Bakı, 3 iyun, AZƏRTAC

Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan mədəniyyətini, musiqisini, milli-mənəvi dəyərlərini çox sevirdi. Ulu Öndər varlığı ilə, canı ilə, ruhu ilə Azərbaycan torpağına, mədəniyyətinə dərin tellərlə bağlı idi. Onun Azərbaycana rəhbərliyi dövründə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının və bir sıra klassiklərimizin yubileylərinin beynəlxalq səviyyədə qeyd olunması bunun bariz nümunəsidir.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Kino-televiziya sənətləri kafedrasının dosenti, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Gülnarə Hüseynova söyləyib. O bildirib ki, zəngin tarixi olan Azərbaycan mədəniyyətinin bugünkü səviyyəyə yüksəlməsində Ulu Öndərin misilsiz xidmətləri olub. Heydər Əliyev mədəniyyəti xalqın böyük sərvəti hesab edirdi. Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin dünyanın bir sıra ölkələrində heykəl və büstlərinin ucaldılması, Nəriman Nərimanovun Tbilisidə ev-muzeyinin yaradılması, Ulyanovskda büstünün qoyulması, Molla Pənah Vaqifin Şuşada məqbərəsinin açılması, Hüseyn Cavidin qəbrinin Sibirdən doğma torpağı Naxçıvana gətirilərək orada dəfn edilməsi və məqbərəsinin ucaldılması Ulu Öndərin Azərbaycan mədəniyyətinə göstərdiyi diqqət və qayğının bir hissəsidir. Ümummilli Lider ölkəyə rəhbərlik etdiyi hər iki dövrdə mədəniyyətimizin, incəsənətimizin, elmimizin və ədəbiyyatımızın hamisi olub, milli dəyərlərimizin dünyada tanıdılmasında tarixi xidmətlər göstərib.

İncəsənətin bütün sahələrində olduğu kimi, milli kinomuzun da inkişafında Ulu Öndərin xidmətləri danılmazdır. Kinomuz bu qayğını və dəstəyi Heydər Əliyev hələ Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsində çalışdığı dövrdə görüb. Ötən əsrin 70-ci illəri milli kinomuzun ən parlaq dövrünə təsadüf edir. Həmin illərdə kinostudiyamızda bir-birindən maraqlı filmlər istehsal edilirdi. Eyni zamanda, bir sıra filmlər məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə yaradılıb. “Uzaq sahillərdə”, “Nəsimi”, “Babək”, “İstintaq” ekran əsərlərinin yaranmasında, sovet senzurasından keçməsində Heydər Əliyevin gördüyü işlər danılmazdır. Belə ekran əsərlərindən biri də hər zaman maraqla baxılan “Bir cənub şəhərində” bədii filmidir. Kinorejissor Eldar Quliyevin bədii kinoda ilk işi Bakı həyatından, köhnə məhəllələrin birində yaşayan insanların gündəlik yaşam görüntülərindən bəhs edirdi. Filmdə sovet rejiminin ən qatı vaxtlarında ekrana köhnə fikirli sovet adamı obrazı gətirmək, tamaşaçıya dövrlə bağlı seçim imkanı saxlamaq və bütün bunları sovet təbliğat maşınına qəbul etdirmək asan məsələ deyildi. Yaradıcı heyətin böyük zəhmət və sevgi ilə ərsəyə gətirdiyi film daxili baxışdan sonra Moskvadakı “Qoskino” (Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsi) adlanan qurumda ciddi tənqid edilir, filmin kütləvi nümayişinə qadağa qoyulur. O ərəfədə Heydər Əliyev Azərbaycan SSR Mərkəzi Komitəsinə birinci katib təyin olunur. Filmin “aqibəti”ndən xəbər tutan respublika rəhbərinin bəlkə də bu vəzifədə ilk işlərindən biri “Bir cənub şəhərində” kimi möhtəşəm ekran işini tamaşaçıya qaytarmaqla başlayır.

İsa Hüseynovun ssenarisi əsasında Həsən Seyidbəylinin quruluş verdiyi “Nəsimi” (1973) filmi Azərbaycan xalqının görkəmli şair və filosofu İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 600 illiyinə həsr edilib. Ulu Öndərin istəyi ilə filmin rejissor işi Həsən Seyidbəyliyə həvalə olunub. Ümummilli Lider bu barədə deyib: “Xatirimdədir, ssenari çox mürəkkəb, çox çətin idi. Çünki tarixi təhlil etmək, aydınlaşdırmaq lazım idi ki, nəyi göstərməli, nəyi göstərməməli… Mən hesab edirəm ki, tarixi baxımdan bu film Azərbaycan kino sənətinin, əslində, ilk fundamental filmi idi. Onda mən Həsən Seyidbəyli ilə görüşdüm, söhbət etdim və soruşdum ki, bəs Nəsimi rolunu kim ifa edəcək? O dedi ki, bilirsinizmi, mən bir yaxşı, perspektivli cavan tapmışam. Mən onu sınaqdan çıxarmışam, baxmışam… Rasim Balayev Nəsimi rolunu həqiqətən gözəl ifa etdi”.

“Babək” filmi 1979-cu ildə Ənvər Məmmədxanlının ssenarisi, Eldar Quliyevin quruluşunda çəkilib. Xüsusilə qeyd edək ki, Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərik etdiyi dövrdə yaranan tarixi filmlərin büdcəsi sovet dövründə çəkilən filmlərin büdcəsindən qat-qat artıq olub. Xalq qəhrəmanı Babəkə həsr edilən filmin çəkilişləri üçün ümumittifaq büdcəsindən ayrılmış vəsaitdən əlavə indiki məzənnə ilə hesablansa 4-5 milyon dollar pul ayrılır. Moskvanın maneələrinə baxmayaraq, filmin çəkilişi üçün geniş şərait yaradılır. Yeri gəlmişkən, “Babək” filmi sovet kino tarixinin də ən bahalı filmləri sırasına daxil edilib. Təkcə Azərbaycanda deyil, Rusiyada, Gürcüstanda, Özbəkistanda 16 fabrik film üçün 1500 dəstdən artıq paltar hazırlayıb. Beş mindən artıq adam çəkilişlərdə iştirak edib. Moskvadan “Mosfilm”in “Kavaler polku”ndan 170 atlı gətirilib. Altmışa yaxın ölkə tərəfindən alınan film bir il ərzində 35 milyon tamaşaçı tərəfindən izlənilib.

Növbəti film Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında Rasim Ocaqovun çəkdiyi “İstintaq” (1979) filmidir. Filmdə hadisələr ötən əsrin 60-cı illərini əhatə edir. Filmin əsas mövzusunu Azərbaycanda o dövrdə fəaliyyət göstərən mafiya təşkil edir. Rüşvət, hədiyyə ilə polis orqanlarını ələ almaq, təmiz insanları şərləmə və daha nələr filmdə açıq-aydın təsvir olunur. Belə bir filmin çəkilməsi öz dövrü üçün cəsarətli addım idi. Məhz buna görə sovet senzurası və Azərbaycanda kino sahəsinə rəhbərlik edənlər filmin ekranlara çıxmasına mane olurlar. Respublika rəhbəri bu barədə eşidir və məsələyə qarışır. Dahi rəhbər Heydər Əliyev “Biz filmi bəyənmişik” deməyi ilə məsələ həll olunur.

Ümummilli Lider ölkəyə rəhbərliyi dövründə bir çox tarixi filmlərin yaranmasına şərait yaratmaqla yanaşı, eyni zamanda, həmin çəkiliş proseslərini nəzarətdə saxlayıb. Həmin filmlərdən “Ulduzlar sönmür” (1971), “Nəsimi”(1974), “Dədə Qorqud”(1975), “Nizami” (1982) və digərlərini göstərmək olar.

Vurğulanıb ki, Heydər Əliyev kino tariximizin tədqiqatçılarına kinomuzun tarixi ilə ciddi məşğul olmağı tapşırır. Bundan ilhamlanan kinoşünaslarımız arxiv sənədlərini araşdırarkən Azərbaycan kinosunun tarixinin heç də 1916-cı ilə deyil, əslində, dünya kinosunun yaranma tarixindən cəmi iki il yarım sonraya - 1898-ci ilə aid olduğunu sübut edə bildilər. Bəli, ilk milli kino nümunələrimiz 1898-ci ildə lentə alınmışdı və Parisdəki “Qrand-kafe”də nümayiş edilən hərəkətli fotolar Bakıda nümayiş olunmuşdu. Bu barədə həmin il avqustun 2-də “Kaspi” qəzetində elan da dərc olunmuşdu.

1998-ci il mayın 2-də Azərbaycan kinosunun 100 illiyi ilə bağlı keçirilən “Festivallar festivalı”nda Ümummilli Lider iftixarla dedi: “Bu gün biz bir kəşf etdik, sübut etdik ki, Azərbaycan kinosunun tarixi 1898-ci ildən başlayır, onun 100 ili tamam olur. Biz 1916-cı ili başlanğıc ili hesab edirdik, lakin Azərbaycan kinosunun yaşını əgər belə demək olarsa 10 il, yaxud, neçə il artırmaq ümumən heç də sadə məsələ deyildi. Bu o deməkdir ki, Azərbaycan sivilizasiyalı ölkədir, dünyada kino meydana çıxan kimi o, Azərbaycana gəlib…”

Azərbaycan kinosunun təşəkkül dövrünün 1898-ci il tarixindən başlandığını dəyərləndirən Heydər Əliyev “Azərbaycan kinosu gününün təsis edilməsi haqqında” tarixi Sərəncam imzaladı və həmin vaxtdan etibarən avqustun 2-si ölkədə Milli Kino Günü kimi qeyd olunur. Kino haqqında fikirlərini bir cümlə ilə ifadə edən Ulu Öndər “Kino bizim xalqımızın salnaməsidir”, - deyirdi.

Heydər Əliyev 1993-2003-cü illərdə Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə 405 nəfər elm, incəsənət və mədəniyyət xadimini ölkənin nüfuzlu mükafatları, orden və medalları ilə təltif etdi. Azərbaycan kino tarixində təxminən 400-ə yaxın film istehsal olunub ki, onlardan 104-ü 1969-1982-ci, 46-sı isə 1993-2002-ci illərə təsadüf edir. Həmin filmlərdən “Bizim Cəbiş müəllim” (1969), “Dəli Kür” (1969), “Şərikli çörək” (1969), “O qızı tapın” (1970), “Yeddi oğul istərəm” (1970), “Axırıncı aşırım” (1971), “Gün keçdi” (1971), “Alma almaya bənzər” (1975), “Tütək səsi” (1975), “Ad günü” (1977), “Dantenin yubileyi” (1978), “Qayınana” (1978), “İstintaq” (1979), “Qorxma, mən səninləyəm” (1981) və s. adlarını çəkməklə dövrün kino mənzərəsini görmək olur.

Müslüm Maqomayevin Ulu Öndərə ithaf etdiyi “Azərbaycan” mahnısını dinləyəndən sonra dahi rəhbər böyük sevgi və həyəcanla demişdir: “Mən bu mahnını çox sevirəm, o məni həyəcanlandırır, çünki mahnıda deyilir ki, Azərbaycan həqiqətən həyatımın mənasıdır”.

Heydər Əliyev Azərbaycanın xalq mahnılarını çox sevirdi, yeri gələndə özü də zümzümə edərdi. “Alagöz” mahnısını ifa edərkən o qədər musiqiyə həssas yanaşırdı ki, lirik mahnı onu kövrəldirdi.

“Ulu Öndərin fəaliyyəti incəsənətimizin bu gün ən dəyərli mövzusudur. Deyə bilərəm ki, bu dahi şəxsiyyət haqqında filmlər, musiqi və ədəbi əsərlər xalqımızın milli-mənəvi sərvətidir və gələcək nəsillər üçün dəyərli mənbələrdir. Kinorejissor Vaqif Mustafayevin “Əsl məhəbbət haqqında” filmi Ulu Öndərin yüksək mənəvi keyfiyyətləri haqqında həqiqətləri tamaşaçılara çatdırır. Bu film dahi şəxsiyyətə həsr olunan on filmdən biridir. “General”, “Birinci”, “Moskva, Kreml”, “Lider”, “Tale”, “Bir həsədin tarixi”, “Professional”, “Patriot”, “Xüsusi təyinat” kimi digər filmlər də Ulu Öndərin həyat və fəaliyyətinin çox uğurlu ekran versiyasıdır. Dahi şəxsiyyətin milli-mənəvi dəyərlərimizə göstərdiyi diqqət və qayğısı, fədakarlığı əsrlər boyu unudulmayacaq və yaddan çıxmayacaq”,- deyə G.Hüseynova fikrini yekunlaşdırıb.