Bakı, 1 iyun (AZƏRTAC). İyunun 2-si Azərbaycanda Mülki Aviasiya Günüdür. Dövlət müstəqilliyini 22 il əvvəl bərpa edən respublikamızda aviasiyanın tarixi ötən əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Ölkəmizdə ilk təyyarə uçuşları 1910-cu ildə Bakıda reallaşmışdır. Rus aviatoru Utoçkin “Farman” tipli aeroplanla Balaxanı “şossesində” 4 gün ardıcıl uçuş həyata keçirmişdir. Bu hadisədən sonra Azərbaycanda təyyarə uçuşlarının sayı sürətlə artmağa başlamış, Bakıda və Yevlaxda aerodromlar tikilərək istifadəyə verilmişdir.

Adları aviasiya tarixinə düşmüş ilk azərbaycanlı aviatorların fəaliyyəti isə 1915-1920-ci illərə təsadüf edir. Onlardan Fransada aviamühəndis təhsili alan, 1916-cı ildə Beynəlxalq Aviasiya Federasiyası tərəfindən pilot-aviator diplomuna layiq görülən Əli bəy Verdiyevin, ilk hərbi təyyarəçi - Birinci Dünya Müharibəsində qərb cəbhəsində rus aviasiyası tərkibində hərbi əməliyyatlarda iştirak edərək “İlya Muromets 16” tipli bombardmançı təyyarə ilə düşmənə qənim kəsilən Fərrux ağa Qayıbovun və digərlərinin adlarını qürurla çəkə bilərik.

Sonrakı illərdə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə də aviasiyanın inkişafı ön planda olmuşdur. General Səməd bəy Mehmandarovun başçılıq etdiyi Hərbi Nazirlik aviasiya sahəsində milli kadrların hazırlanmasını mühüm vəzifələrdən biri hesab edirdi. 1919-cu ildə Gürcüstan ilə bağlanan hərbi əməkdaşlıq müqaviləsinə əsasən, bir qrup əsgər və zabitimiz təcrübə keçmək üçün bu ölkəyə ezam olunmuşdu. Onlardan 9-u hərbi təyyarəçi peşəsi üzrə ixtisaslaşmışdı. Vurğulamaq lazımdır ki, o zaman Rusiyanın “Cənub plasdarmı” sayılan Gürcüstan Zaqafqaziyada hərbi qurumların, o cümlədən aviasiya sahəsində təlim-təhsil mərkəzinə çevrilmişdi.

Görülən bu və digər tədbirlər sayəsində Azərbaycanın aviasiya tarixində uzaq məsafəyə ilk uçuş 1919-cu ildə həyata keçirilmişdi. Bakı aerodromundan səmaya qalxan “Farman-30” tipli təyyarə Xəzər dənizi üzərindən uçaraq, Türkmənistanın Krasnovodsk şəhərində uğurla yerə enmişdi. Ölkənin müdafiə qüdrətini artırmaq üçün aviasiyanı, xüsusən hərbi aviasiyanı inkişaf etdirməyi daim diqqətdə saxlayan Xalq Cümhuriyyətinin 1919-cu ildə orduda hərbi aviadəstənin yaradılması barədə imzaladığı qərar da həmin dövrün uğurlarındadır. Ancaq təəssüf ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli aviasiya siyasəti bir çox cəhətdən yarımçıq qaldı. Bunun əsas səbəbi 1920-ci ilin əvvəllərindən başlayan hərbi-siyasi münaqişələr, cümhuriyyətin süqutu ilə nəticələnən aprel hadisələri oldu...

Azərbaycan mülki aviasiyası 1920-ci ilin aprelindən sonra SSRİ aviasiyasının tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan aviasiyası bir sıra məhdudiyyətlərlə qarşılaşsa da, müəyyən irəliləyişlərə də nail olmuş, nəticə etibarilə inkişaf etməyə başlamışdır. Belə ki, 1921-ci ildə Azərbaycanda ilk poçt-yük təyyarəsi havaya qalxmış, 1923-cü ildə “Yunkers” tipli təyyarə ilə Bakı-Tbilisi-Bakı marşrutu üzrə ilk sərnişin daşınması həyata keçirilmiş, 1928-ci ildə isə SSRİ məkanında ikinci beynəlxalq reys olan Xarkov-Bakı-Pəhləvi (İran) hava xətti açılmışdır. 1933-cü il iyunun 25-də ilk dəfə Qafqaz dağları üzərindən keçməklə Bakıdan Moskvaya uçuş həyata keçirilmişdir. 1937-ci ildə isə Bakı-Moskva-Bakı müntəzəm hava reysi açılmışdır. Həmin reyslə hər gün 15 sərnişin daşınırdı ki, bu da o vaxt üçün böyük nailiyyət sayılırdı.

Çox keçmədən - 1938-ci il iyunun 2-də Mülki Hava Donanması Baş İdarəsinin əmri ilə Mülki Hava Donanmasının Azərbaycan aviasiya dəstəsi yaradılmış və Bakı hava limanı müstəqil təsərrüfat vahidinə çevrilmişdir. Bu da uçuşların müntəzəmliyinin, təhlükəsizliyinin və qənaətcilliyinin artırılmasına imkan verirdi.

Aviasiyamızın sonrakı dövrü isə Böyük Vətən Müharibəsinin qanlı-qadalı illərinə təsadüf edir. İstər ön cəbhədə döyüşən, istərsə də arxa cəbhədə çalışan azərbaycanlıların cərgəsində hərbi təyyarəçilərimiz, aviatorlarımız, hərbi və mülki aviasiya sənayesində çalışan mütəxəssislərimiz də vardı. Amansız müharibə Azərbaycan aviasiya sənayesi müəssisələri qarşısında çətin və təxirəsalınmaz vəzifələr qoymuşdu. Əvvəla, müharibə illərində Azərbaycan Sovet İttifaqının əsas neft bazası hesab olunurdu. Cəbhəyə göndərilən neftin və neft məhsullarının dörddəüç hissəsi Bakıda istehsal edilirdi. Görkəmli kimyaçı alim Yusif Məmmədəliyevin kəşf etdiyi yüksək oktanlı aviasiya yanacağının 75 faizini Bakı zavodları verirdi. Bununla yanaşı, Azərbaycan döyüşən ordunun təkcə neft-benzin təminatçısı deyildi...

Müharibə illərində Bakının Keşlə qəsəbəsində iki aviazavod fəaliyyət göstərirdi ki, fasiləsiz işləyən bu müəssisələrdə “UTİ-4” və “YAK-3” tipli təyyarələr, habelə hidrotəyyarələr üçün xizəklər istehsal olunurdu. Düşmənin başına od ələyən əfsanəvi “Katyuşa”nın raket-mərmiləri də Bakıda hazırlanırdı. Bu zaman Gəncədə iritutumlu aviatəmir zavodu fəaliyyət göstərirdi. Müharibə illərində bu müəssisədə müxtəlif tipli 782 təyyarə, habelə 1550-dən çox təyyarə mühərriki və digər aviahissələr təmir edilərək, cəbhəyə göndərilmişdi.

SSRİ-nin əsas cəbbəxanalarından olan Bakının müdafiəsi də etibarlı əllərdə idi. Şəhərin havadan müdafiəsi xüsusi təlim keçmiş qırıcı aviadəstələrin hesabına gücləndirilmişdi. Bu dəstələrdə azərbaycanlı təyyarəçilər, hətta cəsur qızlarımız da yer almışdılar. Müharibə tarixinin yaddaqalan hadisələrindən olan belə bir faktı xatırlatmaq yerinə düşər ki, Bakı üzərində ilk faşist təyyarəsi 1942-ci il avqustun 14-də vurulmuşdu…

Müharibə alovunun bürüdüyü müxtəlif cəbhələrdə faşistlərə qarşı igidliklə vuruşan azərbaycanlılar arasında təyyarəçilər də az deyildi. Onlar kəşfiyyat, bombardmançı, qırıcı və hərbi nəqliyyat uçuşlarını yerinə yetirməklə yanaşı, fövqəladə dövlət tapşırıqlarının həyata keçirilməsində fəal iştirak edirdilər. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş ilk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi Adil Hüseyn oğlu Quliyev də onlardan biridir. Bakı aeroklubunun və Stalinqrad Hərbi-Hava məktəbinin məzunu olan A.Quliyev müharibənin 7 cəbhəsində 265 döyüş uçuşu keçirmiş, 64 döyüşdə düşmənin 18 təyyarəsini vurmuşdur.

Böyük Vətən Müharibəsindən sonra bütün ölkədə, o cümlədən respublikamızda hava nəqliyyatının dirçəliş dövrü başlandı. Ümumiyyətlə, ötən əsrin 60-cı illərində Azərbaycan mülki aviasiyasında sürətli texniki keçidlə bağlı problemlər kifayət qədər müsbət həll olunurdu...

Aviasiyamızın qazandığı ən böyük uğurlar isə ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illərə təsadüf edir. Ötən əsrin 70-ci illərində respublikanın 11 rayonunda yeni hava limanları tikilmiş və ya yenidən qurulmuşdur. Naxçıvanda, Beyləqanda, Zaqatalada “Yak-40” reaktiv təyyarələri üçün süni örtüklü qalxma-enmə zolaqları salınmış, Bakı və Gəncə hava limanları müasir naviqasiya vasitələri ilə təchiz edilmişdir. Bu da uçuşların təhlükəsizliyinin və müntəzəmliyinin artırılmasına şərait yaradırdı. Məhz həmin illərdə respublikanın hava traslarına yeni “Tu-134”, “Yak-40” reaktiv laynerləri çıxmışdı. 1976-1980-ci illər üçün Azərbaycanda mülki aviasiyanın yüksək inkişaf tempini nəzərdə tutan proqram hazırlanmışdı.

Bununla belə, ümummilli lider Heydər Əliyevin milli aviasiyamız haqqında arzuları yalnız müstəqillik dövründə tam mənada reallaşdı...

Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi tariximizin faciəli dövrü olduğundan bu müharibədə milli aviasiyamızın rolunu qeyd etməmək düzgün olmazdı. Qarabağ müharibəsi bir çox cəhətdən gözlənilməz idi. Azərbaycan, demək olar ki, bu müharibəyə hazır deyildi. Üstəlik Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra hərbi əmlakın və texnikanın əksər hissəsi ölkədən çıxarılmış, Azərbaycanda yerləşən silahlı qüvvələr isə birbaşa Rusiyanın tabeliyinə keçmişdi. Müstəqilliyini təzəcə bərpa etmiş Azərbaycanda siyasi çəkişmələr tüğyan etdiyindən ordu quruculuğu ilə ciddi məşğul olan yox idi. Xüsusən hava hücumunu və hava hücumundan müdafiəni təşkil etmək üçün nə kifayət qədər vəsait, nə də kadrlar vardı. Bunun müqabilində isə Rusiya komandanlığı erməni separatçılarını lazımı silahlarla, o cümlədən havadan müdafiə sistemləri ilə gen-bol təmin edirdi.

Vətən darda olanda onun xilası üçün çarpışanlar, hətta canından keçməyə hazır olanlar ayağa qalxır, səfərbər olur. Qarabağ müharibəsində də belələri tapıldı, onlar arasında təyyarəçilərimiz də vardı. Vaqif Qurbanov, Yavər Əliyev, Fazil Bayramov, Sergey Senyuşkin, Bayram Muxtarov, Əsəd Əsədov, Zakir Məcidov və başqaları qeyri-bərabər döyüşdə düşmənə layiqli müqavimət göstərərək, təkcə aviatorların deyil, bütün xalqımızın yaddaş tarixinə düşmüşlər...

Erməni təcavüzkarlarının ölkəmizi ədalətsiz müharibəyə sürükləməsinə, habelə daxildə baş verən hakimiyyət davasının yaratdığı çətinliklərə baxmayaraq, milli aviasiya tədricən inkişaf yoluna çıxırdı. 1993-cü ildə dünya şöhrətli siyasətçi Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə qayıdışı bütün sahələrdə, o cümlədən milli aviasiya sahəsində kəskin dönüşə, daha doğrusu, misli görünməmiş sıçrayışa yol açdı. Ulu Öndərin uzaqgörən siyasəti nəticəsində görülən tədbirlər, xarici aviaşirkətlərlə bağlanan müqavilələr Azərbaycanın bir sıra taleyüklü məsələlərini həll etdi. Aviasiya xətlərinin miqyasının sürətlə artması Azərbaycanın dünyaya çıxışını asanlaşdırdı. Xüsusən düşmən blokadasında qalıb, yalnız hava əlaqəsinə ümid bağlayan Naxçıvan Muxtar Respublikası böyük təhlükədən xilas oldu... Ulu Öndərin rəhbərliyi ilə “1998-2003-cü illər üçün Respublika Mülki Aviasiyasının İnkişaf proqramı” hazırlanıb, uğurla həyata keçirildi. Bu proqram çərçivəsində əldə olunan nailiyyətlərin ən bariz nümunəsi Bakı hava limanında dünya standartlarına tam cavab verən yeni aerovağzal kompleksinin tikintisi oldu. 1999-cu il oktyabrın 2-də Heydər Əliyevin iştirakı ilə yeni aerovağzal kompleksinin təntənəli açılış mərasimi keçirildi. Bir il sonra isə Bakı hava limanına ilk “Boeinq” təyyarəsi endi. 2004-cü ildə bu hava limanı Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportu adı ilə aviasiya tariximizə düşdü…

Ulu Öndərin siyasi xəttini müasir dövrün tələbləri ilə uğurla uzlaşdıran Prezident İlham Əliyev də aviasiya sahəsinə böyük diqqət və qayğı göstərir. Dövlətimizin başçısının 2006-cı ildə imzaladığı Sərəncama əsasən, hər il iyunun 2-si mülki aviasiya işçilərinin peşə bayramı kimi qeyd olunur. Bu da Prezident İlham Əliyevin aviasiyamıza verdiyi önəmin təzahürüdür.

Əminliklə demək olar ki, Azərbaycanın mülki aviasiyası Ulu Öndər tərəfindən yaradılan möhkəm bünövrə üzərində qərar tutaraq, 2003-cü ildən özünün yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Belə ki, 2004-cü ildə müasir standartlara uyğun Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı, 2006-2011-ci illərdə bir-birinin ardınca Gəncə, Zaqatala, Lənkəran və Qəbələdə aeroportlar istifadəyə verilmişdir. Sərnişin və yük daşımalarının daha müasir səviyyəyə çatdırılması üçün təyyarə və helikopter parkı yenilənmişdir.

Milli aviadaşıyıcımız olan “Azərbaycan Hava Yolları - AZAL”nın təyyarə parkında bu gün yetərincə “Airbus A-320”, “Boeing-757-200”, “Airbus A-319”, “Airbus A-340-500” və “Boeing-767-300ER” kimi ən müasir avialaynerlər vardır. Bundan başqa, “Azərbaycan Hava Yolları” Braziliya istehsalı olan 6 “Embraer” tipli təyyarə də sifariş etmişdir. Həmçinin, AZAL ilk dəfə olaraq aviaparkına 2014-cü ildə “Boeing-787 Dreamliner” tipli müasir təyyarə də əlavə edəcəkdir. Beləliklə də, 2014-cü ildən başlayaraq bu tipli təyyarələrlə uzaq Amerika qitəsinə, Cənub-Şərqi Asiya və Avropanın bir sıra ölkələrinə yüksək komfortlu və təhlükəsiz uçuşlar həyata keçirilmək mümkün olacaqdır. Qeyd etmək yerinə düşər ki, bu gün təkcə Bakıdan deyil, həm də Gəncə, Lənkəran, Qəbələ və Naxçıvan hava limanlarından da müxtəlif istiqamətlərə beynəlxalq uçuşlar həyata keçirilir.

“Azərbaycan Hava Yolları”nın təyyarələri hazırda dünyanın 32 şəhərinə uçur. Nəhəng aviaşirkətə çevrilmiş AZAL həm regionda, həm də MDB məkanında yeni avialaynerlərin sayına görə liderlərdən biridir. Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunda müasir aerovağzal kompleksinin tikintisi sürətlə davam edir. Bu kompleksdə beynəlxalq aviasiyada istifadə olunan ən son elmi-texniki yeniliklər tətbiq ediləcəkdir. Bununla da ölkənin əsas hava limanının strateji əhəmiyyəti daha da artacaqdır.

Sonda bir daha qeyd etmək yerinə düşər ki, Şərqlə-Qərbin qovuşuğunda yerləşən respublikamızda hava nəqliyyatının xüsusi önəmi vardır. Dünya hava nəqliyyatına uğurla inteqrasiya edən müasir müstəqil Azərbaycanın aviasiyası inkişafının yeni dövrünü yaşamaqdadır.

Aviasiyamızın tarixinə bu qısa ekskurs göstərir ki, zəngin keçmişə malik Azərbaycan aviasiyası bu gün etibarlı əllərdədir.

Ceyhun Rüstəmov

AZƏRTAC-ın müxbiri