London, 17 iyun, AZƏRTAC

Böyük Britaniyada təhsil alan istedadlı azərbaycanlı gənclərdən biri olan Əliheydər Babayev hazırda Uorvik Universitetində kibertəhlükəsizlik mühəndisliyi ixtisası üzrə magistratura təhsili alır. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin məzunu olan Ə.Babayev kibertəhlükəsizlik sahəsində əldə etdiyi bilik və təcrübəni beynəlxalq akademik mühitdə daha da inkişaf etdirir. O, AZƏRTAC-a müsahibəsində kibertəhlükəsizlik sahəsinə marağının yaranmasından, Uorvik Universitetindəki təhsil təcrübəsindən, süni intellektin yaratdığı imkan və risklərdən, eləcə də Azərbaycanın kibertəhlükəsizlik sahəsində gələcək perspektivlərindən danışıb.

-Kibertəhlükəsizlik sahəsinə marağınız necə yarandı?

-Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində informasiya təhlükəsizliyi ixtisası üzrə bakalavr təhsili almışam. Açığı bu sahəni seçəndə tam olaraq nə üzrə çalışacağımı bilmirdim. Birinci semestrdə informasiya təhlükəsizliyinə giriş adlı fənn keçirdik. O dərsə qədər sahə haqqında çox səthi təsəvvürüm var idi. Amma ilk dərsdə müəllimin izahından sonra fikirlərim tamamilə dəyişdi. Kibertəhlükəsizliyin nə qədər geniş, nə qədər dinamik bir sahə olduğunu o dərsdə anladım.

Təhsil illərində müxtəlif təlim, sertifikasiya və təcrübə proqramlarında iştirak etmişəm. Bu proqramlar nəzəri biliklərimi praktiki bacarıqlarla tamamlamağıma, real iş mühitini yaxından tanımağıma və kibertəhlükəsizlik sahəsinə daha peşəkar yanaşma formalaşdırmağıma kömək edib. Həmin təcrübələr bu sahədə karyera qurmaq qərarımı daha da möhkəmləndirib.

-Niyə məhz bu ixtisası və universiteti seçdiniz?

-Uorvik Universiteti Böyük Britaniyanın Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi (NCSC) tərəfindən akkreditasiya olunmuş universitetlər sırasındadır. Amma seçimim zamanı əsas məqam bu akkreditasiya deyildi, proqramın mühəndislikyönümlü qurulması idi. Bir çox universitetlərdə kibertəhlükəsizlik ya çox nəzəri keçilir, ya da sadəcə alət öyrənmək üzərindədir. Burada isə sistemin arxitekturasını, protokolunu, modelini anlamaq tələb olunur.

-“Gənclərin xarici ölkələrin nüfuzlu ali təhsil müəssisələrində təhsil almalarına dair 2022–2028-ci illər üçün Dövlət Proqramı” çərçivəsində təhsil almaq sizə hansı imkanları yaradıb?

-Düşünürəm ki, Dövlət Proqramı ən əsası maliyyə baxımından real imkan yaratdı. Uorvik Universitetində bu proqramsız oxumaq çox çətin olardı. Bunun sayəsində bütün diqqətimi təhsilimə və tədqiqata ayıra bildim. Proqram, həmçinin müxtəlif ölkələrdə, müxtəlif ixtisaslarda təhsil alan və məzun olmuş azərbaycanlı gənclərlə əlaqə qurmaq imkanı verir, bu da öz növbəsində faydalıdır, çünki gələcəkdə hər hansı bir startap layihəsi qurmaqda və müxtəlif əməkdaşlıqların qurulmasında çox kömək edir.

-Uorvik Universitetində təhsil və tədqiqat mühitini necə qiymətləndirirsiniz?

-Burada tədris formatı maraqlı qurulub və digər universitetlərdən və ixtisaslardan fərqlidir. Biz hər ay yalnız bir modul keçirik və o müddətdə başqa dərsimiz olmur. Buna görə də hər mövzuya lazımi diqqəti vermək olur. Ən əsası hər modulda kurs işləri, layihə tipli tapşırıqlar olur və bunlar adi tapşırıqlar deyil, real ssenarilər üzərindədir. Bizdən burada texniki həll və üsul tapmaqla yanaşı, onu düzgün hesabat şəklində təqdim etmək də tələb olunur. Yəni işin keyfiyyəti nə qədər yüksək olsa da, zəif təqdim olunarsa, aşağı bal əldə edirik. Əvvəlcə bu tələb ağır görünürdü, sonra başa düşdüm ki, iş həyatında da məhz bu vacibdir. Ən çox xoşladığım “Kibertəhlükəsizlik Tədqiqat Metodları” adlı modul oldu. Modul boyunca biz kibertəhlükəsizlik sahəsində akademik tədqiqatın necə aparılmasını, məqalənin necə qurulmasını, arqumentlərin necə əsaslandırılmasını işlədik. Başqa proqramlarda bu mövzulara adətən digər modulların içində səthi olaraq toxunulur, burada isə ayrıca bir modul kimi verilir.

-Süni intellektin inkişafı kibertəhlükəsizlik sahəsinə necə təsir göstərir? Bu, daha çox imkanlar, yoxsa yeni risklər yaradır?

-Fikrimcə, süni intellekt kibertəhlükəsizlik sahəsində həm yeni imkanlar, həm də ciddi risklər yaradır. Müdafiə tərəfindən baxsaq, süni intellekt vasitəsilə təhlükələri daha sürətli aşkar etmək, hadisələrə avtomatik cavab vermək artıq mümkündür. Amma eyni texnologiyadan hücum tərəfi də faydalanır. Daha inandırıcı fişinq məktubları, “deepfake”lər, avtomatlaşdırılmış hücumlar, bunların hamısı süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilir. Mənim üçün əsas məsələ budur: süni intellekt müdafiəni gücləndirdiyi qədər, onu keçməyin yollarını da asanlaşdırır. Buna görə təhlükəsizlik mütəxəssisləri bu texnologiyaları yaxşı mənimsəməli və daim yenilənən risklərə uyğunlaşmalıdır.

-Dövlət qurumları, şirkətlər və fərdi istifadəçilər üçün kibertəhlükəsizlik sahəsində ən böyük çağırışlar nələrdir?

-Hər kateqoriya üçün çağırışlar fərqlidir. Dövlət qurumları üçün əsas məsələ kritik infrastrukturun və həssas məlumatların qorunmasıdır. Şirkətlər “ransomware”, fişinq və məlumat sızmaları ilə mübarizə aparır, bu hücumların böyük hissəsi isə texniki boşluqdan yox, insan xətasından qaynaqlanır. Fərdi istifadəçilər üçün vəziyyət fərqlidir, burada texniki zəiflikdən çox məlumatsızlıq problem yaradır. Süni intellektin inkişafı ilə hücumlar daha inandırıcı, daha avtomatlaşdırılmış hala gəlib, bu isə hər üç kateqoriya üçün müdafiəni çətinləşdirir. Kibertəhlükəsizlik buna görə artıq yalnız texniki şöbənin məsələsi deyil, dövlət səviyyəsində strateji prioritetə çevrilib.

-Azərbaycanda kibertəhlükəsizlik sahəsinin inkişafı üçün hansı addımların atılmasını vacib hesab edirsiniz?

-Azərbaycanda bu istiqamətdə artıq ciddi addımlar atılıb. Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyinin yaradılması, Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi vasitəsilə kadr hazırlığına başlanması bunların ən görünənləridir. Növbəti mərhələdə isə əsas diqqət insan kapitalına yönəlməlidir. Ən güclü sistemləri də idarə edən insanlar olur, buna görə universitetlər, dövlət qurumları və özəl sektor arasında əməkdaşlıq gücləndirilməli, tələbələrin real layihələrdə iştirak imkanları artırılmalıdır. Bundan əlavə, kibertəhlükəsizlik yalnız IT mütəxəssislərinin sahəsi deyil. İnsident statistikasına baxsaq, hücumların böyük hissəsi texniki boşluqdan yox, insan xətasından qaynaqlanır. Cəmiyyətin ümumi məlumatlılıq səviyyəsinin artırılması da eyni dərəcədə vacibdir. Süni intellekt, bulud təhlükəsizliyi və kritik infrastrukturun qorunması isə gələcəyin prioritet istiqamətləridir. Azərbaycanın bu sahələrə erkən diqqət yetirməsi regionda daha güclü mövqe qazanmaq üçün real imkandır.

-Xaricdə təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin ölkənin texnoloji inkişafına töhfəsini necə qiymətləndirirsiniz?

-Xaricdə təhsil alan tələbələr yalnız akademik bilik deyil, fərqli tədqiqat mədəniyyətini, sənaye-universitet əməkdaşlığı modellərini və innovasiya ekosistemlərini yaxından görürlər. Bu təcrübəni Azərbaycana gətirmək həm dövlət, həm özəl sektor, həm də startap ekosistemi üçün dəyərlidir. Texnoloji inkişafa töhfə isə mütləq ölkəyə fiziki qayıtmaqla məhdudlaşmır. Xaricdə çalışan mütəxəssislər də bilik mübadiləsi, beynəlxalq əməkdaşlıqlar və mentorluq vasitəsilə bu prosesə qoşula bilərlər. Şəxsən mən xaricdə təhsili ölkədən getmək kimi deyil, geri qayıdanda daha çox fayda vermək üçün özünü hazırlamaq kimi görürəm.

-Təhsilinizi başa vurduqdan sonra karyeranızı hansı istiqamətdə davam etdirməyi planlaşdırırsınız? Azərbaycana qayıdaraq fəaliyyət göstərməyi düşünürsünüzmü?

-Təhsili başa vurduqdan sonra karyeramı əsasən kibertəhlükəsizlik sahəsində davam etdirməyi planlaşdırıram. Qısa və orta müddətdə müxtəlif layihələrdə və şirkətlərdə praktiki təcrübə qazanmaq, xüsusilə ölkədə formalaşmaqda olan ekosistemdə, o cümlədən Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyi kimi qurumlarda işləmək mənim üçün maraqlıdır. Mənə görə vacib olan təkcə əməliyyat səviyyəsində işləmək deyil, sahənin inkişafına strateji töhfə verməkdir. Uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanda kibertəhlükəsizlik üzrə tədqiqat mədəniyyətinin formalaşmasına töhfə vermək istəyirəm. Sahənin dayanıqlı inkişafı yalnız praktiki təcrübə ilə deyil, güclü elmi-tədqiqat bazası ilə mümkündür. Uzun müddətdə doktorantura pilləsinə keçməyi də düşünürəm, çünki sahənin inkişafı yalnız praktiki işlə deyil, tədqiqatla da mümkündür. Paralel olaraq universitetlərdə və müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışaraq gələcək mütəxəssislərin hazırlanmasına töhfə vermək istəyirəm. Bu yol mənim üçün təkcə şəxsi karyera inkişafı deyil, ölkədə kibertəhlükəsizlik ekosisteminin güclənməsinə xidmət edən bir prosesdir.

-Kibertəhlükəsizlik sahəsində karyera qurmaq istəyən gənc azərbaycanlılara hansı tövsiyələri vermək istərdiniz?

-Kibertəhlükəsizlik sahəsinə yeni başlayan gənclər üçün ən vacib şey düzgün başlanğıc və səbirli yanaşmadır. Çox vaxt insanlar bu sahəyə maraqla başlayır, amma eyni anda çox istiqaməti öyrənməyə çalışdıqları üçün tez qarışıqlıq yaşayırlar. Mən özüm də bu yoldan keçən bir tələbə kimi deyə bilərəm ki, ilk mərhələdə əsas diqqət fundamental biliklərə verilməlidir. Şəbəkələrin necə işlədiyi, əməliyyat sistemləri, xüsusilə “Linux”, ümumi IT anlayışı olmadan təhlükəsizliyi dərindən anlamaq çətindir. Bundan sonra ən vacib məsələ praktikadır. Təkcə oxumaq yox, laboratoriya mühitləri qurmaq, CTF adlanan kiberyarışmalarda iştirak etmək, real ssenarilərlə işləmək çox böyük fərq yaradır. Bu yarışmalarda hücum və müdafiə bacarıqları simulyasiya olunur, Azərbaycanda da keçirilir.

Sertifikatlara gəlincə, faydalıdır, amma əsas məqsəd bilik və problemi həll etmək bacarığı olmalıdır, işə qəbulda da daha çox bunlar önə çıxır. Ümumi tövsiyəm isə budur: hər şeyi bir anda öyrənməyə çalışmaq əvəzinə, bir istiqamət seçin, müdafiə və ya hücum testi, orada dərinləşin. Bu sahə mənim üçün sadəcə karyera deyil, daim inkişaf tələb edən və düşüncə tərzini formalaşdıran bir prosesdir.

- Azərbaycanla bağlı gələcək peşəkar və elmi hədəfləriniz barədə nə deyə bilərsiniz?

-Uorvikdə keçirdiyim bu müddət mənim üçün yalnız akademik bilik qazanmaq deyil, düşüncə tərzimi yenidən qurmaq prosesi oldu. Xatırlayıram ki, universitetin ilk dərs günü proqram rəhbərimiz bizə dedi ki, əsas məqsəd sahəyə töhfə verməkdir və bu, sizin əsas məqsədiniz olmalıdır. O an tam anlamamışdım nə demək istədiyini. Amma tədricən başa düşdüm ki, oxuyub haradasa işləmək kifayət deyil, sahəyə, ölkəyə necəsə töhfə verməliyəm.