Qlobal iqtisadi böhran neftin qiymətinə necə təsir edir?
Bakı, 6 yanvar, Rabil Kətanov, AZƏRTAC
Dünya bazarında neftin qiymətinin enmə tendensiyasının davam etməsi geosiyasi amillərlə əlaqədardır. Buna bazarın neftlə həddindən çox təmin olunması ilə yanaşı, bir sıra qlobal xarakterli iqtisadi faktorlar da təsir edir.
AZƏRTAC xəbər verir ki, beynəlxalq investisiya banklarının və təşkilatlarının proqnozlarını ümumiləşdirərək belə qənaətə gəlmək olar ki, bu il də neftin 1 barelinin qiyməti 58-60 dollar ətrafında sirkulyasiya edəcək. Bu proqnozlar neftin qiymətində azalma tendensiyasının davam edəcəyini deməyə əsas verir. ABŞ və Çində iqtisadi artımın yavaşlaması da böyük rol oynayan amillərdəndir.
“Global Market Intelligence” konsaltinq korporasiyasının hesabatına göstərilir ki, ABŞ Prezidenti Donald Trampın idxal rüsumlarını artırmaq siyasəti istehlak mallarının qiymət artımına gətirib çıxardı ki, bu da əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə, iqtisadi dövriyyənin, sənayedə və kənd təsərrüfatı istehsalın azalmasına, nəqliyyat və tranzit sahəsində enerji qiymətlərinin artmasına səbəb oldu. Bütün bunlar şirkətlərin və dövlətin qənaət rejiminə keçməsi ilə müşahidə olunur. Bu proses enerjiyə olan tələbatı aşağı salır ki, nəticədə dünya bazarında neftin qiymətinə təsir edir.
Ötən ilin 11 ayı ərzində ABŞ-da 717 şirkət müflis olub ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 14 faiz artım deməkdir. Müflis olan şirkətlərin 110-u sənaye sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətlər idi ki, bunun da nəticəsində 70 min iş yeri bağlandı. “Cornerstone Research” investisiya korporasiyasının hesabatında deyilir ki, müflis olan 17 şirkətin 1 milyard dollar borcu olub. “Spirit Airlines” (aviasiya şirkəti), “Nikola Corp” (elektrik yük avtomobilləri istehsalçısı), “iRobot” (robot tozsoran istehsalçısı) kimi şirkətlər satışlarda və ixracda problem yaşadıqlarına görə borclarını ödəyə bilmədilər və müflisləşmələri barədə məhkəməyə müraciət etdilər. Kreditlərin faiz dərəcəsi ilə inflyasiyanın artması şirkətləri gəlirlərdən məhrum etdi.
Yel Universitetinin professoru Cefri Zonnenfeld bildirib ki, bu şirkətlər ABŞ-ın gömrük rüsumu siyasətinə və bankların faiz dərəcəsini yüksəltməsinə təsir göstərə bilməyəcəklərini yaxşı başa düşürlər. Onlar bütün əlavə xərclərini alıcının üzərinə yükləyirlər ki, sadə alıcılar da artıq bu yükü daşıya bilmirlər.
“The Washington Post” qəzeti yazır ki, ABŞ-da rəqabətə davam gətirə bilməyən şirkətlərin müflisləşməsi qeyri-adi proses deyil. Hər il müflisləşmə qeydə alınır. Lakin ötən 15 il ərzində son 11 aydakı kimi 700-dən çox şirkətin müflisləşməsi qeydə alınmamışdı. Bu da ABŞ iqtisadiyyatında ciddi problemlərin mövcudluğunu göstərir.
Çin iqtisadiyyatında isə problemlər tamamilə başqa cürdür.
Çin iqtisadiyyatında son illərdə durğunluq və yavaşlama müşahidə olunur. Əsas səbəblər arasında ifrat istehsal, kəskin daxili rəqabət (xüsusən avtomobil sənayesində), istehlakın zəifləməsi və deflyasiya meyilləri var. Bu durum ümumi daxili məhsul (ÜDM) artımını zəiflədir. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, Çini geosiyasi rəqibi hesab edən ABŞ Prezidenti D.Tramp 2024-cü ildə Çindən idxal olunan mallara əlavə rüsumlar tətbiq edərək onun ixracına böyük zərbə vurdu. “Bloomberg” yazır ki, 2025-ci ildə əlavə rüsumlar Çin ixracının 20 faiz azalmasına səbəb oldu ki, bu da böyük rəqəmdir.
Çində istehlak mallarının həddən artıq istehsalı qiymətlərin ucuzlaşmasına, bu da istehsalın, ardınca isə ÜDM-in azalmasına səbəb olub. Avtomobil sənayesində fəaliyyət göstərən 130 şirkətin rəqabəti qiymətlərin çox ucuzlaşmasına səbəb olub. Bəzi avtomobil zavodları fəaliyyətlərini məcburi dayandırmalı olublar və 1 milyon iş yeri bağlanıb. Daha bir problem Çinin daşınmaz əmlak bazarında yaranıb. İstər paytaxt Pekində, istərsə də digər şəhərlərdə evlərin qiyməti kəskin aşağı düşüb.
“Wall Street Journal” yazır ki, Çinin “Shandong Chenming Paper” şirkəti həddən artıq kağız məhsulları istehsal edərək anbarları doldurub. Məhsulun satılması üçün şirkət qiymətləri endirərək 280 milyon dollar ziyana düşüb və müflisləşmə ərəfəsindədir.
Qlobal bazarda enerji daşıyıcılarının qiymətinə təsir göstərəcək bir fakt da ondan ibarətdir ki, Çin alternativ enerjiyə sürətlə keçid edir. Çinin Qobi səhrasında 7 min hektar ərazidə 6 milyon Günəş paneli quraşdıraraq 7,5 milyard kilovat elektrik enerjisi istehsal etmək gücünə malik olan Günəş elektrik stansiyası istismara verilib. Bu stansiya 2 milyon təsərrüfatı enerji ilə təmin etmək iqtidarına malikdir.
Göründüyü kimi dünya iqtisadiyyatında aparıcı rola malik olan 2 nəhəng dövlətdə yaranan böhranın maraqlı cəhətləri ondan ibarətdir ki, ABŞ-da inflyasiya, Çin də isə deflyasiya prosesi hökm sürür. Hər 2 halda istehsalçı, ixracatçı, idxalatçı şirkətlərə zərər dəyir, iqtisadi fəallıq, dövriyyə azalır, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti zəifləyir və ümumi iqtisadi artım dayanaraq geriləyir. Bütün bu proseslər enerjiyə olan tələbatı hər ay azaldır. Müflisləşən və istehsalını azaldan şirkətlərin enerji istifadəsi də azalır. Neftayırma zavodları da sifariş almadıqda dünya bazarından xam neft alıb emal etmir.
İqtisadiyyatının əsas hissəsi neftdən asılı olan dövlətlər isə müxtəlif yollarla neft ixrac edib maliyyə resursları əldə etməyə can atırlar. Neft hasilatçıları nefti daha da ucuz qiymətə satmağa razıdırlar ki, neft quyuları bağlanmasın. Bu quyuların yenidən işə salınması böyük həcmdə maliyyə və texnologiyalar tələb edir.
Bu proseslər 2026-cı və 2027-ci illərdə dünya bazarında neftin qiymətinin sabit olmayacağını deməyə əsas verir.
Bölmənin digər xəbərləri
