Bakı, 7 fevral (AZƏRTAC). Türkmənistan Mərkəzi Asiyanın incisidir! Bu sözlər Hollivud şedevrlərindən birinin adı ilə sadə analogiya deyil, Türkmənistan dövlətinin müasir vəziyyətini əks etdirən ən dəqiq metafordur.

Keçmiş sovet respublikalarının yalnız az bir qismi öz simasını yaxşılığa doğru əsaslı şəkildə dəyişməyə nail olmuşdur. Onlardan biri də Türkmənistandır. Bu baxımdan, Türkmənistanın inkişafının keyfiyyətcə yeni mərhələsini məhz belə müəyyən etmək olar. Ölkə ilbəil inkişaf edir, çiçəklənir və gözəlləşir. Çox böyük həcmdə sərmayələr cəlb edilməsi, türkmən xalqının misilsiz əməksevərliyi və istedadı, onun müdrik və uzaqgörən rəhbərlərinin ölkənin inkişafına daimi qayğısı sayəsində Türkmənistan vaxtilə xammal mənbəyi olan ucqar bir məmləkətdən dinamik inkişaf edən, çiçəklənən ölkəyə çevrilmişdir. Bu vəziyyət təkcə dünyanın iri dövlətlərinin yox, bütün sivil cəmiyyətin diqqətini cəlb edir.

Türkmənistanın paytaxtı Aşqabad 10 ildən də az bir müddətdə bankları və otelləri, inzibati binalar və elit yaşayış evləri ilə diqqəti cəlb edən müasir meqapolisə çevrilmişdir. Bu bənzərsiz şəhərin simasına, keçmişlə gələcəyi özündə üzvi şəkildə birləşdirən dəbdəbəli saraylara, memoriallara və təmtəraqlı məscidlərə baxdıqca özünü müxtəlif dövrlərin qovuşduğu bir məkanda təsəvvür edirsən. “Aşqabad” sözünün mənası “eşq şəhəri” deməkdir. Qumlu səhrada, dağlar arasında yerləşən bu şəhər doğrudan da insanların həyat eşqi, sevgisi sayəsində yaranmışdır.

Mən bu gözəl məmləkətin gələcəyini, onun qarşısındakı yolun konturlarını təsəvvür etdikcə inanıram ki, bu yol ölkəni dünya sivilizasiyasının zirvələrinə aparacaqdır.

Böyük İpək Yolu üzərində yerləşən bu bərəkətli diyar keçmişi, bu günü və gələcəyi özündə ahəngdar şəkildə təcəssüm etdirən bir ölkəyə çevrilməkdədir. Dəyişməyən və gələcəkdə də dəyişməyəcəyinə əmin olduğumuz yalnız bu əməksevər xalqın ənənələri və mədəniyyətidir.

Şübhəsiz, ölkənin dinamik inkişafını şərtləndirən ən mühüm amillərdən biri onun neft-qaz sənayesidir. Türkmənistan torpaqlarının təkindəki zəngin neft yataqları bir vaxtlar amansızcasına istismar edilir, neft ehtiyatlarının işlənməsi və hasilatı məsələlərinə səmərəli, elmi cəhətdən yanaşmağın zəruriliyi və perspektivlər nəzərə alınmırdı. Türkmənistan neftinin yüksək keyfiyyəti keçmiş İttifaqın rəhbərlərinin diqqətini hələ 1933-cü ildə cəlb etmişdi. Elə həmin illərdə respublika ərazisində sənaye miqyaslı ilk yataq - dövlətə məxsus “Nebitdağ” yatağı kəşf edilmişdi. Sonra, 1948-ci ildə “Qumdağ”, 1957-ci ildə “Qotur təpə” və 1962-ci ildə “Barsa-Gelmes” yataqlarının istismarı başlanmışdır. Bu yataqlardan hər il 12-15 milyon ton xam neft çıxarılırdı.

İndi neft hasilatında özbaşınalığa, düşünülməmiş tələskənliyə həmişəlik son qoyulmuşdur. Neft hasilatı prosesində ən müasir texnologiyalar tətbiq edilir, ekoloji təhlükəsizlik nəzərə alınır, neftli layların məhsuldarlığının uzun müddət qorunub saxlanması, yataqların strukturunun deformasiyasının istisna edilməsi məsələlərinə ciddi diqqət yetirilir.

Neftçıxarma ilə müqayisədə qaz hasilatı bu ölkənin iqtisadiyyatında gənc sahədir. Türkmənistanda ilk qaz yatağı keçən əsrin 60-cı illərinin ikinci yarısında istifadəyə verilmişdir. Bu, məşhur Açaq yatağı idi. Qaz yataqları sarıdan, təbiət Türkmənistandan öz səxavətini əsirgəməmişdir. Respublikaya daxil olan valyuta vəsaitlərinin 90 faizdən çoxu məhz qaz ixracı ilə bağlıdır.

Cənubi Yolötən-Osman yatağı sayəsində Türkmənistanın ən iri enerji dövləti statusu təsdiqlənmişdir. Britaniyanın “Gaffney Cline Associates” auditor şirkətinin hesablamalarına görə, bu təbii qaz yatağının ehtiyatları 26,2 trilyon kubmetrə bərabərdir.

Beynəlxalq ekspertlərin fikrincə, Cənubi Yolötən yatağı öz ehtiyatlarının həcminə görə dünyada ikinci yeri tutur. Bu o deməkdir ki, Türkmənistanın qaz ehtiyatları yaxın gələcəkdə Çin, Rusiya, İran və Avropanın birlikdə götürülmüş tələbatını təmin etmək üçün artıqlaması ilə kifayətdir.

Hazırda Böyük Qaz Yolunun çəkilməsinin beş variantı üzərində intensiv iş gedir. Birinci varianta görə boru kəməri Xəzər dənizinin dibi ilə Azərbaycana, oradan İrana, daha sonra Türkiyəyə və Avropaya çəkilməlidir. Məlum olduğu kimi, bu layihə Transxəzər qaz kəməri adlandırılır. İkinci variantda boru kəmərinin Türkmənistan-Azərbaycan-Türkiyə-Avropa marşrutu üzrə tikilməsi nəzərdə tutulur. Üçüncü plan birinci ilə eynidir, lakin bu halda boru kəməri yalnız quru ərazidən keçəcəkdir. Türkmənistandan Türkiyəyə və oradan Avropaya boru kəməri çəkilməsini nəzərdə tutan dördüncü layihə hazırda mövcud olan Gürcüstan-Özbəkistan-Qazaxıstan qaz kəmərinin davamı olacaqdır. Nəhayət, beşinci variant bundan əvvəlki variantı praktiki olaraq təkrarlayır, lakin həmin magistralın bir hissəsi Rusiya ərazisindən keçəcəkdir.

Bu gün, xüsusən Xəzər regionu kontekstində energetika sahəsində transparentliyə və səmərəliliyə kömək baxımından, konkret istiqamətlərin araşdırılmasında Türkmənistanın iştirakı və rolu son dərəcə vacibdir. Qlobal enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, dünyanın enerji bazarlarında yeni reallıqlar nəzərə alınmaqla, Avropa istiqamətində boru kəməri çəkilişinə xüsusi diqqət yetirilməklə, yeni konsepsiya hazırlanmasına yanaşmaların əsaslı şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsi baxımından enerji inteqrasiyasının çox ciddi məsələləri gündəmdədir. 2011-ci il sentyabrın 12-də Avropa İttifaqı Avropa Komissiyasına Transxəzər qaz kəmərinin inşası barədə danışıqlar aparılması üçün mandat verməsi də çox mühüm faktdır. Bu, Türkmənistanın enerji strategiyasının yeni vektorunun əməli şəkildə həyata keçirilməsinin başlanğıcı deməkdir.

Türkmənistanda karbohidrogen ehtiyatlarının çox zəngin xammal bazasının mövcud olması hasilatın qazanılmış səviyyəni saxlamaqla bərabər, həm də hasilatı intensiv şaxələndirməyə, quruda və dənizdə yeni yataqları mənimsəməyə, həmçinin yüksək səmərəli texnologiyaları tətbiq etməklə bu yataqların işlənməsini fəallaşdırmağa imkan verir. “2011-2030-cu illər üçün Türkmənistanın sosial-iqtisadi inkişafının milli proqramı” adlı sənədə uyğun olaraq 2030-cu ilə qədər neft hasilatını ildə 67 milyon tona, təbii qaz hasilatını 230 milyard kubmetrə çatdırmaq nəzərdə tutulur. Bu qazın 180 milyard kubmetrinin ixrac edilməsi planlaşdırılır. Türkmənistan dünyada enerji daşıyıcılarına tələbatın sürətlə artmasını, ölkənin resurs bazasının real qiymətlərini və onun perspektivdə istismar imkanlarını nəzərə alaraq yeni bazarlara çıxmaq hesabına enerji marşrutlarının coğrafiyasını genişləndirmək niyyətindədir.

Bu məqsədlə Türkmənistan özünün ixrac yönümlü boru kəmərləri infrastrukturunu fəal inkişaf etdirir. Şimal və Cənub istiqamətlərində mövcud marşrutlarla yanaşı, 2009-cu ildə Türkmənistan-Çin strateji qaz magistralı istifadəyə verilmişdir. Bu marşrut üzrə hər il Türkmənistandan Çin bazarlarına 40 milyard kubmetrə qədər təbii qaz ixrac ediləcəkdir.

Türkmənistan-Əfqanıstan-Pakistan-Hindistan (TƏPH) boru kəməri tikintisi layihəsi fəal hazırlıq işləri mərhələsindədir. Layihənin həyata keçirilməsi iqtisadi baxımdan səmərəli olmaqla bərabər həm də bu boru kəməri Transxəzər marşrutu kimi enerji daşıyıcılarının təchizatçıları və istehlakçıları üçün regionda sabitliyin və sülhün möhkəmlənməsinə güclü təkan verəcəkdir.

İndi az adam şübhə edir ki, Türkmənistanın neytrallığı barədə 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konsepsiya gələcəkdə bu ölkənin daxili və beynəlxalq siyasətinə sanballı dividendlər gətirəcəkdir. Respublikanın tarixi, mental və geosiyasi inkişaf xüsusiyyətləri Türkmənistanın beynəlxalq siyasətdə iştirak etməsi üçün ən konstruktiv formalar yaratmışdır. Türkmənistanın neytrallığı beynəlxalq hüquqda mövcud definisiyalar əsasında BMT Baş Məclisinin bir sıra qətnamələri ilə tanınmışdır. Bununla bərabər, Türkmənistanın Neytrallığı Konsepsiyasında vurğulanır ki, Türkmənistan dövləti konstruktiv beynəlxalq əməkdaşlığın bütün formaları üçün açıqdır. Bu məqam beynəlxalq hüququn bütün normalarına uyğundur və dünyada Türkmənistanın xarici siyasət statusunu daha da möhkəmlədir.

İndiki mərhələdə Türkmənistan Orta Asiya regionunda Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) qurumuna daxil olmayan yeganə dövlətdir. Lakin bu fakt bitərəflik konsepsiyasını deformasiyaya məruz qoymayan və istər iqtisadiyyat, istərsə də regional təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq üçün əlverişli şərait yaradan tamamilə fərqli münasibətlər sistemi qurmağa əsla mane olmur. Xüsusən ona görə ki, Türkmənistan bir qurum kimi ŞƏT-ə daxil olmayan, lakin bu təşkilata qoşulmuş İran ilə Qazaxıstan arasında yerləşən bir ölkə kimi hər cəhətdən mühüm tərkib hissədir.

Beynəlxalq birliyin dəstəyi bu məsələdə çox böyük rol oynayır. Türkmənistan Prezidenti tərəfindən təklif edilmiş və 2008-ci ilin dekabr ayında qəbul edilmiş BMT Baş Məclisinin “Enerji daşıyıcılarının etibarlı və sabit tranziti və onun davamlı inkişafın və beynəlxalq əməkdaşlığın təmin edilməsində rolu” adlı qətnamə buna sübutdur. Çox böyük beynəlxalq əhəmiyyətə malik olan bu sənəd Türkmənistanın xarici tərəfdaşlarla uzunmüddətli qarşılıqlı əlaqələri üçün möhkəm təməl yaratmışdır.

Ümumiyyətlə, beynəlxalq əməkdaşlığın hərtərəfli genişləndirilməsi xəttini həyata keçirməklə Türkmənistan Avropa, Asiya və Şərq istiqamətlərində enerji məsələləri ilə bağlı birbaşa dialoqu xeyli genişləndirmişdir. Cəsarətlə belə bir proqnoz vermək olar ki, gələcəkdə Türkmənistanın öz qonşuları və tərəfdaşları olan Azərbaycan, Qazaxıstan və İranla, habelə dünyanın aparıcı neft-qaz şirkətləri ilə sıx işgüzar əlaqələri intensiv inkişaf edəcəkdir.

Şübhə yoxdur ki, Türkmənistanın uzunmüddətli əməkdaşlıq proqramları yaxın gələcək üçün ciddi nikbinliyə əsas verir və Azərbaycanla konstruktiv və qarşılıqlı faydalı münasibətlərin daha da inkişaf etməsinə töhfədir.

Bu baxımdan beynəlxalq birliyin dəstəyi mühüm rol oynayır. Müstəqil Dövlətlər Birliyinin Tacikistan paytaxtında keçirilmiş yubiley sammitində Türkmənistanın 2012-ci ildə MDB-nin sədri seçilməsi istər dövlətlərarası səviyyədə, istərsə də ən iri regional və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində konstruktiv əməkdaşlığı ardıcıl inkişaf etdirən bu ölkənin yüksək beynəlxalq nüfuzunu bir daha təsdiqləyir.

Yaxın keçmişə qısaca nəzər salmaq istərdik. 2007-ci il fevralın 14-də keçirilmiş ümumxalq səsverməsi nəticəsində Qurbanqulu Berdiməhəmmədov Türkmənistan dövlətinin başçısı elan edilmişdir. Həmin gün “Ruhiyyət” Sarayında inauqurasiya mərasimində Prezident Türkmənistanın inkişafının yeni vektoru haqqında proqramın əsas istiqamətlərini şərh etmiş, beləliklə bütün dünya bu gənc liderin daxili və xarici siyasətinin əsas prinsipləri, möhtəşəm dəyişikliklər həyata keçirilməsi barədə planları ilə tanış olmuşdur. Prezident Türkmənistan torpağında həqiqi müsbət dəyişikliklərə, ölkəni və onun xalqını tərəqqiyə və firavanlığa, nailiyyətlərə aparmağı öz qarşısına məqsəd qoymuşdur.

Prezident həmin mərasimdə məşhur bir kəlam söyləmişdi: “Yolçu yolda gərək”. Prezidentin öz həmvətənlərini daim hərəkətdə olmağa, irəliyə can atmağa, ilk növbədə intellektual və mənəvi baxımdan daim inkişaf etməyə və təkmilləşməyə çağırırdı.

Yeni tədris ili ərəfəsində paytaxtda və regionlarda öz qapılarını taybatay açmış yeni ümumtəhsil və ali məktəblər, uşaq bağçaları Türkmənistanın fəxridir. Onlar gənc nəslin təhsili və tərbiyəsi məsələsinə prinsipcə müasir yanaşma tələb edən yeni intibah dövrünün əsas əlamətləridir. Dövlətin inkişafının təməl daşı məhz bu vacibdən vacib məsələdir. Hər il dövlət büdcəsinin 70 faizə qədəri təhsil, elm, səhiyyənin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, mədəniyyətin inkişafı, əhalinin sosial-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılmasına sərf edilir.

Qazdan, sudan və elektrik enerjisindən pulsuz istifadə, şəxsi avtomobil nəqliyyatı sahiblərinə pulsuz verilən benzin, kommunal və nəqliyyat xidmətləri ödənişlərinin çox cüzi olması, əməkhaqqının, pensiyaların, müavinətlərin və tələbə təqaüdlərinin müntəzəm artırılması da əhalinin sosial dəstəyi üzrə dövlət tədbirləri kompleksinə daxildir.

Aşqabad son illər iri tibb mərkəzinə çevrilmişdir. Burada ən yeni avadanlıqlarla təchiz olunmuş klinikalar cəmləşmişdir. 2009-cu ildə Aşqabadın cənub hissəsindəki tibb şəhərciyinin strukturuna daha bir obyekt əlavə olunmuşdur - baş və boyun orqanları xəstəliklərinin müalicəsi üzrə beynəlxalq tibbi mərkəz. 2011-ci ilin ortalarında göz xəstəliklərinin müalicəsi üzrə beynəlxalq tibbi mərkəz və travmatologiya mərkəzi fəaliyyətə başlamışdır. Paytaxtın şimalında isə daha bir tibb müəssisələri kompleksi istifadəyə verilmişdir. Bu kompleksə yoluxucu xəstəliklərin müalicə-profilaktika, QİÇS-in profilaktikası mərkəzləri, mərkəzləşdirilmiş laboratoriya, qan mərkəzi və ümumi dəyəri 103 milyon ABŞ dollarından çox olan digər obyektlər daxildir. Bu gün Türkmənistanda ümumi dəyəri yarım milyard ABŞ dollarına yaxın olan iyirmiyə qədər iri səhiyyə obyekti inşa edilir.

Milli Olimpiya Komitəsinin sədri və sağlam həyat tərzinin tərəfdarı olan dövlət başçısı səhiyyə sahəsinin təkmilləşdirilməsi, kütləvi bədən tərbiyəsi və sağlamlıq hərəkatının, idmanın inkişafına çox ciddi diqqət yetirir, bu istiqamətdə ardıcıl və konkret addımlar atır. Bu il təsdiq edilmiş “2011-2020-ci illər üçün Türkmənistanda bədən tərbiyəsi və idmanın dəstəklənməsi və inkişafı üzrə milli proqram” buna misaldır.

Bu yaxınlarda Asiya Olimpiya Şurası 2017-ci ildə Mərkəzi Asiya regionunda ilk dəfə olaraq Aşqabadda qapalı binalarda Asiya oyunları və döyüş sənəti üzrə yarışların keçirilməsi haqqında qərar qəbul etmişdir. Bu, Türkmənistan liderinin sülh və mehriban qonşuluq prinsiplərinə əsaslanan siyasətinin beynəlxalq miqyasda tanınmasına dəlalət edir. Əlamətdar haldır ki, bu ən iri qitə yarışlarının Türkmənistan paytaxtında uğurla keçirilməsi üçün regionda bənzəri olmayan olimpiya şəhərciyi tikilməkdədir. Şəhərciyə 30-dan çox ən müasir obyekt daxil olacaqdır.

Xəzərin Türkmənistan sektoru sanatoriya-kurort müalicəsinin və ekoloji turizmin inkişafı üçün çox böyük imkanlara malikdir. “Avaza” turizm zonasının ən böyük sərvəti uzunluğu kilometrlərlə ölçülən qızıl qumlu çimərliklərdir. Sanki təbiət özü bu yerlərin qeydinə qalmış, ona mülayim iqlim, mineral və müalicəvi palçıq vulkanları, narın qumlu çimərliklər, heyrətamiz gözəlliyə malik dəniz mənzərələri, Xəzər dövlət qoruğunun sulu-bataqlıq torpaqlarında bioloji müxtəlifliyinə görə nadir “quş bazarları” bəxş etmişdir. Ən başlıcası, genişmiqyaslı layihənin həyata keçirildiyi illər ərzində burada bir neçə onillik sonrakı dövr üçün nəzərdə tutulan güclü infrastruktur yaradılmışdır.

Yaxın illərdə Xəzərin sahilində yaradılacaq yeni liman özünün bütün parametrlərinə görə təkcə Türkmənistanın deyil, bütün Mərkəzi Asiyanın əsas “dəniz darvazaları” statusuna cavab verəcəkdir.

Müasir mərhələdə Türkmənistanın beynəlxalq əməkdaşlıq dinamikası durmadan artmaqdadır. Son illərdə yüksək səviyyəli siyasi əlaqələrin nəzərəçarpacaq dərəcədə fəallaşması, hökumət nümayəndə heyətləri səviyyəsində qarşılıqlı səfərlər, müxtəlif sahələrdə iri müştərək layihələrin həyata keçirilməsi buna əyani sübutdur. Türkmənistan mehriban qonşuluq münasibətləri dedikdə sadəcə coğrafi yaxınlığı və ortaq tarixi keçmişə malik olmağı deyil, həm də konkret geosiyasi və geoiqtisadi məqamları nəzərdə tutur.

Beləliklə, Türkmənistanın bu xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq mübaliğəsiz deyə bilərik ki, onun gələcəyi bütün regionun gələcəyidir. Bu ölkənin müsbət iqtisadi və siyasi inkişaf perspektivi bütün Mərkəzi Asiya dövlətlərinin firavanlığına bilavasitə təsir göstərir. Bu gün ölkədə həyata keçirilən dərin ictimai-siyasi və sosial-iqtisadi dəyişikliklər təkcə Türkmənistanın deyil, bütün regionun işıqlı gələcəyinin qarantıdır! Stefan Sveyqin təbirincə desək, “Tarixi əməllər yalnız gələcək nəsillərin sərvətinə çevriləndən sonra başa çatır!”

İlahə Əhmədova

AZƏRTAC-ın müxbiri