Bakı, 12 sentyabr (AZƏRTAC). Bu gün ölkəmizdə idmanın bütün növləri kimi, boksun da inkişafına xüsusi əhəmiyyət verilir. Təsadüfi deyildir ki, son illərdə boksçularımız Azərbaycan idmanının uğurlarına özlərinin layiqli töhfələrini verirlər. Təbii ki, idmanın başqa növlərində olduğu kimi, boksda da gələcək qələbələrin bünövrəsi uşaqlıq və yeniyetməlik dövründən qoyulur. İdmanın bu populyar növünü seçən hər bir kəs yeniyetməlik çağlarından öz üzərində ciddi çalışmalı, müəllimlərin və məşqçilərin hər bir tapşırıq və tövsiyələrini diqqətlə yerinə yetirməlidir.

Hesab edirik ki, bu nöqteyi-nəzərdən Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının müəllimi, idman ustası, milli dərəcəli hakim Eltac Əliyevin AZƏRTAC-a təqdim etdiyi yazı yeniyetmə boksçular və onların məşqçiləri üçün maraqlı olacaqdır. AZƏRTAC həmin yazını təqdim edir:

-Müasir boksda koordinasiya qabiliyyəti ən mürəkkəb fiziki keyfiyyətlərdən biri hesab olunur. O bir sıra qabiliyyətləri özündə birləşdirən kompleks xarakterli keyfiyyətdir.

Yeniyetmə boksçularda koordinasiya qabiliyyətini formalaşdırmaq üçün üç əsas meyar mövcuddur - yeni hərəkətləri tez qavramaq, öz fəaliyyətini yenidən qurmaq və mürəkkəb hərəkətləri qavramaq qabiliyyəti.

Koordinasiya qabiliyyətini inkişaf etdirmək üçün müxtəlif fiziki hərəkətlərdən istifadə oluna bilər. Lakin fiziki hərəkətlərin boks texnikasına uyğun olması daha məqsədəuyğundur.

Koordinasiya qabiliyyətini təkmilləşdirməyin ən optimal yollarından biri mütəmadi olaraq yeni bacarıq və vərdişlərin təlimidir. Çünki yeni hərəkətlərin təlimi prosesində baş beyin qabığında hərəkət analizatorunun funksional imkanları genişlənir. Zəngin vərdişlərə malik olan hər bir idmançı gözlənilmədən yaranan hər hansı vəzifəni daha tez və asanlıqla yerinə yetirir. Koordinasiya qabiliyyətini inkişaf etdirmək üçün istifadə edilən hərəkətlərdə yeni elementlərin olması zəruridir. Müəyyən edilmişdir ki, yeniyetmə boksçuların yerinə yetirdikləri ən mürəkkəb hərəkətlər vərdiş halına çevrildikdən sonra koordinasiya qabiliyyətinin inkişaf tempi aşağı düşür.

Koordinasiya qabiliyyətini inkişaf etdirmək üçün əsas şərtlərdən biri də müvazinət bacarıqlarının təkmilləşdirilməsidir. Bu proses əsasən iki üsulla həyata keçirilir - müvazinət hərəkətlərini çətinləşdirmək və müxtəlif məşq alətləri vasitəsilə vestipulyar analizatorların təkmilləşdirilməsi. Müasir boksda gözlənilməz vəziyyətlərdən çıxmaq üçün ən vacib məsələlərdən biri idmançılardan cəld reaksiya və diqqətin cəmləşdirilməsi hesab olunur.

Koordinasiya qabiliyyəti, eyni zamanda, digər fiziki keyfiyyətlərin inkişaf səviyyəsindən, əzələ-sinir aparatının inkişafından və psixi keyfiyyətlərdən də asılıdır. Lakin məşq prosesinin bu cəhdinə kifayət qədər diqqət yetirilmir. Bir qayda olaraq məşqçilər, əsasən yeniyetmə boksçuların fiziki qabiliyyətlərinə istinad edirlər.

Müəyyən edilmişdir ki, yeniyetmə boksçuların əl hərəkətlərinin motor komponentinə göstərdiyi təsirlər 11-16 yaşlarında özünü büruzə verir. Lakin əlverişsiz şərait zamanı bu komponentlərin əhəmiyyəti bir qədər aşağı düşür.

Yeniyetmə boksçuların lokomotor fəaliyyətində motor fəaliyyətinin əhəmiyyəti tədricən azalır. Gözlənilməz şəraitlərdə sensor komponentin əhəmiyyəti nəzərəçarpacaq dərəcədə artır. Bu qanunauyğunluq təhlil olunacaq bütün yaş dövrlərində müşahidə edilir. Əl fəaliyyətində sensor komponentin təsirləri lokomotor komponentlə müqayisədə daha yüksəkdir.

Beləliklə, yeniyetmə boksçular psixomotor vəzifələri həll edərkən sensor və motor komponentlərin reaksiyalarının və müxtəlif hərəki fəaliyyət növlərinin xarakterini müəyyən edir.

Biz yeniyetmə boksçuların koordinasiya qabiliyyətlərinin yaranmasının əsas göstəricilərinin səviyyəsini təhlil etdikdə, boksçu fəaliyyəti çoxillik hazırlığın ilkin mərhələlərində müxtəlif psixomotor şəraitlərlə keçirir: 11-14 yaşlarında əsasən əvvəlcədən müəyyən olunan və dəyişən şəraitlərdə, 15-16 yaşlarında əsas etibarilə dəyişən şəraitlərdə (ehtimal olunan və gözlənilməz vəziyyətlərdə). Bu amil məşğul olan kontingentin koordinasiya qabiliyyətinin inkişafına göstərilən təsirlərin müəyyən edilməsinə imkan verir.

Yeniyetmə boksçularda ehtimal olunan şəraitlərdə böyük həcmli hərəki fəaliyyətlərlə bağlı məşqlər onların fiziki qabiliyyətlərinin diferensiya olunma proseslərini sürətləndirir. Bu xüsusiyyət koordinasiya qabiliyyətinin müxtəlif cəhətləri üçün spesifikdir. Orqanizm inkişaf etdikcə formalaşmaqda olan müxtəlif koordinasiya qabiliyyətlərinin qarşılıqlı əlaqəsi azalır və getdikcə boksçunun spesifik hərəki fəaliyyətlərə meyilliyi daha qabarıq formada büruzə verilir.

Aldığımız təhlillərin nəticələri göstərir ki, müxtəlif kontingentlərdə koordinasiya qabiliyyətinin inkişaf səviyyəsi fərqli olur və əsas əlamətlərin dəyişməsi müxtəlif amillərin təsiri ilə baş verir. Müəyyən edilmişdir ki, 15-16 yaşlı yeniyetmə boksçularda koordinasiya qabiliyyətini inkişaf etdirmək üçün yaş və məşqlilik amillərinin təsiri daha böyükdür. Bu komponentlərin daha yüksək səviyyədə təsir göstərməsi əllə vurulan zərbələrin say göstəricisi ilə müəyyən edilmişdir.

Təcrübə göstərir ki, 15-16 yaşlı yeniyetmə boksçular psixomotor göstəricilərinə görə 11-12 və 13-14 yaşlı boksçularla müqayisədə üstünlük təşkil edirlər. Öz növbəsində yaşları daha aşağı olan boksçular da əvvəldən məlum olan və ya standart vəziyyətlərdə hərəki imkanları xarakterizə edən testlərdə böyüklərə nisbətən zəif nəticə göstərmişlər. Yeniyetmə idmançılarda məşq prosesinin istiqaməti onların müxtəlif koordinasiya qabiliyyətlərinin inkişaf səviyyəsinə ciddi təsir göstərir.

Aparılan təhlilin nəticələrinə əsasən deyə bilərik ki, fiziki hazırlığın əksər göstəriciləri yaş və məşq amillərinin təsiri ilə kifayət qədər dəyişir. Bununla belə hər yaş dövrünün öz xüsusiyyətləri olur. Adətən 11-12 yaşlarında fiziki hazırlığın artımı əsasən kompleks şəkildə gedir. 13-14 yaşlarında sürət qabiliyyətlərinin artım səviyyəsi üstünlük təşkil edir. 15-16 yaşlarında isə qüvvə və sürət qabiliyyətinin sürət tempi daha yüksək olur. Bu amillər yeniyetmə boksçuların koordinasiya qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Alınan məlumatlardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, sistematik boks məşqləri koordinasiya qabiliyyətinin quruluşuna və onların inkişaf səviyyəsinə müəyyən təsir göstərir. Koordinasiya qabiliyyətinin daha yüksək büruzə verilməsi əsasən perspektivi olan yeniyetmə boksçuların ilkin seçməsi ilə şərtləndirilir. Seçmə zamanı anadangəlmə qabiliyyətlərin nəzərə alınması yeniyetmə boksçuların gələcək inkişafında müəyyən rol oynayır.

Boksçuların (bütün yaş qrupları üçün) 124 rəsmi döyüşündə hər bir idmançının yarış fəaliyyəti üçün xüsusi protokol tərtib edilmişdir. Aparılan tədqiqatın köməyi ilə yarış fəaliyyətinin göstəriciləri və Ə.Ramazanov tərəfindən tərtib edilmiş koordinasiya qabiliyyətinin inteqral göstəriciləri arasında olan qarşılıqlı əlaqələr öyrənilmiş və təhlil edilmişdir. 11-12 yaşlı boksçuların koordinasiya qabiliyyətini öyrənərkən müəyyən edilmişdir ki, onlarda zərbələrdən yayınma bacarıqlarının səviyyəsi daha yüksəkdir. 13-14 yaşlı idmançıların koordinasiya qabiliyyətinin əksər parametrlər üzrə yüksək olması qabarıq şəkildə büruzə verir. Zərbələrdən yayınmaların sayı koordinasiya qabiliyyətlərinin inkişaf səviyyəsi ilə qarşılıqlı əlaqə təşkil edir. 15-16 yaşlı idmançıların koordinasiya qabiliyyətləri üç əsas amildən asılıdır - zərbələrdən yayınmaların sayı, zərbə nəticəsində tətbiq edilən qüvvənin səmərəsi, üçüncü raundda vurulan zərbələrin sayı. Tədqiqatın nəticələri göstərdi ki, yeniyetmə boksçuların koordinasiya qabiliyyətinin büruzə verilməsində inteqral göstəricilərinin əhəmiyyəti kifayət qədər yüksəkdir.