Bakı, 7 may (AZƏRTAC). Son illər Böyük Vətən müharibəsində həlledici döyüşlərin yubileyləri qeyd edilir. 1942-ci ilin əvvəllərində Moskva ətrafında faşist qoşunlarının darmadağın edilməsinin 70 illiyi bu yaxınlarda xatırlanmışdı. Bu döyüş Böyük Vətən müharibəsində qələbəyə gedən yolda ilk addım idi. Bütün ölkənin qüvvələri səfərbər edilmiş, sovet döyüşçüləri və bütün sovet xalqı şücaət göstərərək düşməni Moskvadan uzaqlaşdırmışdı. Moskva uğrunda döyüşlərdə xalq könüllü dəstələrində doğma şəhəri qoruyan paytaxt sakinləri kütləvi qəhrəmanlıq nümunələri göstərmişdi.

1941-ci il payızın əvvəlində alman qoşunları paytaxtın lap astanasında olduğu bir vaxtda Moskva şəhər komsomol komitəsi səfərbərlik elan etmiş, bu çağırışa 3000-dən çox gənc oğlan və qız qoşulmuşdu. Könüllü dəstələrdə birləşən komsomolçular düşmən arxasında kəşfiyyat və pozucu təxribat fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün təcili hazırlıq kursları keçmişdi. Bu dəstələrin rəhbərləri artıq oktyabr ayında marşal G.K.Jukovun və Ali Baş Komandanın qarşısında dəstə üzvlərinin döyüş əməliyyatlarının nəticələri barədə hesabat vermişdi.

Hələ lap gənc olan yüzlərlə könüllü döyüşçü cəsarətlə düşmənin arxasına keçir, kəşfiyyat məlumatları toplayır, alman zabitlərinin və əsgərlərinin yerləşdiyi evləri yandırır, döyüş texnikasını və at tövlələrini məhv edir, rabitə xətləri çəkirdilər. Gənc partizan qız Zoya Kosmodemyanskayanın şücaəti hamıya yaxşı məlumdur. Moskva ətrafındakı Petrişşevo kəndində döyüş əməliyyatını yerinə yetirərkən əsir düşmüş bu gənc kəşfiyyatçı qızın adı sovet xalqının alman işğalçılarına qarşı fədakar mübarizəsinin rəmzinə çevrilmişdi. 1941-ci ilin noyabr ayında faşistlər Zoyanı qəddarcasına edam etmişdilər.

Faşist qoşunları Moskva ətrafında darmadağın ediləndən sonra yerli sakinlər almanların bu gənc partizan qızı nümayişkaranə şəkildə edam etdiklərini söyləyirdilər. Bir aydan artıq dar ağacından asılı qalmış cəsəd almanlar geri çəkiləndən sonra donmuş torpaqda basdırılmışdı. Edam edilmiş qızın yaxın qohumlarının iştirakı ilə cəsədin eksqumasiyası və identifikasiyası üçün dövlət istintaq komitəsi yaratmaq qərara alınmışdır. Bu qızın kimliyi aydınlaşdırılmalı idi.

Məsələ burasındadır ki, 1941-ci ilin o dəhşətli payız günlərində könüllü dəstələrin döyüşçüləri olan bir neçə qız döyüş əməliyyatlarını yerinə yetirərkən itkin düşmüşdü. Belə bir ehtimal vardır ki, edam edilən qız Moskva Geoloji Kəşfiyyat İnstitutunun ikinci kurs tələbəsi, Krasnopresnensk kommunist batalyonunun rabitəçi-kəşfiyyatçısı Leyli (Lilya) Azolina ola bilər. O, öz dəstəsi ilə birlikdə düşmənin arxasında bir neçə uğurlu reyd keçirmişdi. Lakin bir dəfə Leyli Azolina növbəti əməliyyatdan qayıtmadı. Ola bilsin ki, bu qız almanlara əsir düşmüş və 19 yaşı tamam olan gün - 1941-ci il dekabrın 12-də almanlar tərəfindən asılmışdı.

Edam edilən partizan qız ölümündən əvvəl adının Tanya olduğunu bildirib. Belə bir ehtimal da var ki, Zoya çox xoşladığı Puşkinin qəhrəmanı Tatyana Larinanın adını seçə bilərdi, çünki tanışları onu öz güclü xarakterinə, qəmgin baxışlarına və uzun kirpiklərinə görə tez-tez Tatyana Larina ilə müqayisə edirdilər. Lakin Leyli Azolinanın kiçik bacısının da adı Tanya idi. O vaxt Tanyuşanın cəmi 3 yaşı vardı. İgid kəşfiyyatçı qız bacısının adını çəkə bilərdi.

Leyli Azolina 1922-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Onun atası Ağabəy Firudinbəyov Bakı Dövlət Universitetinin professoru, Azərbaycan poeziyasının və muğamların bilicisi idi. Qızına “Leyli və Məcnun” məhəbbət dastanının qəhrəmanının adını vermişdi. Leylinin anası Valentina Viktorovna Azolina professor Firudinbəyovun tələbəsi olmuşdur. Lakin Leylinin valideynlərinin ailə həyatı uğursuz olmuş və az sonra Leyli anası ilə bərabər Moskvaya köçüb getmişdi. Burada onun anası ikinci dəfə ərə getmiş və Leylinin iki kiçik bacısı doğulmuşdu.

Leyli, Lilya, Lileçka... hamının sevimlisi, dərs əlaçısı olan bu qız idmanla məşğul olur, alman dilini yaxşı bilirdi. Orta məktəbi bitirəndən sonra Moskva Geoloji Kəşfiyyat İnstitutuna daxil olmuş Leyli romantik geoloq işi barədə xəyallara dalır, gələcək həyatı barədə planlar qururdu. O, oxuduğu ali məktəbin ən gözəl qızlarından biri sayılırdı...

Dövlət İstintaq Komissiyası edam edilmiş qızın identifikasiyası üçün gərgin araşdırmalardan sonra bu qənaətə gəlmişdir ki, 1941-ci ilin noyabr ayında Petrişşevo kəndində edam edilən qız 18 yaşlı Moskva məktəblisi Zoya Kosmodemyanskaya olmuşdur. Ona Sovet İttifaqı qəhrəmanı adı verilmişdi.

Leyli Azolina haqqında cəbhə arxivlərində cəmi bir neçə sətirlik qeydlər qalmışdır: “Döyüş tapşırığından geri qayıtmamışdır. İtkin düşmüşdür. Sonrakı taleyi məlum deyil”.

O illərdə belə sözlər az qala məhkəmə hökmü kimi səslənirdi. İgid kəşfiyyatçı qızın doğmalarına yalnız cüzi pensiya təyin edilirdi. Sonralar Leylinin döyüş yoldaşları çox böyük çətinliklə də olsa Moskvadakı Moxovaya küçəsində, Geoloji Kəşfiyyat İnstitutunun qarşısında ucaldılmış mərmər qəhrəmanlar lövhəsində onun da adının həkk edilməsi üçün hökumətdən icazə ala bilmişdilər.

Leylinin doğmaları xatırlayırdılar ki, o, döyüş əməliyyatlarını yerinə yetirəndən sonra qısa müddətə evə qayıdırdı. Şineldə soyuqdan az qala donan, yorğun, lakin həmişə şən, üzügülər olan Leyli balaca bacılarını konfetə qonaq edir, düşmən arxasında keçirilmiş reydlər, döyüş yoldaşları barədə söhbətlər edirdi. Sonuncu tapşırığa getməzdən əvvəl də Leyli evə gəlmişdi. Gedərkən anasına demişdi ki, öz ad günü - 12 dekabr tarixində qayıdacaq, amma gəlmədi...

Leylinin döyüş tapşırığından qayıtmaması məlum olandan sonra anası üç ay qızını axtardı - əvvəlcə işğal edilmiş, sonra isə faşistlərdən azad olunmuş Moskva vilayətində. Amma hədər... leyli Azolinanın sonuncu igidliyi və həlak olduğu yer hələ də məlum deyil.

Yalnız müharibədən sonra doğmalarını aldığı bir məktub bu cəsur kəşfiyyatçı qızın taleyinə müəyyən qədər aydınlıq gətirmişdir. Leylinin döyüş yoldaşları onun meşədə tapşırığı yerinə yetirərkən qəflətən qarlı bir dərəyə düşməsini görmüşdülər. Onun yaralanmış, yoxsa yorğunluqdan huşunu itirmiş olmasını aydınlaşdıra bilməmişdilər. Sonradan da onun ardınca qayıtmaq mümkün olmamışdı. Çox ehtimal ki, o, döyüş yoldaşlarının çoxu kimi faciəli bir tale yaşamış, düşmən əsirliyində həlak olmuşdur.

Aişə Axundova

AZƏRTAC-ın müxbiri