Türkmən baxşılarının Türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşında rolu
AZƏRTAC türk xalqlarının folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan silsilə yazıları davam etdirir
Bakı, 1 oktyabr, AZƏRTAC
Türk xalqlarının zəngin mənəvi-mədəni irsində ozan, aşıq, baxşı, akın, manasçı kimi ənənəvi sənət daşıyıcılarının xüsusi yeri vardır. Müxtəlif türk xalqlarında fərqli adlarla tanınan bu sənətkarlar yalnız musiqi ifaçısı və ya şair deyil, həm də xalqın tarixi yaddaşını, dünyagörüşünü, estetik düşüncəsini və mənəvi dəyərlərini nəsildən-nəslə ötürən canlı mədəniyyət daşıyıcılarıdır. Türkmənistanın baxşı sənəti Türk dünyasının ortaq sözlü-musiqili yaradıcılıq ənənəsinin mühüm qollarından biridir.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent İlhamə Qəsəbova söyləyib.
O diqqətə çatdırıb ki, türkmən baxşı sənəti əsrlər boyu xalqın məişəti, mərasimləri, qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanları, tarixi hadisələri və mənəvi dəyərləri ilə sıx bağlı şəkildə inkişaf edib. “Baxşı həm söz söyləyən, həm oxuyan, həm də ənənəvi musiqi alətində müşayiət edən sənətkardır. Onun ifasında şifahi poetik mətnlə musiqi bir-birini tamamlayır. Bu xüsusiyyət baxşı sənətini yalnız musiqi hadisəsi deyil, eyni zamanda, folklor, ədəbiyyat və milli yaddaş hadisəsi kimi səciyyələndirməyə imkan verir. Türkmən xalqının ənənəvi musiqi mədəniyyətinin formalaşmasında baxşıların rolu olduqca böyükdür. Əsrlər boyu şifahi şəkildə yaşadılan mahnılar, dastanlar, rəvayətlər və poetik nümunələr məhz bu sənətkarların ifası vasitəsilə geniş auditoriyaya çatdırılıb. Baxşı yaddaşında böyük həcmdə mətn və melodik material saxlayır, onu ifa zamanı dinləyicinin qarşısında yenidən canlandırır. Bu sənətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri şifahi yaradıcılığın ifaçı şəxsiyyətinin yaradıcılığı ilə birləşməsidir. Baxşı ənənəvi repertuarı mənimsəməklə yanaşı, ifa prosesində mətnin müəyyən hissələrini improvizə edə, melodik və vokal imkanlarından istifadə edərək əsərin emosional təsirini gücləndirə bilir.
Beləliklə, folklor nümunəsi yalnız əvvəlcədən müəyyənləşmiş mətn kimi deyil, hər yeni ifada yenidən yaranan canlı sənət hadisəsi kimi çıxış edir. Türkmənistanın rəsmi mənbələrində də baxşıların xalq musiqi folklorunun toplayıcıları və qoruyucuları kimi mühüm missiya daşıdıqları vurğulanır. Ənənəvi repertuarın nəsildən-nəslə ötürülməsi baxşı sənətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri olub. Tarixi mənbələrdə və müasir təsvirlərdə baxşı məclislərinin geniş auditoriya qarşısında uzun müddət davam etdiyi, sənətkarların gecədən səhərə qədər dastan və mahnılar ifa etdikləri qeyd olunur. Bu baxımdan baxşı yalnız səhnə sənətçisi deyil, xalq içərisində xüsusi nüfuza malik mədəni şəxsiyyət kimi formalaşıb. O, yaddaşın qoruyucusu, sözün daşıyıcısı və musiqi ənənəsinin davamçısı funksiyasını bir arada yerinə yetirib”, - deyə dosent əlavə edib.
İlhamə Qəsəbova türkmən baxşı sənətindən danışarkən, ilk növbədə, dutarın adını çəkməyin lazım olduğunu deyib: “Dutar baxşı sənətinin əsas musiqi dayağı olmaqla yanaşı, həm də türkmənlərin milli musiqi mədəniyyətinin əsas simvollarından biridir. İki simli, uzun qollu bu alətin özünəməxsus tembri baxşı ifasının poetik və emosional xarakterini tamamlayır. Dutarın hazırlanmasında ənənəvi ağac emalı bilikləri mühüm rol oynayır. Alətin gövdəsi əsasən tut ağacından, qolu isə ərik ağacından hazırlanır. Dutarın hazırlanması, köklənməsi və ifaçılıq texnikası bir-biri ilə bağlı olan ənənəvi biliklər sistemini təşkil edir. Bu səbəbdən UNESCO 2021-ci ildə yalnız musiqi ifasını deyil, dutarın hazırlanması sənətini də onunla birlikdə qeyri-maddi mədəni irs elementi kimi qeydə alıb. Dutarın türkmən musiqisində funksiyası çoxşaxəlidir. O, həm solo instrumental ifalarda, həm də vokal ifanın müşayiətində istifadə edilir. Türkmən musiqisində, eləcə də dutar ifaçılığında müxtəlif istiqamətlər var, baxşı sənəti isə dutarın oxuma ilə birlikdə səsləndirilməsi üzərində qurulub. Həmçinin dastan ifaçılığında söz, musiqi, nəsr, şeir və vokal improvizasiya bir-birini tamamlayır.
Bu xüsusiyyət Azərbaycan aşıq sənətində sazın funksiyası ilə müəyyən müqayisələr aparmağa imkan verir. Azərbaycan aşığı üçün saz nə qədər mühüm sənət vasitəsidirsə, türkmən baxşısı üçün də dutar həmin ənənənin əsas musiqi dayaqlarından biridir. Lakin hər bir xalqın tarixi-mədəni inkişaf yolu və ifa sistemi özünəməxsus olduğundan bu oxşarlığı eyniləşdirmə deyil, türk xalqlarının ortaq musiqi-poetik yaddaşının müxtəlif təzahürləri kimi dəyərləndirmək daha doğrudur”.
Müxbir – Fidan Əlizadə
Bölmənin digər xəbərləri
