Bakı, 7 sentyabr (AZƏRTAC). Türk dünyasının böyük xilaskarı Mustafa Kamal Atatürkün vaxtilə müdrikcəsinə ifadə etdiyi “Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir” məşhur deyimi zaman keçdikcə daha aktual görünür. Bu müdrik fikir bir daha sübut edir ki, illər, qərinələr, əsrlər ötsə də, Azərbaycan ilə Türkiyəni bir-birinə bağlayan telləri heç bir qüvvə nə qıra, nə də sarsıda bilməyəcəkdir. Çünki ən çətin günlərimizdə Türkiyədən qardaş, dost köməyini gözləmişik və görmüşük. Elə ötən əsrin əvvəllərində olduğu kimi.

Şərqin İlk demokratik respublikası olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xilası və bir dövlət olaraq mövcudluğu, ən başlıcası isə xalqımıza qarşı mənfur qonşularımız tərəfindən zaman-zaman törədilən soyqırımı aktlarının ötən əsrin əvvəllərində dayandırılması məhz qardaş ölkədən gələn qanı bir-canı bir qardaşlarımızın səyi və inadkar mübarizəsi nəticəsində mümkün olmuşdur. Əgər belə olmasaydı, bəlkə də biz bu gün bir millət kimi yer üzündə mövcud deyildik. Bu baxımdan Qafqaz İslam Ordusunun xilaskarlıq missiyası Azərbaycanın istiqlal tarixində və milli müqəddəratının həllində mühüm rolu olan bir hadisə kimi tarixə düşmüşdür.

Tarixi faktlar göstərir ki, 1918-ci ilin əvvəlindən Azərbaycanın daxili və xarici vəziyyəti olduqca mürəkkəb idi. Bir tərəfdən bolşeviklər və onların əlaltıları olan erməni daşnakları, digər tərəfdən isə ingilislər Azərbaycan üzərində öz maraqlarını təmin etmək uğrunda mübarizə aparırdılar. Onların maraqlarını təmin edən xarici qəsbkarların və daxili düşmənlərin ölkəmizə qarşı qurduqları mənfur planlar Azərbaycan xalqının mövcudluğunu sual altına qoymuşdu.

Belə bir ağır tarixi şəraitdə yeni yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlətçiliyi və müstəqilliyi qorumaq üçün ilk növbədə ölkənin hərbi qüdrətini möhkəmləndirməli idi. Cümhuriyyətin qurucuları yaxşı başa düşürdülər ki, yalnız milli silahlı qüvvələrin yaradılması xalqı məhv olmaq təhlükəsindən xilas edə bilər. Təəssüf ki, yenicə formalaşmağa başlayan Azərbaycanın milli hökuməti obyektiv tarixi şərait ucbatından təkbaşına bu qlobal vəzifənin öhdəsindən gəlmək iqtidarında deyildi.

Azərbaycan Ordusunun yaradılması isə müxtəlif subyektiv və obyektiv səbəblərdən yubanırdı. 1918-ci ilin ortalarında ən böhranlı çağını yaşayan Osmanlı dövləti özünün dünya gücləri ilə üz-üzə qalmasına, mövcudluğunun sual altında olmasına baxmayaraq, öz ərazisinə və paytaxtına sahib çıxmağa çalışan, yenicə elan olunmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini savaş meydanında tək qoymaq fikrində deyildi.

Vəziyyətin son dərəcə gərgin olduğunu nəzərə alan milli hökumət dərhal qardaş Türkiyə dövlətinə müraciət edərək hərbi köməyin göstərilməsi barədə xahiş etmişdi.

Bu müraciətin nəticəsi olaraq Osmanlı dövləti ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti arasında 1918-ci il iyunun 4-də Batumidə Dostluq və Əməkdaşlıq Müqaviləsi imzalanmış, bununla da Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini rəsmən tanıyan ilk dövlət olmuşdur. Lakin siyasi vəziyyətin gərginliyi və ölkənin işğal təhlükəsi böyük olduğundan, hələ bu saziş imzalanmazdan əvvəl Azərbaycana hərbi dəstəyin verilməsi məsələsi ortaya çıxmışdı.

Osmanlı dövlətinin görkəmli sərkərdələrindən olan Nuru Paşanın komandanlığı altında Azərbaycana gəlmiş türk qoşunları azərbaycanlı sərkərdə Əliağa Şıxlinskinin başçılıq etdiyi Azərbaycan hərbi hissələri ilə birləşdirilmiş və beləliklə Qafqaz İslam Ordusunun əsası qoyulmuşdu.

Araşdırmalar göstərir ki, artıq 1918-ci ilin iyun-iyul döyüşlərində ümumi sayı 10 min nəfər olan Qafqaz İslam Ordusunun 6 min döyüşçüsü Osmanlı, 4 mini isə azəri türkü idi. Bakının erməni daşnak, bolşevik qüvvələrindən və digər xarici silahlı dəstələrdən azad edilməsi uğrunda son həlledici döyüşdə 8 min Osmanlı, 6 min nəfərdən artıq azəri döyüşçüsü iştirak etmişdir. Azərbaycanın о dövrdə təltif nişanlarının olmaması səbəbindən Qafqaz İslam Ordusu sıralarında vuruşmuş Azərbaycan hərbçiləri də Osmanlı dövlətinin orden və medalları ilə təltif edilmişlər.

Bolşevik-erməni, sonra isə ingilis-erməni qoşunlarına qarşı vuruşmuş Qafqaz İslam Ordusunun zabit və əsgərlərinin rəşadəti o dövrdə Azərbaycanın müstəqilliyini təmin edən başlıca amil olmuşdur. 1918-ci ilin iyununda yaranan Qafqaz İslam Ordusu Gəncəyə, oradan isə Bakı istiqamətində hərəkətə başlamış, mənfur düşmənlərlə qeyri-bərabər döyüşlərdə saysız şəhidlər vermişdir.

1918-ci il sentyabrın 15-i tarixə Bakının işğaldan azad olunduğu gün kimi daxil olmuşdur. Düz 95 il bundan əvvəl, 1918-ci il sentyabrın 15-də cəsur türk sərkərdəsi Nuru Paşanın rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan Korpusu Bakıya daxil olaraq şəhəri erməni-bolşevik işğalından azad etmişdir. Bununla da həm Azərbaycanın müstəqilliyi təmin olunmuş, həm də ermənilərin və bolşeviklərin Bakı və ətraf rayonlardakı ağalığına son qoyulmuşdur.

Bakının erməni-bolşevik işğalından azad edilməsi XX əsr Azərbaycan tarixinin ən şərəfli səhifələrindəndir. Qəhrəman türk əsgərlərinin şücaəti və qanı bahasına Bakı və digər rayonların azad olunması nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti öz hakimiyyətini ölkənin bütün hüdudlarında təmin etmişdir. Bununla da 1918-ci ilin martından başlayaraq erməni daşnaklarının və bolşeviklərin Bakıda və Azərbaycanın digər bölgələrində birgə həyata keçirdikləri qanlı qırğınlar və özbaşınalıqlar dayandırılmışdır.

Məlum olduğu kimi, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdikləri soyqırımı siyasətinin əsas məğzi xalqımızı cismən məhv etmək və “dənizdən-dənizə böyük Ermənistan” xülyasını gerçəkləşdirmək idi. Amma türk qardaşlığı bu mənfur planın reallaşmasına imkan vermədi.

Möhtəşəm və tarixi qələbədən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin paytaxtı sentyabrın 17-də Gəncə şəhərindən Bakıya köçürüldü. Həmin gündən etibarən Azərbaycanda dövlət quruculuğunun əsas mərhələsinə başlanılmış, bir neçə ay sonra isə parlamentə demokratik qaydalar əsasında seçkilər keçirilmişdir.

Bakının işğalçı qüvvələrdən təmizlənməsi həm də Osmanlı türklərinin humanistliyini bir daha sübut etdi. Sentyabrın 16-da hərbi parad qəbul edərək təntənəli surətdə şəhərə daxil olan Nuru Paşa Bakıda qalmış rus-bolşevik zabitləri ilə hörmətlə davrandı. O, nəinki Nargin adasında türk hərbi əsirlərinə göstərilən amansızlığa görə onlardan intiqam almadı, hətta belə bir mürəkkəb vəziyyətdə onların ailələrinə maddi yardım göstərilməsini təmin etdi.

Türk ordusunun Bakını bolşevik-daşnak işğalından azad etməsi xalq üçün əsl bayram olmuşdu. Həmin zəfər günlərində məşhur milyonçu və xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev indiki Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının binasında türk ordusunun şərəfinə təntənəli ziyafət vermişdir. Görkəmli xeyriyyəçi Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşaya və onun qəhrəman sərkərdələrinə hədiyyələr təqdim etmişdir.

Amma Antanta dövlətlərinin Osmanlı Türkiyəsinə təzyiqi getdikcə daha da artırdı. Ona görə də qısa müddətdən sonra türk qoşunları Bakını tərk etməli oldular.

Bakının azad olunması Azərbaycan-Türkiyə dostluğu və qardaşlığı zəminində müstəsna əhəmiyyət daşıyan böyük hadisədir. 70 illik sovet hakimiyyəti illərində bu hadisənin məqsədyönlü olaraq yanlış kontekstdə izah olunmasına baxmayaraq, Azərbaycan xalqı türk əsgərinin qəhrəmanlığını heç vaxt unutmamış, onu daim qəlbində yaşatmışdır.

Osmanlı qoşunları Bakının azad olunması üçün həyata keçirdikləri hərbi əməliyyatlarda 1130 şəhid vermişlər. Azərbaycan növbəti dəfə müstəqillik qazandıqdan sonra hər il sentyabrın 15-də təkcə Bakıda deyil, Şamaxıda, Göyçayda və digər rayonlarda ölkəmizin ərazi bütövlüyü uğrunda şəhid olan türk əsgərlərinin məzarları dövlət səviyyəsində ziyarət olunur. Hər il Şəhidlər xiyabanında türk əsgərlərinin xatirəsinə ucaldılmış abidənin önündə təntənəli anma mərasimləri keçirilir. Qədirbilən Azərbaycan xalqının mövqeyi bundan ibarətdir ki, həmin tarixi gündən yüz, hətta min illər ötsə də, Türkiyə ordusu tərəfindən göstərilən qardaşlıq köməyi heç vaxt unudulmayacaq, millətimiz tərəfindən daim dərin minnətdarlıq hissi ilə xatırlanacaqdır.

Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşa qəhrəmanlıqla döyüşərək Bakını azad edən igid türk əsgərlərinin böyük xidmətini yüksək qiymətləndirirdi. O, Bakını azad etmələri münasibətilə bütün diviziyalara göndərdiyi təbrik məktubunda yazırdı: “... İlk piyada hücumunu uğurla yerinə yetirən 9 və 56-cı alaylara, düşmən qüvvələri üstün olduğu halda hücumla qısa zaman ərzində Biləcərinin yüksəkliklərini ələ keçirən 38-ci alaya xüsusi təşəkkürümü bildirirəm. 56-cı alayın topçu atəşi müşayiəti olmadan düşmənin iki xəttini işğal etməsi təqdirəlayiq haldır. Buna görə alay komandiri minbaşı Fəhmi bəyin yarbay rütbəsi ilə təltif olunması barədə Hərbiyə Nazirliyinə təqdimat verdim. Bu döyüşlərdə fərqlənən zabit və sıravilərin təyin olunaraq, 17 sentyabr axşamına qədər Ordu Komandanlığına göndərilməsini xahiş edirəm”.

Bir çox çətinliklərə sinə gərərək və son damla qanını axıdaraq, bu parlaq nəticəni əldə edən qəhrəman türk əsgəri özündən asılı olmayaraq bu torpaqları boşaltmaq məcburiyyətində qaldı. Azərbaycanda arxasınca gözü yaşlı qardaşlarını, həqiqi türkləri qoyaraq, yenə Qara dəniz sahilinə və buradan da evinə döndü. Anadolu türkləri ilə Qafqaz türklərinin, Azərbaycanın müstəqilliyi və gələcəyi üçün etdikləri çətin və qanlı müharibələr, mübarizələr, nəsildən-nəslə yaddaşlara ötürüləcək, min illər boyu unudulmaz bir dastan halında yaşadılacaqdır.

Əhməd Məmmədov

AZƏRTAC-ın müxbiri-

Yazı Azərbaycan Mətbuat Şurası və Azərbaycanlıların və digər Türkdilli Xalqların Əməkdaşlıq Mərkəzinin “Qafqaz İslam Ordusu-95” mövzusunda keçirdiyi müsabiqəyə təqdim olunur.