Bakı, 7 yanvar, Pərvanə Qafarova, foto – Orxan Kərimov, AZƏRTAC

Son illərdə Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sektoru iqtisadi şaxələndirmə, ərzaq təhlükəsizliyi və davamlı inkişaf sahəsində dövlət siyasətinin prioritetlərini əks etdirən sabit artım nümayiş etdirib. Həyata keçirilən islahatlar, müasir kənd təsərrüfatı texnologiyalarının tətbiqi, fermerləri dəstəkləmək üçün tədbirlər və yaşıl gündəmin genişləndirilməsi kənd təsərrüfatının iqlim və bazar çətinliklərinə qarşı dayanıqlığının artmasına töhfə verir. İqlimə davamlı istehsal sistemlərinin inkişafına, su və torpaq ehtiyatlarının rasional idarə olunmasına, kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsullarının şaxələndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir.

Bu transformasiyalarda mühüm amil Azərbaycanın uzun illərdir ölkəyə ekspert və texniki dəstək göstərən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) ilə sıx əməkdaşlığıdır. Bakı BMT-nin İqlim Dəyişmələri Konfransına (COP29) ev sahibliyi etdikdən sonra Azərbaycan qlobal iqlim dialoqunda fəal iştirakçı və kənd təsərrüfatı sektoru da daxil olmaqla iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma sahəsində regional lider kimi rolunu gücləndirib. Beynəlxalq forumlarda Azərbaycanın irəli sürdüyü təşəbbüslər ölkə daxilində də həyata keçirilir və kənd təsərrüfatı islahatlarına əlavə dinamika verir.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) Azərbaycandakı nümayəndəsi Muhammad Nasar Hayat AZƏRTAC-a verdiyi eksklüziv müsahibədə kənd təsərrüfatı sektorunun mövcud vəziyyəti və inkişaf perspektivləri, FAO ilə əməkdaşlığın prioritetləri, kiçik fermer təsərrüfatlarına dəstək, kənd təsərrüfatının rəqəmsallaşdırılması və innovativ həllərin tətbiqi məsələləri barədə danışıb.

- Cənab Hayat, Azərbaycanda kənd təsərrüfatının hazırkı vəziyyətini və inkişaf dinamikasını necə xarakterizə edərdiniz?

- Hesab edirəm ki, kənd təsərrüfatı bir sıra səbəblərə görə Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu sektor ölkənin ümumi daxili məhsulunun təxminən 7 faizinə bərabərdir və işçi qüvvəsinin təxminən 38 faizini işlə təmin edir. Buna görə də, kənd təsərrüfatı Azərbaycanın əməkqabiliyyətli əhalisinin 38 faizi üçün dolanışıq mənbəyidir.

Lakin, onun əhəmiyyəti bu amillərlə məhdudlaşmır, çünki istənilən ölkədə kənd təsərrüfatı əhalinin 100 faizini qida ilə təmin edir. Hamımız hər gün – gündə üç dəfə fermerin əməyindən asılıyıq: səhər yeməyi, nahar və şam yeməyi. Bu, istənilən ölkə üçün kənd təsərrüfatının əsas roludur.

Əgər Azərbaycandakı vəziyyəti nəzərə alsaq, kənd təsərrüfatı daha əhəmiyyətli rol oynayır, çünki o, milli iqtisadi şaxələndirmə gündəliyini, davamlı inkişaf öhdəliklərinin həyata keçirilməsini dəstəkləyir və ənənəvi həyat tərzinin və mədəniyyətin qorunmasına töhfə verir. Azərbaycan əhalisinin təxminən 45 faizi kənd yerlərində yaşayır və aqrar sektor minilliklər boyu inkişaf etmiş mədəniyyətlərin, həyat tərzinin, dolanışıqların və adət-ənənələrin qorunmasına kömək edir.

Bu, Azərbaycanda kənd təsərrüfatının ümumi mənzərəsidir. Eyni zamanda, sektor bir sıra ciddi çətinliklərlə üzləşir. İlk növbədə, iqlim dəyişikliyini, su qıtlığını, temperaturun yüksəlməsini və torpaq şəraitinin pisləşməsini vurğulamaq istərdim. Bu problemlər Azərbaycan üçün vacib bir sahə olaraq qalır və kənd təsərrüfatı sektorunun üzləşdiyi əsas amillərdir.

Bütün bu aspektləri - FAO-nun strateji çərçivəsini və Azərbaycan hökumətinin istəklərini bir araya gətirərək deyə bilərik ki, kənd təsərrüfatı sektoru düzgün istiqamətdə irəliləyir. Eyni zamanda, kiçik fermerlərə dəstəyimizi əhəmiyyətli dərəcədə artırmalıyıq ki, onlar müasir çağırışlara uyğunlaşa bilsinlər.

- FAO ilə Azərbaycan Respublikası arasında əməkdaşlığın əsasını hansı prinsiplər və prioritetlər təşkil edir?

- FAO-nun inkişaf gündəliyi və strateji çərçivəsi üzv ölkələrin özləri tərəfindən formalaşdırılır və Azərbaycan təşkilatda üzvlük dövründə əsas və fəal iştirakçı olub. Bu kontekstdə FAO-nun strateji diqqəti “Daha yaxşı istehsal, daha yaxşı qidalanma, daha yaxşı ətraf mühit və daha yaxşı həyat” və “Heç kimi geridə qoymamaq” prinsiplərinə əsaslanır. Bu, bütün ölkələr üçün strateji vizyonumuzdur.

Bunu praktikada tətbiq etdikdə və bu gün Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sektorunda baş verənlərə nəzər saldıqda görürük ki, istehsal sektorunda hökumət iqlimə davamlı kənd təsərrüfatı istehsal sistemlərinin inkişafına və aqro-ərzaq sektorlarının yaşıl keçidinə əhəmiyyətli dərəcədə diqqət yetirir. Qidalanma sektorunda isə ənənəvi quzu və mal əti istehlakından kənara çıxaraq, qida təchizatını şaxələndirmək istəyini görürük. Meyvə və tərəvəzə daha çox diqqət yetirilir və Azərbaycan çox yüksəkkeyfiyyətli, yüksək dəyərə malik məhsullar istehsal edir.

- Lütfən, iqlim dəyişikliyi, su ehtiyatlarının azalması və torpaqların deqradasiyası kontekstində hazırda Azərbaycanda həyata keçirilən ən əhəmiyyətli və müvafiq FAO layihələri barədə məlumat verərdiniz.

- İqlim şəraitinin dəyişməsinə yönəlmiş layihələr uzun müddətdir ki, FAO-nun Azərbaycandakı işinin əsasını təşkil edir. Bakının COP29-a ev sahibliyi etməsi bu işə daha çox təkan verdi. Qlobal Metan Öhdəliyini imzalamaqla və istixana qazı tullantılarının azaldılmasına sadiq qalmaqla, Azərbaycan qlobal iqlim müzakirələrində görkəmli iştirakçıya çevrilib.

Əsas sahələrdən biri torpaqların deqradasiyası ilə bağlı neytrallığa nail olmaqdır. Biz davamlı torpaq idarəetməsi prinsipinə sadiqik. Torpaq yalnız indiki nəsillərə deyil, həm də gələcək nəsillərə xidmət etməlidir. Bu işin bir hissəsi olaraq, əsasən Yevlax bölgəsinə yönəlmiş bir layihə həyata keçiririk və biomüxtəlifliyin qorunması üçün qorunan təbii ərazilərə də dəstək veririk. Naxçıvanda biomüxtəlifliyi dəstəkləmək üçün daha bir layihə hazırlanır.

- FAO-nun kənd təsərrüfatının rəqəmsallaşdırılması, innovativ aqro-texnoloji həllərin tətbiqi və süni intellektin istifadəsi sahəsində Azərbaycanla əməkdaşlığı genişləndirmək planları barədə də məlumat verərdiniz...

- İnanıram ki, kənd təsərrüfatının rəqəmsallaşdırılması irəliyə doğru yoldur. 1960-cı illərdə bitki genetikasında irəliləyişlərə əsaslanan Yaşıl inqilabın şahidi olduq. Bu gün isə texnoloji tərəqqidən, ilk növbədə, süni intellektin istifadəsindən danışırıq.

Kənd təsərrüfatı rəqəmsal vasitələrin xüsusilə faydalı ola biləcəyi bir sahədir. Bununla mən yalnız mürəkkəb və bahalı texnologiyalardan danışmıram. Bir çox fermerin smartfonu var. Onlardan iqlim, bazar tendensiyaları, yağıntı, temperatur və digər parametrlər haqqında məlumat mənbəyi kimi istifadə etmək olar.

Bu, kənd təsərrüfatının gələcəyidir. İdeal olaraq, süni intellekt agentinin fermerlərə real vaxt rejimində, məkana uyğun məsləhətlər verəcəyi bir günü görmək istərdim. Lakin bu, əhəmiyyətli səy, resurs və uzunmüddətli öhdəlik tələb edir. Azərbaycanın bu səviyyəyə çatması bir az vaxt apara bilər.

Eyni zamanda, ölkənin Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi artıq kənd təsərrüfatı sektorunu inkişaf etdirmək üçün rəqəmsal texnologiyalardan fəal şəkildə istifadə edir. Buraya ən çox dəstəyə ehtiyacı olan fermerlərin müəyyən edilməsi, eləcə də subsidiyaların vaxtında verilməsinə imkan verən yoxlama prosesləri daxildir.

Rəqəmsal vasitələr artıq istifadə olunur, amma mühüm bir məsələ Azərbaycanda kiçik fermerlərə dəstək kontekstində onları necə daha da inkişaf etdirməkdir. İnanıram ki, kiçik fermerlər qlobal ərzaq sistemlərinin onurğa sütunudur. Dünyanın qida məhsullarının əhəmiyyətli bir hissəsi hələ də kiçik ailə təsərrüfatları tərəfindən istehsal olunur. Onlar bəşəriyyəti qidalandırır və yeni reallıqlara, ilk növbədə, iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşmaq üçün dəstəyə ehtiyac duyurlar.

İqlim dəyişikliyinin kənd təsərrüfatı sistemlərinə təsirini tam başa düşmürük, çünki bu, tədricən baş verən bir prosesdir və insanlar buna uyğunlaşırlar. Şəhər sakini üçün temperaturun yüksəlməsi sadəcə evi kondisionerlə soyutmaq lazım olduğunu bildirir. Fermer üçün isə bunun tamamilə fərqli bir mənası var.

Bitkilər canlı orqanizmlərdir. Temperatur dəyişdikdə, onlar genetik səviyyədə fərqli davranmağa başlayır. Yazda bitkilər cücərməyə başlayır, çünki onlar belə proqramlaşdırılıb. Temperatur dəyişiklikləri bu mexanizmi pozarsa, ciddi nəticələr yaranır. Belə olan təqdirdə suya və qida maddələrinə ehtiyac, habelə bitkilərə hücum edən xəstəliklərin və zərərvericilərin nümunələri də dəyişir. Beləliklə, hətta təkcə temperaturun dəyişməsi kənd təsərrüfatına kompleks təsir göstərir.

Bundan əlavə, temperatur dəyişikliyi su ehtiyatlarına təsir göstərir. Suvarma istənilən kənd təsərrüfatı fəaliyyətində əsas amildir. Su çatışmazlığı, yağıntının azalması və ya yanlış bir vaxtda yağan yağış məhsuldarlığa mənfi təsir göstərir.