Tokio, 11 mart (AZƏRTAC). Martın 11-də bütün Yaponiya ərazisində, həmçinin dünayanın bir çox ölkələrində ötən ilin həmin günündə baş vermiş zəlzələnin və sunaminin ildönümünə həsr edilmiş matəm tədbirləri keçirilmişdir.

Paytaxt Tokiodakı Milli Teatrda təşkil edilmiş anma mərasimində İmperator Akihito və Baş nazir Yoşihiko Noda da iştirak etmişlər.

Zəlzələnin baş verdiyi saatda, yəni yerli vaxtla saat 14.46 dəqiqədə bütün ölkə ərazisində bir dəqiqəlik sükut elan edilmişdir. Fəlakətin baş verdiyi ərazilərə və məbədlərə gələn insanlar həlak olanların ruhuna dualar oxumuş, onaların xatirəsini bir dəqiqəlik sükutla anmışlar.

Son məlumatlara əsasən, Yaponiyada fəlakət nəticəsində 15 854 nəfər həlak olmuşdur. Daha 3167 nəfərin itkin düşdüyü bildirilir. Hazırda hökumət onların da həlak olduğunu təsdiq etmək üçün hazırlıq işlərinə başlamışdır. Bundan əlavə, sunaminin dağıtdığı ərazilərdə 350 min insan evsiz qalmışdır. “Fukusima-1” Atom Elektrik Stansiyasında (AES) baş vermiş qəza nəticəsində isə 80 min insan təhlükəli ərazidən təxliyə edilmişdir.

Ötən bir il ərzində dünyanın aparıcı KİV-lərinin ən çox diqqət ayırdığı mövzulardan biri, şübhəsiz, Yaponiyanın şimal-şərqində baş vermiş dəhşətli zəlzələ və onun doğurduğu fəsadlar olmuşdur. Faciənin baş verdiyi vaxtdan bir il keçməsinə baxmayaraq, bu gün də dünya mediası həmin mövzuya xüsusi diqqət ayırmaqdadır.

Zəlzələ, onun doğurduğu dəhşətli sunami və “Fukusima-1” AES-dəki qəza haqqında mətbuat materiallarında bir məqam diqqəti xüsusilə cəlb edir. Bu məqam dünyanın istənilən ölkəsi üçün aktual əhəmiyyət kəsb edən XXI əsrdə risklərin idarə edilməsi məsələsidir. Yapon xalqı təbii fəlakətlə mübarizədə əsrlər boyu əldə etdiyi və yaddaşında çox möhkəm qoruyub saxladığı təcrübə nəticəsində dünyanı heyran qoyan faciəni qarşılamaq bacarığı, dözümlülük və sarsılmazlıq nümayiş etdirdi. Ötən il martın 11-də baş vermiş zəlzələnin yaratdığı sunami nəticəsində dəniz suları ölkənin sahil ərazilərini öz ağuşuna alan zaman buradakı əhalinin 90 faizindən çoxu təhlükəsiz yerlərə köçürülmüşdü.

Çox təəssüf ki, bu təhlükəsizlik tədbirləri Yaponiyanın hələ bu gün də mübarizə apardığı “Fukusima-1” AES-dəki qəza nəticəsində gözlənilməz problemlərlə üzləşdi. Lakin bununla belə Yaponiya bu gün sağ qalan əhalinin əksəriyyətinin, xüsusən də uşaqların xilas edilməsində xüsusi rol oynamış əvvəlcədən xəbərdarlıq etmə sisteminin mükəmməlliyi, təhlükəsizlik siqnalları və məktəb proqramlarında geniş yer ayrılmış müxtəlif fəlakətlər zamanı zərərin minimuma endirilməsi sistemi ilə fəxr edə bilər.

Bu gün dünya ölkələri təbii fəlakətlər zamanı insan tələfatının qarşısının alınmasına böyük diqqət ayırırlar. Həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində əhalinin sayına görə ölüm riski nə qədər azalsa da, hər il təbii fəlakətlər zamanı 200 milyondan çox insan tələf olur. Bundan əlavə, iqtisadi xərclər də artır. Bu sahədə ötən il sığorta məsrəfləri rekord həddə çataraq 380 milyard dolları ötmüşdür.

Ötən 40 ildə yer üzündə əhalinin sayı təxminən iki dəfə artaraq 7 milyarda çarmışdır. Lakin tropik siklonların da qlobal təsiri 3 dəfə artmışdır. Hər il 100 milyon insan daşqınlar təhlükəsi ilə qarşılaşır, 370 milyondan çox insan isə seysmik təhlükəli ərazilərdə yaşayır.

Müasir urbanizasiyanın artım sürətinə və lazımi ehtiyatlarla təmin edilmiş şəhərlərin texnoloji bazasına nəzər salsaq görərik ki, “sinxron imtina” riski də getdikcə artmaqdadır. Buna ən yaxşı nümunə Yaponiyada ötən il baş vermiş dəhşətli zəlzələ misal ola bilər. Zəlzələ Yaponiya elektrik şəbəkəsinin ərazidəki əsas bazasını sıradan çıxarmaqla, “Fukusima-1” AES-də istifadə olunmuş nüvə yanacağını soyutma sisteminin enerji təminatını dayandırmış və nəticədə 1986-cı ilin Çernobıl qəzasına bərabər nüvə fəlakəti baş vermişdir.

Daha geniş nəticə isə, şübhəsiz, arzuolunmazdır. Çünki təbii fəlakət enerji təminatı sisteminin işini dayandırırsa, deməli digər əlaqəli sistemlərdə də domino effekti baş verməsi ehtimalı çox yüksəkdir. Beləliklə, bank və maliyyə, dövlət xidməti, nəqliyyat və rabitə, həmçinin içməli su təchizatı sistemlərində də funksionallıq pozulur.

Deməli, belə nəhəng fəlakət müasir təsərrüfat sisteminin və infrastrukturun zəifliyini nümayiş etdirdi. Lakin, eyni zamanda, vurğulamaq lazımdır ki, bu, Yaponiya dövlətinin, cəmiyyətinin və milli iqtisadiyyatın möhkəmliyini və çevikliyini göstərdi.

Gəlin, unutmayaq ki, təbii fəlakət Yer kürəsinin əhalinin ən sıx yerləşdiyi ərazisində - Honsü adasında baş vermişdir. Burada 230 min kvadratkilometr ərazidə 100 milyon insan yaşayır, 1 kvadratkilometr torpaq sahəsinə isə 435 nəfər düşür.

Öz gücünə görə tayı-bərabəri olmayan zəlzələ dünyanın Tokio və Osaka kimi nəhəng meqapolislərində heç bir dağıntı yarada bilmədi, nəqliyyat və enerji kollapsları baş vermədi, nəhayət, heç bir çaxnaşma, təlaş yaşanmadı. Göydələnlər bu zərbələrə sinə gərdi, yeraltı təkanların və sunaminin yaratdığı faciəyə baxmayaraq, yaponlar soyuqqanlılıqlarını itirmədilər, mütəşəkkil formada öz evlərini və ofislərini tərk edərək daha təhlükəsiz yerlərdə toplaşdılar.

Fövqəladə xidmət və ordu vaxtında zərərçəkənlərin köməyinə gələrək, bacardığı qədər onlara yardım etdi.

Gəlin, belə bir həqiqəti etiraf edək ki, bu gücdə faciə dünyanın hər hansı başqa ölkəsində baş versəydi, həlak olanların sayı qat-qat çox olardı.

Fikrimizcə, digər ölkələrlə müqayisədə Yaponiyanın daha az zərər çəkməsi bu xalqın milli xüsusiyyətlərindən irəli gəlir. Yaponlar hər zaman, necə deyərlər “vulkan üzərində yaşadıqlarını” yaxşı xatırlayırlar və buna görə də öz nəqliyyat və tikinti texnologiyalarını daim təkmilləşdirərək belə təbii fəlakətlərdən daha az ziyanla çıxmağa nail olurlar.

Bundan başqa, bütün yaponlar hər il sentyabrın 1-də-“Kanto günü”ndə fövqəladə hallarda hansı hərəkətləri yerinə yetirməli olduqlarını məşq edir, öz bacarıq və vərdişlərini möhkəmləndirirlər. Əgər buraya fövqəladə hallar zamanı yaponların ənənəvi qapalılıqdan uzaqlaşmasını, daxili intizamının, məsuliyyətliliyinin və heyranedici həmrəyliyinin qüvvətlənməsini də əlavə etsək, hər şey aydın olar. Məhz bütün bunlar xalqı sıx birləşdirir, əsl vətənpərvər qüvvəyə çevirir, çətin saatlarda fədakarcasına çalışaraq dağıntıları aradan qaldırmağa imkan yaradır.

Zənnimizcə, Yaponiyada baş vermiş faciə bir daha təsdiq etdi ki, qabaqcıl ölkənin inkişaf etməkdə olan ölkələrdən fərqi yalnız ÜDM-nin həcmində, yeni texnologiyaların tətbiqində, adambaşına düşən gəlirdə deyil, insan həyatına verilən qiymətdə, dövlətin və cəmiyyətin onun qorunması üçün heç bir vəsait sərfindən çəkinməməsindədir.

Yapon xalqına gəldikdə isə o, öz səhvindən öyrənməyi həmişə bacarmışdır. Bunu hüzn günü ərəfəsində təbii fəlakət ərazisində qoyulmuş xatirə daşları da təsdiq edir. O daşların üzərində yazılmışdır: “Sunaminin bizə verdiyi dərsi həmişə xatırlamalıyıq”. Qədimdə belə daşlar xəbərdaredici xarakter daşıyırdı - dənizə çox yaxın yaşamaq lazım deyil. Bu dəfə suyun çatdığı ən son əraziyə kimi həmin daşların sayı 500-ə çatmışdır. Çünki, bu daşlar hər kilometrdən bir qoyulmuşdur. Yaddaşı qüvvətli olan xalq isə tarix boyu qarşılaşdığı fəlakətlərdən düzgün nəticə çıxarmağa və bu fəlakətlər təkrar baş verdiyi zaman ondan maksimum az itki ilə çıxmağa həmişə qadir olmuşdur.

Vüqar Ağayev

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Tokio