Bakı, 25 fevral, AZƏRTAC

İlaxır çərşənbələr xalqımızın bayram mədəniyyətinin rəngarəngliyini göstərən mədəni irsimizin nümunəsidir, tarixi qədimdir, yaradılışla bağlı dörd sakral ünsür haqqındakı qədim təsəvvürlərdən, xalq inanclarından, arxaik ritualdan, təqvim mifindən və yazla bağlı mövsüm mərasimlərindən qaynaqlanır. Hazırda çərşənbələr yaz mövsümü ilə bağlı keçirilən “Novruz” bayramı mədəni kompleksinə daxildir və bir ay öncədən xalqı böyük bayrama “Novruz”a hazırlayır, cəmiyyətdə nikbin ehtiyatları səfərbər edərək ictimai əhvali-ruhiyyəni yüksəldir və sosial harmoniyanın təmin edilməsində ciddi rol oynayır.

Bu fikirlər Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitutunun Mərasim folkloru şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, dosent Ağaverdi Xəlilin AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Su çərşənbəsi yaradılışın əsasında duran vacib bir ünsürlə bağlıdır” sərlövhəli məqalədə yer alıb. Yazını təqdim edirik.

İlaxır çərşənbələr ilin son çərşənbələridir. Bunların sayı da müxtəlif dövrlərdə və bölgələrdə müxtəlif olub. Yeddi, beş və dörd ilaxır çərşənbə haqqında məlumatlar vardır. Fevral ayının 20-də Kiçik çilə bitdikdən sonra Novruza qədər olan Boz ayda dörd ilaxır çərşənbə keçirilir. Hər həftənin çərşənbə axşamı mövsüm mərasimi kimi qeyd olunur. Çərşənbə mövsüm mərasimi kimi qışın yola salınması və yazın qarşılanması ilə bağlıdır.

Fevralın doqquzu və onu keçirilən Xıdır Nəbi mərasimindən sonra dörd ilaxır çərşənbədən əvvəlki çərşənbəyə “Yalançı” çərşənbə deyilib. Çərşənbə mərasimləri qədim dövrlərdən başlayaraq Azərbaycanda keçirilib. Keçən əsrin əvvəllərinə aid olan qaynaqlarda dörd ilaxır çərşənbənin mövcudluğu təsdiqlənir. Sovet dövründə bəzi bölgələrimizdə çərşənbə mərasimləri tamamilə arxaikləşmişdi. Azərbaycanın qərb rayonlarında, Qarabağda, Qərbi Azərbaycanda və Cənubi Azərbaycanda ilaxır çərşənbələrin sonuncusu qeyd olunub. Müstəqillik dövründə çərşənbə mərasimləri keçmiş ənənəyə uyğun şəkildə bərpa olunub.

Bölgələrimizdə çərşənbələrin keçirilməsində və adlandırılmasında müəyyən rəngarənglik nəzərə çarpır. Məsələn, Şuşada birinci çərşənbədən ön¬cəki çərşənbəyə yalançı çərşənbə, digər dörd ilaxır çərşənbələrə isə “birinci tək”, “ikinci tək”, “üçüncü tək”, “dör¬düncü tək” və “axırıncı tək” deyilib. Novruza bir ay qalmış qeyd olunan 4 ilaxır çərşənbədən birincinə “birinci çər¬¬şənbə”, “əzəl çərşənbə”, “su çər¬şən-bəsi” deyilib.

Bu çərşənbənin adət və ənənələri olduğu göstərilir. Qışın mümkün qədər tez çıxması üçün vaxtilə icra edilən sehr və əfsunlar indi unu¬dul-ub. Bu çərşənbənin bölgələrimizdə qorunmuş adətlərindən biri su üzərinə getməkdir. Yaşayış məskənin yerləşdiyi yerə uyğun olaraq bu su bulaq və çay olub. Axar su üstünə getmək, sudan keçmək, su gətirib həyət bacaya su səpmək adətləri qismən bu günə qədər qorunub. Suyun müqəddəsliyinə inanc bu adətin yaranmasına və yaşamasına səbəb olub.

İnanclarımız “suyu aydınlıq” sayıb

Su çərşənbəsi yaradılışın əsasında duran vacib bir ünsürlə bağlıdır. Xalqımızın mifologiyası da suyun ilkin yaradılış olduğu təsdiqləməkdədir. Bu səbəbdən də ilk yaradılış ünsürü olan suyun yaranması Su çərşənbəsi ilə qeyd olunur. Dünya, təbiət və insan sudan başlayaraq yaradılmışdır. İlkin yaradılmış olan su xalqımızın dünyagörüşündə müqəddəsi bir yer tutur və Su çərşənbəsi ilə bir yaradılış bayramı kimi qeyd olunur.

Xalqımızın inanc sistemində suyun xüsusi bir yeri vardır. İnanclarımız “suyu aydınlıq” sayıb. Buna görə də “su aydınlıqdır”, “su içənə toxunmazlar” , “lal axan sudan keçməzlər”, “səfərə çıxan adamın arxasınca su atarlar”, “odu su ilə söndürməzlər”, “yuxuda su görmək aydınlıqdır” deyilib.

Su ilə bağlı inanclar - “yalan yuma”

İlaxır çərşənbələrdə su ilə bağlı ayin və adətlər xüsusi yer tutur. Dörd çərşənbədən ilki su ünsürü ilə bağlıdır. Şəkidə əzəl çərşənbədə sübh tezdən bulaq başına gedirlər:

Ağırlığım-uğurluğum suya,

Azarım-bezarım suya, –

deyib su üstündən atlanırlar. Sonra əl-üzlərini yuyur, bir-birlərinin üstünə su atır, sifətlərinə su çiləyirlər. Xəstəliyə tutulanları da su üstündən hoppandırırdılar. Adamlar günah işlətməyəcəklərinə, ancaq yaxşılıq edəcəklərinə and içib:

Su haqqı, pis əməl sahibi olmayacağam, – deyirlər.

Axırda suyun ətrafında əl-ələ tutub oxuyurlar:

Sel çapar,

Su çapar,

Bir günah işlətmişəm,

Gəl onu,

Yu apar...

Günahlardan təmizlənmə ilə bağlı Naxçıvan bölgəsində toplanmış bir adət-mərasim mətni xüsusilə əlamətdardır. Bu “ilin on üçü” adlanan maraqlı bir mərasimdir. Maraqlısı budur ki, mərasimin mahiyyətində “yalan yuma” ayini durur. Adətə görə, bayramdan iki gün sonra arvadlı-kişili, oğullu-uşaqlı yığışarlar bir çayın qırağına. Buna da deyərlər “ilin on üçü”. Yeyib-içərlər. Kim də nə qədər istəyər – o qədər yalan danışar. Gün çönənə yaxın yuyarlar əllərini çayın suyunda, deyərlər: Bu yalanların hamısını axıtdıq suya. Bununla da yalan qurtarır.

Novruz mərasimlərində insanların bir-birinin üstünə su atması da diqqəti cəlb edir. Təbii ki, bu, su ilə əylənmə deyildir. İnanc mətnlərinin nəzərdən keçirilməsi göstərir ki, su atmaq təmizlənmə, paklanma ayinin tərkib hissəsidir. Ağbaba bölgəsində ilin təhvil olunduğu gecə “sulaşma” deyilən hadisə də olardı. Bu vaxt evdə yatanda yatanların üzünə su çilənərdi. Bu qaramatın, yəni tənbəlliyin aradan qalxması, adamların da ayıq olmasını arzulamaq idi.

Bir Göyçə inancında da olduğu kimi, su aydınlıqdır – deyiblər. Ona görə də ilin axır çərşənbəsində hamı bir-birinin üstünə su çiləyir ki, təzə il onlar üçün uğurlu olsun.

Su inancı Şəki-Zaqatala bölgəsindən toplanmış mətnlə də təsdiq olunur. Mətndə deyilir ki, yazda birinci sel gələndə kim onun suyundan içsə, bütün xəstəlikləri sağalar.

Novruz inanclarında axar su ilə axmaz su bir-birindən fərqləndirilir. Qaraqoyunlu bölgəsi inanclarında göstərilir ki, axır çərşənbə axşamının səhərisi evdə uşaqdan böyüyə nə qədər adam varsa, gedib hamısı axar su üstündən üç dəfə atılar, sonra da həmin axar suyun əl-ayaqdan uzaq bir səmtində saxsıdan bir qab sındırıb deyərlər: “Nə ki ağrı-acımız, qada-balamız varsa, hamısı bax bu suynan getsin”.

Qaraqoyunlu bölgəsi inancında deyilir ki, ilin axır çərşənbəsində gecə yarısı yuyunub paklanandan sonra axar suyun qırağında oturub niyyətini ona danışsan, öz niyyətinə çatarsan. Dərdini, azarını, ağrını suya söyləsən, su gecə vaxtı hamısını özü ilə aparar .

Quba-Şabran bölgəsinə məxsus bir inanc mətnində deyilir ki, ilin-ayın axırında (Novruz bayramından iki gün əvvəl) bulaqdan, yaxud çaydan – axar sudan “lal su” gətirilir. Su gətirməyə gedən qabı əlinə götürəndən ta suyu gətirib evdə iynə salınacaq qaba tökənəcən dinməməlidir (Həmin su şər qarışandan sonra gətirilir və bu suyu gətirən şəxs bir neçə nəfər tərəfindən müşayiət oluna bilər). Suyu qaba tökəndən sonra iki iynənin ulduzlu tərəfinə pambıq dolayır və hərəsini bir tərəfdən suya salırlar. Sonra iynələrin hərəkəti ilə müəyyən mülahizələr söyləyirlər.

Gəncəbasar bölgəsindən toplanmış inanc mətni bir qədər fərqli olsa da, demək olar ki, eyni mənzərəni təqdim edir. Mətndə deyilir ki, axır çərşənbə gecəsində iki dolça götürüb xəlvətcə birini manşırlayırsan . Dolçaların ikisini də bir uşağa verib suya göndərirsən. Ürəyində tutduğun – manşırladığın qab dolu gələrsə, niyyətinə çatarsan – deyərlər.

Məsələn, Naxçıvandan toplanmış folklor mətnləri göstərir ki, əvvəllər həftənin hər gününün indikindən fərqli adları var imiş:

I gün – yel günü (bazar ertəsi);

II gün – süd günü (çərşənbə axşamı);

III gün – duz günü (çərşənbə);

IV gün – torpaq, ara günü (cümə axşamı);

V gün – od günü (cümə);

VI gün – su günü (şənbə);

VII gün – arınc (arınmaq və ayrılmaq) günü (bazar) .

Qazax bölgəsi adətlərinə görə, bir camda qoyulmuş səmənini ailə üzvlərinin üz-gözünə, sinəsinə toxundururlar ki, gözü işıqlı, üzü təravətli, ürəyi möhkəm, sağlam, ömürləri uzun olsun .

Su çərşənbəsində qorxan adama qorxduğu yerdə su içirdərlər

Zəngəzur bölgəsinə məxsus mətndə deyilir: Axır çərşənbənin səhəri o başdan durub, səhəngi götürüb, bulağa gedirik. Üç dəfə bulağın üstündən atılırıq. Orda da deyilir ki, “ağır-uğuruğun bu suda qalsın”. Bulaqdan beş daş götürüb səhəngə atırıq. Çöldən qırılmalı otlardan beşini də atırıq yenə səhəngə. Özü də kim tez gəlir o bulağa, ora konfetdən, buğdadan bir şey qoyar ki, bilsin ki, biz sizdən tez gəlmişik. Bala, bu daşı ona görə səhəngin dibinə atırıq ki, ağırrığımız-uğurruğumuz bu daşla qalsın səhəngin içində. Ot da ona işarədir ki, evimizə ruzi-bərəkət gətirsin. Sonra səhəngi evə aparırıq, suyun içirik. Səhəngin suyu qurtarınca, bala, bir on beş gün o daş içində qalır. Sonra daşı evin künclərinə atırıq. Üzümüzə gələn Novruza qədər qalır, sonra yenisini gətiririk. Ot isə daim səhəngin içində qalır”.

Göyçədə Novruz bayramında evlərin tavanına un vururmuşlar ki, ev həmişə ruzili olsun. Ağbaba bölgəsində ikinci çərşənbə axşamı günü evin tavanını unla naxışlar, otaqları silib-süpürərdilər.

Su bir sıra atalar sözlərimizdə işlənməkdədir: “Su gələn arxa bir də gələr”, “Su murdarlıq götürməz” və s.

Su ilə bağlı türkəçarələri: Su çərşənbəsində qorxan adamın başından üç dəfə sağ¬dan, üç dəfə soldan su töksən qorxusu keçər. Su çərşənbəsində qorxan adama qorxduğu yerdə su içirdərlər.

“Kitabi- Dədə Qorqud”da su ilə bağlı alqışlar işlənmişdir:

“Qamən axan görglü suyun qurumasın!

Qara başım qurban olsun ,suyum, sana!”.

Su ilə bağlı tapmacalar:

“Ay gedər ha il gedər

gecə gündüz yol gedər (su)”.

İlaxır çərşənbənin müxtəlif bölgələrdə fərqli adları vardır. Bu çərşənbələr heç Şərq dörd ünsür sistemi olan “ab-atəş-xak-bad” sxeminə uyğun sıralanmır.

İlaxır çərşənbənin el arasındakı adları içərisində qarışıq şəkildə “Su çərşənbəsi”, “Od çərşənbəsi” ,“Torpaq çərşənbəsi”, “Yel çərşənbəsi” adlarına da rast gəlinir. Bu, Novruz bayramının xalq təsəvvüründəki fəlsəfəsi ilə əlaqəlidir. Bu fəlsəfənin kökləri birbaşa qədim türk mifologiyası ilə bağlıdır.

Mövsüm mərasiminin mifik fəlsəfəsinə görə, təbiət qışda ölür, yazda dirilir. Dirilmə oyanma şəklində olur. Hər çərşənbədə bir ünsür oyanır və bunların oyanması ilə bütün təbiət dirilir və Yeni il başlanır.