Bakı, 16 oktyabr, AZƏRTAC

Prezident İlham Əliyevin keçmiş Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin nəticələrinə dair yanaşması çoxşaxəlidir. Bu, dövlətimizin başçısının münaqişəni təkcə hərbi və siyasi yekun kimi qiymətləndirməyərək daha fundamental hüquqi çağırışlar ortaya qoymasında özünü göstərir. Prezident İlham Əliyev Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışında bu kontekstdə mesajlar verdi: Münaqişə dövründə Ermənistan siyasi rəhbərliyinin verdiyi qərarlar, bəyanatlar, Qarabağda törədilən cinayətlərin hüquqi məsuliyyət məsələsinə baxılmalı və onlar icra olunmalıdır.

Bu, Azərbaycanın Ermənistan üzərində hərbi-siyasi qələbəsindən sonra formalaşmış yeni reallıqların şərtləridir. Rəsmi Bakı beynəlxalq hüquq və beynəlmiləl cəzalandırma mexanizmlərindən adekvat cavab almadıqca münaqişə dövründə Azərbaycana qarşı cinayətlər törətməkdə ittiham olunan şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi istiqamətində hüquqi mexanizmləri özü işə salır.

Bu proses Azərbaycanın suveren yurisdiksiyası çərçivəsində həyata keçirilir.

Şərti olaraq “Bakı tribunalı” adlandırıla biləcək bu proses Azərbaycanın münaqişə dövründə törədilmiş cinayətlərə hüquqi qiymət vermək və cəzasızlığı aradan qaldırmaq siyasətinin mühüm istiqamətidir.

Dövlətimizin başçısı aşağıdakı məqamları diqqətə çatdırdı:

- Ermənistan 2020-ci ildəki məğlubiyyətdən sonrakı dövrü hərbi potensialını bərpa etmək və yeni qarşıdurmaya hazırlaşmaq üçün istifadə edirdi;

- 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın həyata keçirdiyi antiterror əməliyyatları ölkənin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün tam bərpası, separatçılığın regionda sona çatması ilə nəticələndi;

- Ardınca münaqişə dövründə cinayətlər törətməkdə ittiham olunan separatçı rəhbərlərin Azərbaycan məhkəməsi qarşısına çıxarılması postmünaqişə mərhələsinin hüquqi müstəvisini formalaşdırdı.

Prezident İlham Əliyev hüquqi cəza dairəsinin genişləndirilməsini tələb edir

Prezident İlham Əliyev bu prosesi mahiyyətinə və formasına görə Nürnberq tribunalı ilə müqayisə edir. Bu analogiyanın hüquqi-siyasi məntiqi müharibənin nəticələri üzrə uyğunlaşmadan ibarətdir.

Prezident İlham Əliyevin AQEM -in Zirvə Görüşündə Ermənistanla əlaqədar qaldırdığı digər hüquqi məsələ də həmin çərçivənin davamı kimi başa düşülə bilər. Məqsəd münaqişə dövründə baş vermiş əməllərə hüquqi qiymət verilməsini gündəmdə saxlamaq və onun perspektivi üçün qiymətləndirmələr aparmaqdır.

Mövzunun aktual qalmasının başqa bir səbəbi var: Vaxtilə Ermənistan prezidenti olmuş Levon Ter-Petrosyan, Robert Köçəryan və Serj Sarkisyan hələ də beynəlxalq hüququn cəza çərçivələrindən kənarda qalıblar.

Üstəlik, Nikol Paşinyan 2018-ci ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra hərbi-siyasi rəhbərliyin yenilənməsi Ermənistanın Azərbaycana münasibətini daha təcavüzkar trayektoriyaya daxil etdi. Bu, sələflərin siyasətinin davam etdirilməsi demək idi və özünü aşağıdakı hadisələrdə göstərdi:

- Müdafiə naziri David Tonoyan ABŞ-də səfərdə olarkən “Yeni ərazilər üçün yeni müharibələr” doktrinasını elan edərək, işğal motivasiyası üçün hərbi məqamları beynəlxalq gündəliyə daşımaq istədi;

- Nikol Paşinyanın 2019-cu ilin avqustunda Xankəndidə səsləndirdiyi “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” ifadəsi, eləcə də həmin dövrdə Ermənistanın hərbi blokunda ritorikanın kəskinləşməsi münaqişənin siyasi həllini sıfırladı;

- 2020-ci ildə Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin Tovuz istiqamətində bir həftə davam edən döyüşlər İrəvanın elan etdiyi doktrinanın hərb meydanında sınağı idi və o, məğlubiyyətə düçar oldu;

- Qeyd olunan dövrdəki ritorikalar yurisdiksiya baxımından dəyərləndirmə üçün açıqdır: Nikol Paşinyan administrasiyasında olan və müharibəni tətikləyən şəxslərin də hüquqi məsuliyyəti var.

Üç keçmiş prezidentin mühakiməsi üçün səbəblər

Cari regional situasiya və onun sülhə, təhlükəsizliyə əsaslanan gələcəyi Azərbaycanın formalaşdırdığı geosiyasi reallıqlar çərçivəsindədir. Ancaq hüquqi cəhətdən bir mərkəzi fikir qətidir: Robert Köçəryan və Serj Sarkisyan mühakimə kürsüsünə çıxarılmalıdır.

Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın öz açıqlamalarında cinayətlərini fəxrlə etiraf edən fikirləri onların əməllərinə hüquqi qiymətin verilməsi prosesində mühüm sübut kimi əhəmiyyət daşıya bilər.

Levon Ter-Petrosyanı da bu hüquqi-siyasi mənzərədən kənarda saxlamaq olmaz. Çünki onun uzun müddət praqmatik siyasətçi obrazı ətrafında formalaşmış reputasiyası illər əvvəlki çıxışının yenidən gündəmə gəlməsi ilə ciddi suallar yaratdı. Həmin çıxışda Ter-Petrosyan azərbaycanlıların Ermənistan ərazisindən çıxarılmasına haqq qazandıran mövqe sərgiləyərək, etnik təmizləməni əsaslandırmağa çalışırdı. Bu fakt onun siyasi irsinin qiymətləndirilməsini, praqmatizm imicinin arxasında dayanan yanaşmalarının hüquqi tövsifini zəruri edir. Prezident İlham Əliyevin bu fikri həmin prizmada diqqət çəkir: “Ermənistanın əvvəlki rəhbərliyi – Ermənistanın hər üç keçmiş prezidenti və onların tərəfdarları, bu müharibə cinayətkarları və uşaq qatilləri hələ də layiq olduqları cəzanı almayıblar. Ermənistanın hazırkı rəhbərliyi 2018-ci ildən etibarən sələflərinin cinayətkar siyasətini davam etdirmişdir”.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin bəyanatı tarixi, siyasi məsuliyyət və beynəlxalq hüququn prinsipləri müstəvisində dəyərləndirilə bilər. Dövlətimizin başçısı bunu Ermənistanın keçmiş prezidentlərinə nisbətdə aşağıdakı formada qiymətləndirir: Siyasi hakimiyyət və yüksək dövlət vəzifəsi beynəlxalq cinayətlərə görə avtomatik immunitet yaratmır. Bunu tarixi nümunələrlə əsaslandırmaq olar.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış Nürnberq Beynəlxalq Hərbi Tribunalı beynəlxalq cinayətlərlə bağlı ədalət mühakiməsinin formalaşmasında dönüş nöqtəsi olub. Nasist Almaniyasının siyasi, hərbi və iqtisadi elitasının üzvlərinin mühakiməsi dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi ilə beynəlxalq cinayətlərə görə fərdi məsuliyyət arasında prinsipial hüquqi sərhəd müəyyənləşdirdi.

1945-ci il noyabrın 20-də başlayan və 1946-cı il oktyabrın 1-də başa çatan əsas Nürnberq prosesi nəticəsində 24 əsas müttəhimin işi üzrə qərarlar elan edildi. Onlardan 12-si ölüm cəzasına məhkum olundu, 3 nəfər ömürlük, 4 nəfər isə müxtəlif müddətlərə azadlıqdan məhrum edildi. Üç müttəhimə bəraət verildi.

Serbiyanın keçmiş prezidenti Slobodan Miloşeviç 2001-ci ildə həbs edilərək keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalına təhvil verilmişdi. O, müharibə cinayətləri, insanlıq əleyhinə cinayətlər və digər ittihamlar üzrə mühakimə olunurdu. Lakin proses yekun hökmlə başa çatmadı: Miloşeviç 2006-cı il martın 11-də, məhkəmə davam etdiyi vaxt həbsdə vəfat etdi.

Bu nəticələr dövlət rəhbərliyində təmsil olunan şəxslərin də hüquq qarşısında cavabdehliyinin təsdiqi baxımından əhəmiyyətlidir.

Müddətin keçməsi və beynəlxalq cinayətlərə görə məsuliyyət

Bu proseslərin hüquqi əsaslarının qiymətləndirilməsində mühüm məsələlərdən biri cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətləridir.

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 75-ci maddəsi müəyyən şərtlər daxilində cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətlərini tənzimləyir. Həmin maddədə nəzərdə tutulan ümumi qaydaya görə, müddətlər cinayətin kateqoriyasından asılı olaraq dəyişir. Lakin sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlərə, terrorçuluğa, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə və müharibə cinayətlərinə münasibətdə müddətin keçməsi ilə bağlı istisnalar mövcuddur.

Bu yanaşmanın məntiqi beynəlxalq hüququn mühüm prinsiplərindən biri ilə uzlaşır: müəyyən kateqoriyalı cinayətlərin ağırlığı və onların beynəlxalq ictimaiyyət üçün yaratdığı təhlükə adi cinayətlərə tətbiq olunan zaman məhdudiyyətlərinin eyni qaydada tətbiqini istisna edir.

Beləliklə, Azərbaycanın Qarabağ münaqişəsindəki hüquqi məsuliyyətlə əlaqədar yanaşmasının əsasını üç məsələ təşkil edir:

- Ölkəmizin həyata keçirdiyi məhkəmə proseslərinin beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və milli qanunvericiliyin tələblərinə uyğunluğunun təmin olunması;

- Keçmiş dövlət başçılarının əməllərinin düzgün hüquqi təsnifata daxil edilməsi;

- Onların məsuliyyətinin sübutlarla əsaslandırılması üçün beynəlxalq mexanizmlərin işə salınması.

_{Müəllif – Aqşin Kərimov}