Bakı, 12 sentyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Azərbaycanlı rəssam Yusif Mirzə Laçın sakinidir. Bu diyarın gözəlliyi və füsunkarlığı onun müəllifi olduğu rəsmlərdə öz əksini tapıb. Rəssam doğma Laçın rayonunda məktəb müəllimi, sonra isə teatr rəssamı kimi çalışıb. Onun ustadı görkəmli fırça ustası, Azərbaycanın Xalq rəssamı Nadir Əbdürrəhmanov olub.

Rəssamın əsərlərinin əsas mövzusu doğma yerlərlə bağlıdır. Laçının işğal altında olduğu dövrdə bu mövzu özünü daha parlaq şəkildə göstərib. Rəssamın sonrakı “Bakı yaradıcılığı dövründə” yaratdığı həmin əsərlər Azərbaycanda və xarici ölkələrdə muzeylərdə, şəxsi kolleksiyalarda yer alıb. O, həmçinin Ukraynadakı Azərbaycan diasporunun təşəbbüsü ilə Laçının azad olunması şərəfinə təsis olunmuş döş nişanının dizaynının müəllifidir. Rəssam 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı bu dizaynın üzərində işləyib.

Bu insanın onilliklər ərzində hər gün hansı hisslər keçirdiyini təsəvvür etmək çətindir. Bu gün məcburi köçkün statusu tədricən tarix qovuşur və doğma evinə qayıdan hər bir insanın özünəməxsus uzun sürən qayıdış yolu var...

Yusif Mirzə deyir: “Bu il avqustun 26-da baş verən hadisələri sözlə ifadə etmək çətindir. Bundan bir gün əvvəl biz Laçına yollandıq və yolda başa düşdüm ki, Zəfər yolu ilə gedəcəyik. Mənim üçün bu gün erməni işğalından azad edilmiş şəhər və kəndləri birləşdirən yollar torpağın həyat enerjisinin arteriyalarıdır.

Ali Baş Komandan Laçının azad olunduğunu elan edərkən, mən göz yaşlarımdan utanmayaraq ağladım. Əlbəttə, mən Laçın Günü münasibətilə təşkil olunan sərgidə iştirak etməyə dəvəti dərhal qəbul etdim. Prezidentin Sərəncamı ilə təsis edilmiş həmin əlamətdar gün - Laçının azad edildiyi tarix həmişəlik olaraq mənim doğma şəhərimin adı ilə bağlıdır! Laçın Günü sərgisi çox əhatəli idi və bizim bir çox rəssam və heykəltaraşları birləşdirirdi. Onun adı da simvolikdir - “Laçın mənzərələri”. Bu mövzu çox əhatəlidir və onun çərçivəsində əsər seçmək mənim üçün çətin idi.

-Həmin gün dövlətin birinci şəxsləri sərgi pavilyonuna gəldilər.

-Avqustun 26-sı mənim üçün çox əlamətdar idi, Azərbaycan xalqına özünün yenilməz gücünə və suverenliyinə böyük inam hədiyyə edən insanla görüşmək şərəfinə nail oldum.

Həmin gün mənim arzum yerinə yetdi və doğma Laçınımın azad edilməsinə, Azərbaycan torpağının dəhşətli dağıntılardan sonra dirçəlməsinə, aparılan irimiqyaslı quruculuq işlərinə, şəhərlərin yenidən bərpa olunmasına, torpağın isə öldürücü “müharibə toxumlarından” qurtulmasına görə Prezidentə təşəkkür edə bildim.

Amma bu fikirlər sonradan gəldi, həmin dəqiqələrdə isə mən xalqı öz arxasınca aparan, bizim onilliklər ərzində bəslədiyimiz ümidləri yerinə yetirən insanın gözlərinə baxırdım. Mən çox xoş, xeyirxah və ünsiyyətə açıq bir insanla tanış oldum. Həmçinin, haqlı olaraq birinci xanımlar arasında ən gözəli adlanan Birinci xanımı da görmək mənə nəsib oldu. Həmin əlamətdar gündə yüksək səviyyəli qonaqların diqqətini daha çox çəkən başqa heç kim yox idi.

-Laçın Günü sizin yaddaşınızda hansı özəllikləri ilə qaldı?

-Yüksək vəzifəli qonaqların iştirak etdiyi mühüm dövlət tədbiri kimi. Tədbirlərdə, həmçinin Azərbaycanın mədəniyyət naziri, Heydər Əliyev Fondunun nümayəndələri, digər rəsmi şəxslər iştirak edirdilər. Bayram tədbirinin proqramı zəngin idi, elə təəssürat yaranırdı ki, kiçik şəhərin ərazisində mədəniyyətimizin bütün zənginlikləri təmsil olunur.

Orada çoxlu sayda KİV nümayəndələri də vardı. İngilis dilini bildiyim üçün ispan jurnalistləri ilə danışırdım və onlara xalçalarımız haqqında məlumat verirdim. Həmin jurnalistlərdən biri bu yaxınlarda erməni xalçası adı ilə aldığı xalının fotoşəklini göstərdi. Lakin qonağa izah etdim ki, qonşularımızın xalçaçılıq mədəniyyəti yalnız onların müsəlman xalqlarının arasında peyda olduğu vaxtlardan yaranıb. Ermənilər Azərbaycan xalçaçılarının ustalığını və ənənələrini əxz etməyə başlayıblar. Əlbəttə, İran, əfqan, Türkiyə xalçaları da var. Amma zənnimcə, Azərbaycan xalçaları hamısından gözəldir!

-Ancaq bu sizin Laçına ilk səfəriniz deyildi.

-Birinci səfərim bu ilin iyulunda olub və həmişəlik yaddaşıma həkk olunub. Doğma küçə ilə ilk addımlarımı atarkən düşündüm: “Mən evimdəyəm!” Laçın gözəl diyardır... Mənim üçün cənnət guşəsidir.

Mənim üçün çox doğma olan məkanlara baxdım və gözlərimin önündə uşaqlıq illərim canlandı. Aydındır ki, 30 il bundan əvvəlki Laçın ilə bugünkü şəhər arasında böyük fərqlər var. İki il ərzində demək olar ki, yenidən inşa edilən şəhər yeni simasına qovuşub, amma onun küçələri yalnız Laçına məxsus olan xüsusi “ətrini” qoruyub saxlayıb. Şəhər həmişəki kimi uca dağlarla əhatə olunub və onun təmiz havası ilə nəfəs almaq böyük xoşbəxtlikdir!

Birinci səfərim üç gün çəkdi. Onun ilk günü, adətim üzrə, sübh tezdən oyandım və hiss etdim ki, əlimə karandaş götürmək istəyirəm. Açıq sahəyə çıxdım, tanış gələn bir binaya baxdım, sonra anladım ki, bu, mənim bacımın evidir. Bu gün orada bacımın oğlu yaşayır. Ona zəng vurdum və həyətə çıxaraq mənə tərəf baxmasını xahiş etdim. Bax, görüşümüz belə alındı!

-Bəs sizin uşaqlıq illərinizin küçəsi...

-Həmin küçə qalıb, həm də bütün binaları yerindədir. Amma atamın doğulduğu kənd təkcə mənim tablolarımda qalır. Bu gün onun yerində xarabalıq var...

Qonşulara münasibətdə bu əməllərin törədilməsi ağlasığmazdır! Bu cür dağıtmaq həvəsi onlarda haradandır? Mən doğulduğum Sadınlar kəndinə gedə bilmirəm və bu, çox kədərlidir. Həmin kənd dağıdılıb və oraya yol yoxdur... Əsərlərimdən birində mən Qızılca kəndinin mənzərəsini yaratmışam. Vaxtilə onu naturadan, öz evimin pəncərəsindən baxaraq çəkirdim. Bu kənd də tamamilə dağıdılıb, ancaq təbiət çiçək açan akasiyaları ilə onu qayğıkeş şəkildə örtüb.

Bütün bu kədərli məqamlara baxmayaraq, hər şeyin yaxşı istiqamətdə və sürətlə dəyişdiyini qeyd etməmək olmaz. Məsələn, cənab Prezidentin bu yaxınlarda açılışını etdiyi Zabux qəsəbəsi dağıdıcı ambisiyaları özlərinə ziyan gətirən bədnam qonşularımıza sanki bir dərsdir.

-Sizin məxsusi palitranız Laçının azad olunması xəbərləri ilə dəyişibmi?

-Birmənalı olaraq! İşğal illərində mənim üçün ağır idi. Amma iş prosesi, xüsusən uşaqlara təsviri incəsənəti tədris etməyim bunun öhdəsindən gəlməyə kömək edirdi. Heykəltaraşlıqla məşğul olurdum, qrafika üzrə işləyirdim. Öz tablolarımda doğma yerlərə qayıdırdım və 2020-ci ilin dekabrında gələn həmin xoş xəbəri gözləyirdim... O vaxt mən artıq bilirdim ki, bu hadisəni öz tablolarımda, fərdi sərgimdə əks etdirəcəyəm!

Tezliklə doğma diyarı görəcəyəmi düşünəndə, özümdə yaradıcılıq enerjisi hiss edirdim. 2021-ci ilin dekabrında Muzey Mərkəzində “Can Laçın” ekspozisiyasına daxil edilən səksən əsər mənim ilk addımlarımı atdığım və güc aldığım öz doğma torpağıma sevgimin etirafı oldu.

-Laçına aparan yolda ilk addımınızı atdıqda nə barədə düşünürdünüz?

-Bu, çox emosional məqam idi. İndi də göz yaşlarımı saxlaya bilmirəm... Dünyasını dəyişmiş anamı və atamı, bacılarımı, qohumlarımı və dostlarımı xəyalımda canlandırdım. Onlar artıq heç vaxt bu yol ilə addımlaya bilməyəcək.

Ancaq həyat davam edir. Yenidən tikilən şəhər, onun ruhunu yüksəldən gənclər buna sübutdur, axı Laçına artıq xeyli insan köçüb.

-Onlara baxdıqda siz nə düşünürsünüz, bu gün Laçında yaşayan kimlərdir?

-Hər kəs laçınlı olması ilə qürur duyur və özünü onun tarixi, mədəniyyəti, ənənələrinin daşıyıcısı hesab edir. Dostumla çay içmək üçün yer axtardıqda, yaxınlıqda isə heç bir kafe və restoranın olmadığını gördükdə mən bir daha buna əmin oldum. Biz yaxınlıqdakı evinin önündə dayandığımız yerli sakinə müraciət etdik. Məlum oldu ki, o, iki gün əvvəl Laçına qayıdıb və böyük sevinclə bizi evinə qonaq dəvət etdi!

Bəli, Laçının ruhunu onun sakinləri yaşadır. Eyn zamanda, Laçın Azərbaycanın Qərb qapısıdır. Ermənistan tərəfinə baxdıqda anlayırsan ki, coğrafiyanı dəyişə bilməzsən və insanlar özləri seçim etməlidir. Bizə yad olan heç nə lazım deyil, lakin özümüzə məxsus olanı da kimsəyə vermərik. Mən itirməyin, qorumağın, döyüşərək geri almağın nə olduğunu bilən bir rəssamam. Ən yaxşı silahım isə fırçam, rənglərim və kətanımdır.