Stokholm, 17 mart, Nərgiz Cəfərli, AZƏRTAC

Səyyah Tur Heyerdal azərbaycanlılarla norveçlilərin qohumluq əlaqələrindən bəhs edərkən sonuncuların əcdadlarının təxminən iki min il əvvəl Azərbaycandan Skandinaviyaya köç etdiyini iddia edirdi. Bu gün iki ölkə arasında güclü diplomatik, iqtisadi və mədəni əlaqələr mövcuddur.

Bu mədəniyyət körpüsünün rəmzlərindən biri də yaradıcılığında Şərq və Qərb ənənələrini birləşdirən Azərbaycan-Norveç bəstəkarı Qalib Həsənoğludur. Onun musiqi yolu Azərbaycanda Fikrət Əmirov və Qara Qarayev kimi görkəmli bəstəkarlardan dərs almaqla başlayıb. Soydaşımız 2000-ci illərin əvvəlindən Norveçdə yaşayır və burada yaradıcılığını davam etdirir.

Onun əsərləri klassik musiqidən, xalq musiqisindən və mənəvi kompozisiyalardan təsirlənib və bu, bəstəkarın yaradıcılıq üslubunu həqiqətən unikal edir.

Qalib Həsənoğlu AZƏRTAC-ın müxbirinə müsahibəsində yaradıcılığından danışıb, xatirələrini bölüşüb, onun ömür-gün yoldaşı, ilham pərisi Sevda xanım isə musiqiçinin təvazökar, şöhrətin təsirinə düşməyən bəstəkar obrazını tamamlayıb.

Müxbir: Qalib müəllim, siz Gəncədə böyüyüb, Bakıda təhsil almısınız, sonra Norveçin Kvinesdal şəhərində işləmisiniz. “Ev” anlayışı sizin üçün nə deməkdir? Hansı ölkə sizə daha çox vətən hissi verir – Norveç, yoxsa Azərbaycan?

Qalib Həsənoğlu: Mənim üçün ev təkcə yaşadığım yer deyil, ailəm, dostlarım, xatirələrim, mədəniyyətimdir. Vətən deyəndə ağlıma ilk gələn yer Azərbaycandır, çünki gəncliyim orada keçib, Fikrət Əmirov, Qara Qarayev, Xəyyam Mirzəzadə və digər görkəmli azərbaycanlılardan, böyük ustadlardan dərs aldığım yerdə. Həmişə övladlarıma demişəm ki, bizim evimiz kiçik Azərbaycandır. Biz Azərbaycan xalqının ləyaqətini başqalarına nümayiş etdirərək öz kimliyimizi qoruyub saxlamalıyıq. Norveçdə yaşasam da, ürəyim həmişə Azərbaycandadır. Harada oluramsa, Azərbaycanın mədəniyyətini, tarixini, musiqisini qəlbimdə daşıyıram.

Sevda xanım: Təbii ki, vətən həsrəti var və Qalibin “Nostalji” əsərini yaratmasına da məhz bu səbəb olub. Vətən həsrətinin dominant mövzusu, mənzərəliliyi ruhlandırıcı element rolunu oynayan Norveç şəlalələrinin suları kimi səhifədən səhifəyə axır.

Müxbir: 2002-ci ildə Norveçə köçdünüz və orada əvvəlcə orqan ifaçısı kimi çalışdınız. Başqa ölkəyə köçmək yaradıcılığınıza necə təsir etdi?

Qalib Həsənoğlu: Mənim yaradıcılıq yolum başqa ölkəyə köçməklə dəyişməyib. Hələ Azərbaycanda olarkən, norveçli musiqiçilərlə əməkdaşlıq edirdim, onlar üçün musiqi yazırdım. Norveçə partituralar göndərdim və orada onların ifasında iştirak etdim. Daha sonra norveçlilərlə əlaqələrimizin təsdiqi kimi böyük bir layihə olan “Landet vi kommer fra” (“Bizim gəldiyimiz ölkə” – red.) meydana çıxdı və bu, geniş şəkildə tanındı. Burada Brilyant Dadaşova, Siyavuş Kərimi, İlqar Muradov, Rəşad Haşımov kimi ifaçılar çıxış ediblər. Əslində, bu layihə üzərində iş mənim köçməyimdən üç il əvvəl başlayıb və 2006-cı ildə tam başa çatıb.

Müxbir: Azərbaycan musiqi ənənəsi üslubunuza və yaradıcılığınıza necə təsir edib?

Qalib Həsənoğlu: Azərbaycan musiqisi həmişə yaradıcılığımın mühüm hissəsi olub. Nəzərə alsaq ki, mənə Azərbaycan musiqi məktəbinin nəhənglərindən dərs almaq qismət olub. Bəstəkarlığa uşaq vaxtı Gəncədə başlamışam. Yadımdadır, bir gün Fikrət Cəmil oğlunu tanıyan musiqi müəllimim dedi: “Mən razılaşmışam, Bakıya, Fikrət Əmirovun yanına gedirik”. Bu, mənim üçün Motsartla görüşmək kimi idi.

Sonralar mən artıq ondan dərs alanda, Niyazi tez-tez sinfə gəlirdi və Əmirov fəxrlə məni gənc bəstəkar kimi təqdim edirdi. Tezliklə Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbinin nəzəri-bəstəkarlıq fakültəsinə daxil oldum. Fikrət Əmirov mənə Xəyyam Mirzəzadənin ən yaxşı kompozisiya müəllimi olduğunu deyərək ondan öyrənməyi məsləhət gördü. Məktəbi bitirəndən sonra Mirzəzadə mənə dedi: “Çox səylə çalışsan, Qara Qarayevin sinfinə qəbul olacaqsan”. Belə də oldu. Konservatoriyaya, Qara Qarayevin sinfinə daxil oldum və 1975-ci ildə oranı bitirdim.

Azərbaycan musiqisinin belə böyük ustadları arasında ünsiyyətdə olduğum, öyrəndiyim və böyüdüyüm üçün özümü inanılmaz dərəcədə xoşbəxt hiss edirəm.

Sevda xanım: Azərbaycan musiqisi həmişə Qalibi müşayiət edib. O, Bəhram Mansurovun ifasında bütün “Dəsgah”ı nota köçürüb, Norveçə özümüzlə gətirdiyimiz aşıq musiqisini, xalq rəqsi melodiyalarını qoruyub saxlayıb.

Müxbir: Sizin yaradıcılığınız həm Şərq, həm də Qərb musiqi mədəniyyətinin elementlərini özündə birləşdirir. Bu musiqi dünyaları arasında tarazlığı necə əldə edirsiniz?

Qalib Həsənoğlu: Balans yəqin ki, uşaqlıqda yaranıb. Əvvəllər Azərbaycanda müasir dillə desək, ikinci əl mağazalar var idi ki, qardaşımla mən tez-tez 5 qəpiyə Çaykovski və Raxmaninov vallarını alırdıq. Bizim pleyerimiz var idi və daim böyük bəstəkarların musiqilərinə qulaq asırdıq. Bəzən hətta onu küçədə də işlədirdik.

Əhalinin çoxunun kənd təsərrüfatı ilə məşğul olduğu Gəncənin kənarında yaşadığımız üçün bu musiqini az adam başa düşürdü. Bununla belə, çoxlarının marağına səbəb olurdu. Beləliklə, təkcə radio və televiziyada səslənən Azərbaycan musiqisi deyil, Avropa musiqisi də həyatımıza daxil oldu.

Sevda xanım: Qalib uşaq ikən nəfəs alətində çalıb, qarmonda ifa edib, 15 yaşında violonçel çalıb. (Qalib müəllimə müraciət edərək.) Violonçellə bağlı əhvalatı danış.

Qalib Həsənoğlu: Günlərin birində maarifçiliklə məşğul olmaq qərarına gəldim, o vaxt oğlanların mənə sataşdığı kimi “böyük skripkamı” götürüb Bağmanlardakı babamın və nənəmin yanına gəldim. Tarlada işlədikdən sonra yorulmuşdular, onları oturdub violonçel çalmağa başladım. Mən çalıram, dayanmadan .. və birdən görürəm ki, hamı yatır! Sonra qəzəbləndim və dedim ki, bir daha onların heyətində çalmayacağam. (Gülür).

Müəllimlərim Fikrət Əmirov və Qara Qarayev həmişə deyirdilər ki, təkcə muğam və xalq mahnıları ilə məhdudlaşmaq olmaz. Müasir dövrə uyğun musiqilər bəstələməliyik. Məsələn, fortepiano sonatamda Şonberqin dodekafonik texnikasından istifadə etdim, onu muğamlarla əlaqələndirdim. Qara Qarayevə həsr etdiyim simli kvartetdə isə milli elementlər olsa da, eyni zamanda, mürəkkəb 12 tonluq texnikalardan istifadə olunur. Bu, bir növ Şərqlə Qərbin sintezidir.

Sevda xanım: Qalib zaman-zaman Zərdüşt, Krişna, sufi kompozisiyalarına həsr olunmuş özünəməxsus dualar yaradır. Kilsədə işləyəndə çoxlu məzmurlar yazdı. İnsanda elə bir təəssürat yaranır ki, o, böhranlardan çıxmağı belə dualar vasitəsilə öyrənib.

Qalibin “Pərvanə” adlı yeddi əsərdən ibarət toplusu var. Hər kəs bir kəpənəyin cəmi 24 saat yaşadığını bilir və bu toplu bir gündə nə qədər yaşaya biləcəyinizi göstərir. Topluya düşüncəli “Prelüd”, nostalji “Nardaran” və Şopenə həsr olunmuş “Vals” daxildir.

Müxbir: Sevda xanım yaradıcılıq böhranlarına toxundu. Mən belə başa düşdüm ki, sizdə belə dövrlər olub.

Sevda xanım: (Qalib müəllimi qabaqlayır.) Hə! Var idi! (Ondan izahat tələb edirmiş kimi davam edir.) Yadımdadır, bir gün Qalibin anası yanımıza gəldi və göz yaşlarını güclə saxlayaraq dedi: “Onun nə etdiyini bilmirsən! Əsərlərini yandırdı”.

Qalib Həsənoğlu: Elə bir yaradıcı adam yoxdur ki, böhran yaşamasın. Nə qədər çox üzərinizə düşsəniz, hədəfləriniz nə qədər yüksək olarsa, bu yük bir o qədər ağırlaşır. Mən 10-12 yaşımdan musiqi bəstələyirəm. Əvvəlcə akkordeon, sonra violonçel üçün. Amma yandırdıqlarım konservatoriyanı bitirdikdən sonra yazılan əsərlər idi. Mən bir çox böyük rəssamların və bəstəkarların əsərlərini yenidən başlamaq üçün məhv etdikləri barədə hekayələri eşitmişəm. Mən də onları təqlid etməyə çalışdım. Anam və Sevda bunu başa düşmədilər. Ancaq sıfırdan başlamaq üçün bunu dəqiq etdim. Bir müddət musiqi arxa plana keçdi. Kitablar və yoqa böhrandan çıxmağıma kömək etdi.

Müxbir: İndi belə anlarınız olurmu?

Qalib Həsənoğlu: İndi səhhətimlə bağlı əvvəlki kimi yaratmaq çətindir. Mənə elə gəlir ki, artıq bacardığım hər şeyi etmişəm. “Oratorium Albanum” və ya “Sirlər Xəzinəsi” kimi böyük bir şey yazacağımı düşünmürəm. İndi baş verənlər böhran deyil. Bu, artıq yaşla bağlıdır. Belə deyək ki, bir az sakitləşmək vaxtıdır.

Mən gənc olanda günüm səhər altıda başlayırdı. Bəstəkarlar arasında tez-tez bir bənzətmə istifadə olunurdu: bəstəkar çəkməçi kimi olmalıdır - artıq səhər səkkizdə öz “emalatxanasında”. Uzun illər məhz bu rejimə əməl etmişəm. Amma indi daha çox azadlığım var. Bəstələmək istəyi yarananda və ya ağlıma maraqlı bir fikir gələndə, oturub işləyirəm. Yoxdursa, başqa bir şey edirəm: rəsm çəkirəm, mütaliə edirəm.

Yeri gəlmişkən, onu da deyim ki, hazırda geniş səs diapazonuna malik parlaq azərbaycanlı orqan ifaçısı Nigar Qəhrəmanova üçün orqan və səs üçün əsər yazıram. O, Norveçin ən yaxşı orqan ifaçılarından biridir, nadir istedaddır.

Müxbir: Sizin üçün uğur nə deməkdir? Necə düşünürsünüz, musiqinizin gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanılacağı uğura imza atmışınız?

Qalib Həsənoğlu: Yalnız axmaqlar hər şeyə nail olduqlarını düşünə bilərlər. Hətta böyük Çaykovski ölümündən əvvəl demişdi: “O qədər planlarım var idi ki!” Budur, stolumun üstündə “The new life starts from everyday” (“Yeni həyat yeni gündən başlayır”) yazısı olan bir fincan var və mən bununla tamamilə razıyam. Mənim üçün uğur bir dostumun zəng edib deməsidir: “Sizin “Nostalji” və “Rafoss” əsərlərini çox bəyəndim. Populyar artistlərlə işləyən norveçli prodüser Azərbaycana gələrək “La den brenne” mahnısının sözlərini yazmağı təklif edəndə bu, həm də uğur qazanmaq demək idi. Musiqilərim Türkiyədə, İranda və başqa ölkələrdə müxtəlif dillərdə ifa olunanda da uğur qazanıram. Musiqimin instrumental variantı “Möhtəşəm yüz il” serialında sevgi mövzusuna çevriləndə də uğur qazanmışdım. Düzdür, məhkəməyə müraciət etmək istəyirdik, lakin xeyli məbləğ tələb olundu.

Gələcək nəsillərə gəlincə, onların nəyə qulaq asması ilə bağlı qərarı mən verə bilmərəm. Mənim elə böyük ambisiyalarım yoxdur. İohann Baxın Si-minor messası itmişdi və Mendelssonun çörəyə ehtiyacı olana qədər bu böyük əsərin varlığından heç kimin xəbəri yox idi. Çörək dükanında satıcı çörəyi musiqi notları vərəqlərinə büküb. Mendelsson evə qayıdanda bunun Baxın əsəri olduğunu kəşf edib. Beləliklə, belə böyük əsərlər yoxa çıxırsa, mən yazığın barəsində nə deyə bilərik?! (Gülür).

Müxbir: Bu illər ərzində bəstəkarlıq üslubunuz dəyişibmi? Sizə elə gəlmir ki, indiki musiqiniz gənclik illərində yazdıqlarınızdan çox fərqlidir?

Qalib Həsənoğlu: Bəli, təbii ki, indi daha sadə yazıram. Bəzən mənə elə gəlir ki, həddindən artıq sadə yazmağa başlamışam. İstər bəstəkar olsun, istər rəssam olsun, bütün yaradıcı insanların müxtəlif dövrləri və üslubları var. Məsələn, Pikassonu götürək. Onun mavi dövrü, çəhrayı dövrü var idi. Qara Əbülfəz oğlunun da öz yaradıcılıq mərhələləri olub. Yadımdadır, bir gün o, sinfə girib dedi: “Biz musiqini yeni şəkildə yazmağa başlamalıyıq”.

Sevda xanım: Amma yenə də mürəkkəb yazırsan, Qalib. Qeyd edim ki, xaricdə yaşadığı illərdə Qalibin yaradıcılığında milli musiqi elementləri daha çox yer alıb.

Müxbir: İmkanınız olsaydı hansı əfsanəni və ya tarixi hadisəni musiqi əsərinə çevirərdiniz?

Qalib Həsənoğlu: Oğlumun və onun həyat yoldaşının ad gününə piano konserti həsr etmək istəyirdim. İki həftə gecə-gündüz, oynaq şəkildə qurulan konsertin birinci hissəsi üzərində işlədim. Lakin gözlənilmədən konsertə faciəli epizodlar daxil olmağa başladı. Mən özüm də onların haradan gəldiyini başa düşmədim. Narahatlıq məni bürüdü. Uşaqlarıma faciəli musiqi həsr etmək istəmirdim. Sonra da Sevda televizoru açıb qışqırır: “Qalib, müharibə başladı!”. Başa düşdüm ki, bu, bir növ öncədən hiss etməklə bağlı imiş. Döyüşdə olan gənclər üçün uzun günlər, həftələr başladı.

Burada, Norveçdə müharibə zamanı hətta erməniləri dəstəkləyən bəzi yerli əhali ilə mübahisələr də olub. Orqan ifaçısı kimi, bəzən xidmət zamanı muğam ifa edirdim. Bir gün kilsədə bir neçə erməni var idi və bunu eşidənlər etiraz olaraq oranı tərk etdilər. Bundan əlavə, müharibə zamanı Norveç Ermənistana 70 milyon kron (11 milyon manatdan çox – red.) göndərmişdi və biz rəsmi etiraz yazmışdıq.

Sevda xanım: Qalibin fortepiano konserti İkinci Qarabağ müharibəsinin bir növ dastanına çevrildi. Ermənilərin işğal etdiyi torpaqlar geri alınanda, biz qarışıq hisslər keçirdik. Bir tərəfdən, hədsiz sevinc hissi, digər tərəfdən, çoxlu sayda şəhid var idi. Vətən müharibəsində həlak olanların xatirəsinə keçirilən yürüşü xatırlayırsınız? Qalib Mehriban xanımın daşıdığı portreti – müharibənin həyatını yarımçıq qoyduğu günahsız uşağın portretini görəndə ürəyi tutdu.

Qalib Həsənoğlu: Mən isə musiqini Azərbaycanın Qarabağ Zəfərinə və bu Qələbəni ölkəmizə bəxş edən şəxsə (Prezident İlham Əliyev – red.) həsr etmək istərdim.