Bakı, 27 may (AZƏRTAC). 1918-1920-ci illər Azərbaycan xalqının həyatında çox böyük əhəmiyyət kəsb edən bir dövrdür. Azərbaycan, məhz bu mürəkkəb dövrdə ilk dəfə dövlət suverenliyini qazanaraq dünya birliyində özünə yer təmin etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu 1918-1920-ci illər onun istiqlalının və gələcəyinin bünövrəsini qoymuşdur.

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində ölkəmizdə mövcud ictimai-siyasi, ədəbi, fəlsəfi fikrin, eyni zamanda, bu dövrdə genişlənən və Avropada toplanmış bütün nəzəri və əməli təcrübəni özündə cəmləşdirən milli azadlıq hərəkatının bilavasitə nəticəsi idi. Digər tərəfdən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasına həmin ərəfədə Rusiyada və dünyada baş verən ictimai-siyasi hadisələrin məntiqi inkişafı nəticəsində yaranmış əlverişli şərait yol açmışdı.

Gəlin tarixə qısa ekskurs edək və həmin illərdə nələr baş verdiyini bir daha xatırlayaq.

1917-ci ilin martından 1918-ci ilin mayınadək Cənubi Qafqazda yaradılmış müxtəlif idarəçilik qurumları bölgənin xalqları arasında ciddi ziddiyyətlərin mövcudluğunu üzə çıxardı. 1918-ci ilin yazında Cənubi Qafqaz hökumətinin Osmanlı dövləti ilə müharibə etməsi, azərbaycanlıların erməni-bolşevik soyqırımına məruz qalması millətin xilası naminə müstəqil dövlətin yaradılmasını zəruri edirdi. Qanlı mart hadisələrini yaşamış Azərbaycan xalqının qabaqcıl ziyalıları artıq millətin nicatını muxtariyyətdə deyil, müstəqillikdə görürdülər.

Bölgədə baş verən hadisələr Zaqafqaziya Seyminin ləğvi və 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi ilə nəticələndi. Azərbaycan Milli Şurası bununla xalqımız qarşısında çox böyük bir tarixi missiyanı yerinə yetirmiş oldu. Bu, Rusiyada və dünyada gedən sosial-siyasi proseslərin tərkib hissəsi olmaq etibarilə, həmçinin beynəlxalq əhəmiyyətli hadisə idi.

Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsini elan etməklə Milli Şura xalqımızın şərəf və namusunu hifz etdi, onu bir millət kimi məhv olmaq təhlükəsindən qurtardı. Milli müstəqilliyini elan etməklə Azərbaycan xalqı ilk növbədə itirilmiş dövlətçiliyinə qovuşdu və XX yüzillik üçün səciyyəvi olan milli dövlət quruculuğuna başladı. Tarix üçün bir an sayılan 23 ayda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin gördüyü işlər miqyasına və əhəmiyyətinə görə xalqımızın həyatında olduqca böyük hadisədir.

Xalqı bolşevik-erməni təcavüzündən xilas etmək üçün milli ordunun yaradılması Cümhuriyyətin ən böyük xidmətlərindən biridir. Çox qısa vaxtda formalaşdırılan nizami ordu 1919-cu ildə Qarabağda Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa etməyə imkan verdi.

Yenə olduqca qısa bir vaxtda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamenti, hökuməti, ordusu, gömrük və hüquq mühafizə orqanları olan, milli rəmzlərə və dövlət atributlarına malik, vətəndaş haqlarını və hüquqlarını uca tutan demokratik bir respublikaya çevrildi. Milli, dini, siyasi, sinfi mənsubiyyətinə fərq qoyulmadan vətəndaşların hüquq və azadlıqları təmin edildi. Bu, XX əsrin əvvəllərində monarxiya hərbi-feodal rejimlərinin hökm sürdüyü Şərqdə tarixi fenomen idi. Məhz ilk dəfə Azərbaycanda vətəndaş həmrəyliyinə əsaslanan demokratik, dünyəvi, unitar dövlət qurulmuşdu. Bu dövlətdə söz, mətbuat, vicdan azadlığı yüksək səviyyədə təmin olunmuşdu.

Azərbaycanda yaşayan bütün xalqların nümayəndələrinin və mövcud siyasi qüvvələrin təmsil olunduğu parlament özündə Cümhuriyyətin demokratik xüsusiyyətlərini əks etdirirdi. Parlament xalqın milli şüurunun inkişafında mühüm rol oynamaqla bərabər, siyasi və hüquqi dəyişikliklərin həyata keçirilməsində taleyüklü addımlar atırdı. Parlament əslində ölkədə çoxpartiyalı siyasi sistemin təşəkkül tapması üçün ilk meydan oldu.

O dövrdəki çətin şəraitə baxmayaraq, iqtisadiyyatın əsaslı surətdə bərpası üçün mühüm qərarlar qəbul edilmiş, sosial-iqtisadi islahatların reallaşdırılmasına imkan verən hüquqi baza yaradılmış, dövlətin iqtisadi siyasətini həyata keçirən strukturlar, o cümlədən vergi və maliyyə orqanları, dövlət bankı formalaşdırılmışdı.

Milli hökumət və parlament Azərbaycan mədəniyyətinə və xalq maarifinin inkişafına xüsusi qayğı göstərirdi. Belə bir qayğı Azərbaycan ziyalılarının uzun illərdən bəri milli məktəb və mədəniyyət uğrunda apardıqları gərgin mübarizənin bilavasitə təzahürü idi. Bütün məktəblərdə təhsilin icbari qaydada ana dilində aparılması, müxtəlif səviyyəli təhsil müəssisələrinin, mədəniyyət ocaqlarının təşkili, xüsusən 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin, 1920-ci ildə Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinin yaradılması Cümhuriyyətin ən mühüm xidmətləri sırasına daxildir.

Xarici siyasət sahəsində də müəyyən uğurlar əldə edilmişdi. Qərbi Avropanın və Asiyanın bir sıra ölkələrində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatik missiyası təsis edilmiş, Paris Sülh Konfransında isə respublikamız müstəqilliyinin de-fakto tanınmasına nail olmuşdu. Hələ XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan demokratiyasının baniləri insan hüquqlarına hörmət prinsipini, dövlətlər arasında bərabərhüquqlu və faydalı münasibətlərə riayət etməyin zəruriliyini, zor işlətməyin yolverilməzliyini, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipini əsas tutur və bu prinsiplərə dönmədən əməl edirdilər.

1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vəziyyəti sovet Rusiyası və daşnak Ermənistanın bölgədə yeritdiyi antihumanist siyasət, iri dövlətlərin öz maraqlarını həyata keçirmək uğrunda apardıqları rəqabət, həmçinin ölkədaxili ziddiyyətlərin dərinləşməsi səbəbindən daha da kəskinləşmişdi. Cümhuriyyətin mövcudluğunun son dövründə Azərbaycanın daxilində çox ziddiyyətli proseslər gedirdi. Parlamentdə və ondan kənarda müxtəlif siyasi qüvvələr bir-biri ilə rəqabət aparır, hakimiyyət uğrunda mübarizə qızışırdı. Bütün bunlar isə Xalq Cümhuriyyətini, onun parlamentini və hökumətini zəiflədirdi. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın müstəqilliyinə qarşı çıxan xarici və daxili qüvvələrin aramsız təzyiqinə məruz qalan milli dövlətimiz son nəticədə süquta uğradı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamenti özünün olduqca gərgin şəraitdə keçən sonuncu iclasında hakimiyyəti Azərbaycan kommunistlərinə verərək fəaliyyətini dayandırdı.

Çox qısa müddətdə süquta uğramasına baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyəti xalqımızın yaddaşına əbədi həkk olundu. Əsası məhz 95 il əvvəl qoyulmuş milli dövlətçilik ənənələrinin, mədəni, elmi, iqtisadi, kadr potensialının mövcudluğu xalqımıza öz varlığını, mədəniyyətini, milli mənliyini qoruyub saxlamaq və yenidən dirçəlib 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etmək imkanı verdi.

Yeni tarixi şəraitdə Azərbaycan ulu öndər Heydər Əliyevin 1993-cü ildə siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra beynəlxalq birliyin suveren üzvü kimi dünya dövlətləri arasında öz layiqli yerini tutmağa başladı. Ölkəmizin bu mürəkkəb dövrdə üzləşdiyi bəlalardan xilas olması, dövlət müstəqilliyimizin möhkəmləndirilməsi, demokratik dəyərlərin bərqərar olması məhz ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Ulu öndər Heydər Əliyev dühası xalqı vahid milli ideya - azərbaycançılıq məfkurəsi ətrafında birləşdirdi, ölkəni parçalamağa çalışan separatçı qüvvələri zərərsizləşdirdi, respublikada sabitlik yaratdı. Müasir müstəqil Azərbaycanın nicatı və bir dövlət kimi formalaşması məhz bu böyük qayıdış sayəsində mümkün oldu.

Ulu Öndərin 1998-ci il 30 yanvar tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyi ölkəmizdə geniş qeyd edildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyi münasibətilə 1998-ci il mayın 27-də keçirilmiş təntənəli mərasimdəki çıxışı zamanı ümummilli lider Heydər Əliyev Cümhuriyyətin yaradılmasını tarixi hadisə kimi qiymətləndirərək vurğulamışdı: “Xalqımızın böyük insanları 1918-ci il may ayının 28-də Tiflisdə Azərbaycanın “İstiqlal Bəyannaməsi”ni elan edərək respublikamızın müstəqilliyinin əsasını qoydular. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini yaratdılar. Beləliklə, XX əsrin əvvəlində Azərbaycanda xalqımız milli azadlığını bəyan etdi, öz milli dövlətini yaratmağa başladı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması bizim vaxtilə itirilmiş dövlətçiliyimizi bərpa etdi. Eyni zamanda, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması xalqımızın tarixində ilk dəfə demokratik prinsiplər əsasında müstəqil Azərbaycan dövlətinin, hökumətinin yaranmasının əsasını qoydu”.

Ulu öndər Heydər Əliyev dövlətçilik tariximizdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin özünəməxsus yeri olduğunu nəzərə alaraq 2003-cü ilin fevralında Bakıda Cümhuriyyətin xatirəsinə abidə ucaldılması haqqında Sərəncam imzaladı.

Müstəqil dövlətçilik və demokratik amallar uğrunda mübarizə aparan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi ənənələri bu gün də yaşayır, qətiyyətlə inkişaf etdirilir. Cümhuriyyətin siyasi varisi olan, hüquqi, demokratik və dünyəvi dövlət quruculuğu yolu ilə inamla irəliləyən müasir Azərbaycan müstəqillik yolunda yeni-yeni uğurlar qazanır, qabaqcıl və demokratik dünya dövlətləri arasında özünə layiqli yer tutur. Əminliklə vurğulamaq olar ki, xalqımız ulu öndər Heydər Əliyevin layiqli davamçısı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ətrafında bundan sonra da sıx birləşərək fundamental nailiyyətlər qazanacaq, öz müstəqilliyini daim qoruyub saxlayacaq, öz dövlətini zaman-zaman möhkəmləndirəcəkdir.

Maqsud Dadaşov

AZƏRTAC-ın müxbiri