinin daha dəqiq öyrənilməsi məqsədi ilə institutun alimlərindən ibarət ekspedisiya yaradılmışdır. Sanatoriyada ilk dəfə “Qalaaltı” suyu ilə 100 xəstənin müalicəsi aparılmışdır. Bütün nəticələr uğurlu alınmışdır. Sonrakı illərdə də, yəni 1974-cü ilədək institutun əməkdaşları tərəfindən dəfələrlə aparılmış klinik tədqiqatlar “Qalaaltı” suyunun bir çox xəstəliklərin müalicəsində əvəzsiz şəfa mənbəyi olduğunu təsdiq etmişdir.

Qeyd edək ki, beşillik tədqiqatlara tibb elmləri doktoru, professor A.Quliyev rəhbərlik etmişdir. Eyni zamanda, görkəmli elm xadimi, akademik M.Cavadzadə suyun böyrəyə müalicəvi təsiri ilə bağlı tədqiqatlarda məsləhətçi olmuşdur.

Hidrogeoloqların və hidrokimyaçıların çoxillik tədqiqatlarının nəticələrinə görə, “Qalaalti” suyunda üzvi maddələrin miqdarı litrdə 4 milliqramdan 10 milliqramadək dəyişir. Bu göstərici “Naftusiya “suyunda isə 5-10 mq/litr arasındadır.

Alimlər sübut etmişlər ki, mineral suların tərkibində üzvi maddələrin dəyişməsi yağıntı ilə bağlıdır. Yaz və payız fəsillərində yağıntı çox olduğundan üzvi maddələrin miqdarı azalır. Yayda isə yağıntı azaldığından suyun debiti və tərkibindəki üzvi maddələr çoxalır. Dünya alimlərinin tədqiqatlarına görə, mineral suların tərkibində üzvi maddələrin miqdarı 30-60 mq/litr arasında olanda insan səhhətində problemlər yaradır. Belə deyək ki, bu suların müalicəvi təsiri aşağı düşür. Bu baxımdan “Qalaaltı” suyunun olduqca faydalı olması göz qabağındadır.

Mineral suların əksəriyyətinin tərkibi əsasən neft mənşəli olur. “Qalaaltı” suyunda 4.7- 7, 9 mq/litr bitum və 0,3-0,7 mq/litr naften turşusunun olması onun neft mənşəli olmasını göstərir. Bundan başqa, “Qalaaltı” suyunun tərkibində uçucu fenollar, humin maddələri, yağ turşuları, qatran və s. vardır. “Qalaaltı” mineral suyu tərkibindəki maddələrə görə “Naftusiya” suyuna çox yaxın olsa da, bu sudan zərərli fenolların azlığı, faydalı bitum və nafte turşularının çoxluğu ilə fərqlənir. Belə ki, “Qalaaltı” suyunda bitum 2.3-3,9 mq/litr, nafte turşusu 0,7 mq/litr, fenollar 0, 1-0,48 mq/litr təşkil edır. “Naftusiya” suyunda isə bitum 0,5-0,8 mq/litr, nafte turşusu 0,06 mq/ekv/ litr, fenollar 1,3,-2,2 mq/litrdir. Bir çox dünya alimləri mineral suların tərkibindəki bitum və nafte turşularının çoxluğunun müalicəyə yaxşı təsir etdiyini təsdiq etmişlər. Bu mənada qeyd etmək olar ki, bitum və nafte turşuları ilə zəngin olan “Qalaaltı” suyu müalicə baxımından daha əhəmiyyətlidir. Mineral komponentlərə gəldikdə isə hər iki suyun tərkibindəki hidrokarbonat-kalsium-maqnezium xəstələrin müalicəsində müsbət effekt verir. “Qalaaltı” suyu insan orqanizminə müsbət təsir göstərən ionlarla da zəngindir və bu baxımdan da “Naftusiya” suyuna uyğun gəlir. “Qalaaltı” suyunda ionlar 6,8-7,0 faiz, “Naftusiya” suyunda isə 6,9-7,2 faizdir. Həll olunmuş kömür turşusu “Qalaaltı” suyunda orta hesabla 80-120 mq/litr, “Naftusiya” suyunda isə 50-60 mq/litrdir.

İstənilən kurortun müalicəvi təsiri onun iqlim şəraiti ilə ölçülür. “Qalaaltı” kurortunun iqlim şəraiti və təkrarsız təbiəti bu suyun faydalılığını daha da artırır. Bu kurort Böyük Qafqaz dağ silsiləsində, Şabran (keçmiş Dəvəçi) rayonunun 20 kilometrliyində, dəniz səviyyəsindən 600-700 metr yüksəklikdə yerləşir. Burada dağ və dəniz havası bir-birinə qarışır, rütubət yoxdur. Hər tərəfdən meşə ilə əhatə olunmuşdur. Truskavetsə nisbətən Qalaaltıda şaxtalı və küləkli günlər, eləcə də yağıntı 213 millimetr (mm), orta illik rütubət 6,7 faiz azdır. Bunlar onu deməyə əsas verir ki, xəstələrin müalicəsi üçün “Qalalati”nın iqlimi daha əlverişlidir. Onu da demək lazımdır ki, burada atmosfer təzyiqinin 700-710 mm arasında dəyişməsi, orta illik temperaturun 20, 6 dərəcə olması ürək-damar xəstələrinə də şəfa verir.

Eyni zamanda, 1971-1972-ci illərdə qablaşdırılmış “Qalaaltı” suyunun müalicəvi xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Bu işlə E.Kurmakaeva və A.Qasımova (1969), S.Paşayeva, A.H.Acalov (1970-1971), S.K.Paşayeva (1972) məşğul olmuşlar. Alimlər 400 xəstə üzərində apardıqları müalicədən sonra belə qənaətə gəlmişlər ki, “Qalaaltı” suyu həm də soyuqdəymə ilə bağlı xəstəliklərə müsbət təsir göstərir. Müəyyən edilmişdir ki, “Qalaaltı” suyu hidrokarbonat-kalsium, xlorid-sulfat-natrium mədən sularındandır və tərkibində çoxlu miqdarda hidrogensulfid vardır. Həmin su özünün tərkibindəki kimyəvi maddələrin köməyi ilə daşəridici xassə kəsb etmişdir, eyni zamanda, iltihab əleyhinə də təsir göstərir. Məhz bu təsir xassələrinə görə “Qalaaltı” mədən suyu öd kisəsində, öd yollarında, böyrək ləyənində, sidik kisəsində, sidik yollarında əmələ gələn daşların əridilməsində, eləcə də qaraciyərin, öd yollarının, böyrəklərin, sidik kisəsinin, sidik axarlarının, mədə-bağırsaqların iltihabı xəstəliklərinin müalicəsində olduqca yaxşı nəticə verir.

“Qalaaltı” suyunun sanitar-bakterioloji xüsusiyyətləri də araşdırılmışdır. 1969-1971-ci illərdə aparılmış tədqiqatlara görə, suyun bakterioloji göstəriciləri standartlara uyğun gəlmişdir. Araşdırmaya görə, bu göstəricilər yalnız yay aylarında dəyişmişdir ki, bu da əhalinin kurorta axını və bu səbəbdən ərazinin çirkləndirilməsi ilə bağlı olmuşdur. Bundan başqa, suyun qabda saxlanılma müddəti də alimlər tərəfindən öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, suyun qabda saxlanma müddəti uzandıqca mikroblar da çoxalır.

“Qalaltı” suyunun fiziki xassələri də diqqətdə olmuşdur. Məlumdur ki, su kəskin qoxusu və dadı ilə seçilir. Yerli əhali bu əlamətinə görə suya “naftsu”, yəni neftli su deyir. Suyun temperaturu fəsillərdən asılı olaraq 9-13 dərəcə arasında dəyişir.

Bütün bu tədqiqatların nəticəsi olaraq SSRİ Nazirlər Sovetinin yanında Faydalı Qazıntılar Ehtiyatı üzrə Dövlət Komissiyası Qalaaltıda 1974-cü ildə sanatoriya yaradılması barədə qərar vermişdir. Qərarda “Qalaalti” mineral suyunun “Naftusiya” suyu ilə eyniliyi, suyun sutkalıq ehtiyatlarının 15,4 kubmetr olduğu təsdiq edilmişdir.

Qeyd edək ki, Qalaltıda aparılan tədqiqatlar bununla məhdudlaşmamışdır. Hələ 1968-ci ildə mərhum akademik Mirəli Qaşqay, 1984-1986-cı illərdə Sabutay Hacıyev, o cümlədən məşhur geoloq Ələkbər Babayev, rusiyalı alim Y.Lavruvin də bu suyu tədqiq etmişlər. Bundan əlavə, 2009-cu ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Geologiya İnstitutunun hidrogeologiya və mühəndisi geologiya şöbəsi, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin əməkdaşları tərəfindən “Qalaaltı” suyunun bioloji-kimyəvi xüsusiyyətləri tədqiq edilmişdir. Bütün tədqiqatların nəticələri əvvəlki illərdə aparılmış nəticələrlə üst-üstə düşmüşdür.

Ölkəmizdə kurortologiyanın inkişafı ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin birinci dövründə başlanmışdır. Məhz Ümummilli Liderin iradəsi sayəsində Azərbaycanın dilbər guşəsi, hazırda ermənilərin işğalı altında olan Şuşa “Xüsusi əhəmiyyətli ümumittifaq müalicəvi kurort sanatoriyası” adını almışdır. Bundan əlavə, yenə də ulu öndər Heydər Əliyevin xidmətləri sayəsində Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun qərarı ilə Xəzər sahili (Astaradan Nabaranadək) kurort zonası elan edilmişdir.

Təəssüf ki, ötən əsrin 80-ci illərinin sonu - 90-cı illərinin əvvəllərində Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və sosial həyatında baş verən proseslər, xüsusilə Ermənistanın Azərbaycan Respublikasına təcavüzü kurort kompleksinə də təsirsiz ötüşməmişdir. Azərbaycanın 20 faiz işğal olunmuş ərazilərindəki nadir təbii xüsusiyyətlərə malik kurort yerləri dağıdılmış, daimi yaşayış yerlərindən didərgin düşmüş soydaşlarımız sovet dövründə inşa edilmiş sanatoriya-kurort müəssisələrindəki çarpayı fondunun təxminən 50 faizi nisbətində ölkənin digər ərazilərində yerləşən sanatoriya, pansionat və istirahət evlərində müvəqqəti məskunlaşdırılmışdır.

Söz yox ki, bütün bunlar vaxtilə insanların ümid yerinə çevrilmiş “Qalaaltı” kurortundan da yan keçməmişdir. Lakin bədbinliyə elə bir əsas yoxdur. Çünki Prezident İlham Əliyevin 2009-cu il 6 fevral tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında kurortların 2009-2018-ci illərdə inkişafı üzrə Dövlət Proqramı” bu sahənin hərtərəfli inkişafı üçün geniş perspektivlər açır.

Prezident İlham Əliyev 2011-ci il avqustun 15-də Şabran Mərkəzi Rayon Xəstəxanasının açılışında demişdir: “Şabran Azərbaycanın qədim məkanlarından biridir. Burada olan tarixi abidələr, Şabran şəhərinin qalıqları, Çıraqqala, digər abidələr Azərbaycanın nə qədər zəngin mədəniyyətə malik olduğunu əyani şəkildə göstərir. Azərbaycan dövləti öz keçmişinə, öz tarixi-mədəni irsinə çox böyük diqqətlə yanaşır, bu abidələr qorunur və bu, bizim ümummilli sərvətimizdir. Bununla bərabər, rayonda turizmin inkişafı üçün əlavə tədbirlər görülməlidir. Mən bilirəm ki, vaxtilə Sovet İttifaqında məşhur olan Qalaaltı müalicəvi istirahət yeri də təmir edilməlidir, yenidən qurulmalıdır və burada turistlərin axını daha da güclü olacaqdır.”

Hazırda “Qalaaltı” sağlamlıq istirahət zonası yenidən qurulur. “Qalaaltı” sanatoriyasının ərazisi genişləndirilir, müasir standartlara cavab verən “Qalaaltı Hotel SPA”-nın tikintisi aparılır.

Elçin Hüseynov

AZƏRTAC-ın müxbiri