Rəqəmsal mühitdə uşaq və yeniyetmələrin təhlükəsizliyi: qlobal meyillər və Azərbaycan təcrübəsi– ŞƏRH
Bakı, 2 iyul, AZƏRTAC
XXI əsrdə rəqəmsal transformasiya cəmiyyətin bütün sahələrinə nüfuz edib, uşaqlar və yeniyetmələr internet texnologiyalarından ən intensiv istifadə edən sosial qruplardan birinə çevrilib. İnternet təhsil, ünsiyyət, yaradıcılıq və informasiya əldə etmək üçün geniş imkanlar yaratsa da, eyni zamanda yeni risklər və təhlükəsizlik problemləri formalaşdırır. Məhz buna görə də uşaq və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin olunması dünyanın əksər ölkələrində dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri hesab edilir.
BMT və UNICEF-in son hesabatları göstərir ki, internetdən istifadə edən gənclərin sayının sürətlə artması kibertəhlükəsizlik məsələlərinin aktuallığını daha da yüksəldir. BMT-nin məlumatına görə, 15–24 yaşarası gənclər internetdən ən fəal istifadə edən yaş qrupudur və bu göstərici dünya üzrə 80 faizdən yuxarıdır. Eyni zamanda kibertəqib, dezinformasiya, şəxsi məlumatların oğurlanması, fişinq hücumları və onlayn manipulyasiya halları uşaqlar üçün əsas risklər sırasındadır.
Bu barədə AZƏRTAC-a açıqlamasında kibertəhlükəsizlik eksperti və tədqiqatçı Lamiyə Nəcəfova deyib.
Kibertəhlükəsizlik eksperti qeyd edib ki, müasir dövrdə uşaqlar üçün əsas təhlükə yalnız texniki xarakter daşımır. Ən ciddi problemlərdən biri sosial şəbəkələr vasitəsilə həyata keçirilən sosial mühəndislik hücumlarıdır: “Kibercinayətkarlar psixoloji təsir üsullarından istifadə etməklə yeniyetmələrin etibarını qazanmağa, şəxsi məlumatlarını əldə etməyə və ya onları müxtəlif manipulyativ fəaliyyətlərə cəlb etməyə çalışırlar. UNICEF-in araşdırmaları göstərir ki, rəqəmsal mühitdə yayılan dezinformasiya və saxta məlumatlar uşaqların informasiya qavrayışına birbaşa təsir göstərir və onların kritik düşünmə bacarıqlarını sınaq qarşısında qoyur.
Son illərdə süni intellekt texnologiyalarının geniş tətbiqi yeni risklərin yaranmasına səbəb olub. “Deepfake” texnologiyaları, saxta vizual məzmunların hazırlanması, avtomatlaşdırılmış manipulyasiya vasitələri və süni intellekt dəstəyi ilə həyata keçirilən sosial mühəndislik hücumları uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinə əlavə təhdidlər formalaşdırır. Bu səbəbdən kibertəhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız texniki müdafiə vasitələri ilə məhdudlaşmır və rəqəmsal savadlılıq, media savadlılığı və informasiya təhlükəsizliyi mədəniyyətini özündə birləşdirən kompleks yanaşma tələb edir”, - deyə L.Nəcəfova bildirib.
Ekspert vurğulayıb ki, Azərbaycanda da son illərdə uşaqların internet təhlükəsizliyi istiqamətində mühüm addımlar atılıb. “Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin dəstəyi ilə həyata keçirilən “Cyber Care for Children” layihəsi uşaqların kibertəhlükəsizlik biliklərinin artırılması, şəxsi məlumatların qorunması və təhlükəsiz internet davranışlarının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətli təşəbbüslərdən biridir. Layihə çərçivəsində xüsusilə həssas sosial qruplardan olan uşaqların rəqəmsal təhlükəsizlik bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi diqqət mərkəzində saxlanılır”, - deyə tədqiqatçı qeyd edib.
Lamiyə Nəcəfova diqqətə çatdırıb ki, bütün bunlarla yanaşı, özəl sektor tərəfindən də təhlükəsiz internet mədəniyyətinin təşviqi istiqamətində müxtəlif proqramlar həyata keçirilir: “Son illərdə mobil operatorlar və texnologiya şirkətləri tərəfindən məktəblilər və valideynlər üçün təşkil olunan maarifləndirmə layihələri - kibertəqib, onlayn dələduzluq, şəxsi məlumatların qorunması və sosial şəbəkələrdə təhlükəsiz davranış mövzularını əhatə edir. Bu təşəbbüslər cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində kibertəhlükəsizlik mövzusuna marağın artmasına müsbət təsir göstərir.
Mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, Azərbaycanda uşaqların texnologiyadan istifadə bacarıqları kifayət qədər yüksək olsa da, kibertəhlükəsizlik üzrə bilik səviyyəsi eyni dinamika ilə inkişaf etmir.
Bir çox yeniyetmə sosial şəbəkələrdən, mesajlaşma platformalarından və müxtəlif rəqəmsal xidmətlərdən fəal istifadə etsə də, məlumat məxfiliyi, fişinq hücumlarının müəyyənləşdirilməsi, güclü autentifikasiya metodlarından istifadə və rəqəmsal izlərin uzunmüddətli təsirləri barədə kifayət qədər məlumatlı olmaya bilir”.
Ekspert həmçinin qeyd edib ki, beynəlxalq tədqiqatlara əsasən, kibertəhlükəsizlik üzrə effektiv müdafiənin əsasını texnologiya deyil, insan amili təşkil edir: “Məhz buna görə də inkişaf etmiş ölkələrdə məktəblərdə kibergigiyena, rəqəmsal etika və informasiya təhlükəsizliyi üzrə tədris proqramları erkən yaşlardan tətbiq edilir. Qlobal Cənub ölkələri üzrə aparılmış son elmi araşdırmalar da təsdiqləyir ki, uşaqların təhlükəsiz internet davranışlarının formalaşdırılmasında texniki biliklərlə yanaşı, sosial və mədəni faktorlar da mühüm rol oynayır.
Hesab edirəm ki, Azərbaycanda növbəti mərhələdə diqqət üç əsas istiqamətə yönəldilməlidir. Birincisi, kibertəhlükəsizlik mövzularının ümumtəhsil proqramlarına sistemli inteqrasiyası təmin edilməlidir. İkincisi, valideynlərin rəqəmsal savadlılığının artırılması istiqamətində davamlı təlimlər təşkil olunmalıdır. Üçüncüsü isə uşaqların sosial şəbəkələrdə davranışlarını formalaşdıran media savadlılığı və kritik düşünmə bacarıqlarının inkişafına xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Nəticə etibarilə uşaq və yeniyetmələrin internet təhlükəsizliyi yalnız texnoloji məsələ deyil, milli kibertəhlükəsizlik, insan kapitalının inkişafı və rəqəmsal cəmiyyətin dayanıqlılığı ilə birbaşa əlaqəli strateji məsələdir. Rəqəmsal mühitdə təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşdırılması gələcək nəslin kibertəhdidlərə qarşı dayanıqlı və məsuliyyətli rəqəmsal vətəndaş kimi yetişməsinin əsas şərtlərindən biridir”, - deyə Lamiyə Nəcəfova yekunlaşdırıb.
Müxbir – Pərvanə Qafarova
Bölmənin digər xəbərləri
