Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

Uzun illər payız Cənubi Qafqaz üçün kədərli bir xatirə idi. İşğal olunmuş ərazilər, bir milyondan çox məcburi köçkünün aramsız əzabları və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının yalnız kağız üzərində qalan qətnamələrinin yaratdığı beynəlxalq ətalət region diplomatiyasının üzərinə qara bulud saldı. Lakin bu gün Bakıdan Şuşaya, Xankəndidən Laçına qədər uzanan coğrafiyada payız artıq kədər mövsümü deyil; suverenliyi, ədaləti və qələbəni simvolizə edən üç mühüm tarixi hadisənin anımını qeyd edən qürur dövrüdür.

Bu fikirlər Siyasi, İqtisadi və Sosial Araşdırmalar Fondunun (SETA) eksperti, Eskişehir Osmangazi Universitetinin Siyasi elm və dövlət idarəçiliyi kafedrasının müəllimi professor Ensar Kıvrakın məxsusi olaraq AZƏRTAC üçün yazdığı məqalədə yer alıb. Məqaləni təqdim edirik:

“Qarabağ Qələbəsi təkcə Cənubi Qafqazın xəritəsini və sərhədlərini yenidən çəkməklə kifayətlənmədi, həm də Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı strateji tərəfdaşlığı regional hərbi uğurdan qlobal yumşaq güc və inkişaf modelinə çevirdi. Bu yaxınlarda Bakıda Türkiyə Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi (TİKA) ilə Azərbaycan Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (AİDA) arasında imzalanan strateji inkişaf əməkdaşlığı müqaviləsi bu tarixi prosesin artıq hərbi və siyasi sahələrlə məhdudlaşmadığının, qlobal miqyas aldığının konkret göstəricisidir.

Yaddaşdan suverenliyə doğru xətt: üç simvolik tarix

Azərbaycanın yaxın tarixində payızı qələbələr təqviminə çevirən proses üç həyati əhəmiyyətli, bir-biri ilə əlaqəli tarixi dövr vasitəsilə başa düşülməlidir.

İlk tarix 27 sentyabr, Anım Günüdür. 2020-ci ildə başlayan 44 günlük Vətən müharibəsinin ilk günü olan bu tarix, bir millətin otuzillik ədalətsizliyə qarşı birləşdiyi anı təmsil edir. Bu tarix həm itirilmiş həyatların və şəhidlərin müqəddəs xatirəsini anmaq günü, həm də hərbi və sosial iradənin polad halına gətirildiyi bir dönüş nöqtəsidir.

İkinci dayanacaq 20 sentyabr, Dövlət Suverenliyi Günüdür. 2023-cü ildə həyata keçirilən və cəmi 24 saat davam edən dəqiq antiterror əməliyyatı Qarabağ bölgəsində onilliklər boyu davam edən "boz zonaları", qanunsuz strukturları və konstitusiya quruluşuna tabe olmayan elementləri tamamilə aradan qaldırdı. Bu tarix Azərbaycanın beynəlxalq hüquqla tanınan bütün əraziləri üzərində öz bayrağını və konstitusiya suverenliyini qeyd-şərtsiz təsdiq etdiyi günü qeyd edir.

Bu prosesin kulminasiya nöqtəsi, şübhəsiz ki, 8 Noyabr, Qələbə Günüdür. Qarabağın tarixi, mədəni və strateji mərkəzi olan Şuşanın inanılmaz hərbi strategiya ilə azad edilməsi nəinki müharibəyə son qoydu, həm də Türk dünyasının onilliklər boyu davam edən psixoloji maneəni aşmasına imkan verdi. Şuşanın azad edilməsi sadəcə hərbi tarixə düşəcək bir əməliyyat deyil; bu, bölgənin taleyini dəyişdirən bir dönüş nöqtəsidir.

Türkiyənin əsas rolu

Türkiyənin bu tarixi dönüş nöqtələrindəki rolu adi bir ittifaqdan daha çox strateji bir funksiya yerinə yetirib. Müharibənin lap əvvəlindən Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın "Azərbaycan tək deyil" kimi birmənalı açıqlaması beynəlxalq aktyorların potensial müdaxilə və sanksiya cəhdlərinə qarşı güclü diplomatik zəmin yaratdı. Danışıqlar masasında bu diplomatik dəstək vasitəsilə Ankara Azərbaycanın öz ərazilərini azad etmək əməliyyatına mane ola biləcək xarici təzyiqləri neytrallaşdırdı.

Yerində Türkiyə müdafiə sənayesinin yüksəkkeyfiyyətli gücü təsirli olduğunu sübut etdi. Xüsusilə, müasir müharibə tarixini yenidən yazan Bayraktar TB2 PUA-larının əməliyyat uğuru, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin konseptual təcrübəsi və Azərbaycan Ordusunun yüksək cəsarəti və intizamı ilə birləşərək döyüş meydanında qətiyyətli qələbəyə səbəb oldu.

Lakin Türkiyənin rolu hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə bitmədi. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmi müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırılan münasibətlər dərhal yenidənqurma mərhələsinə qədəm qoydu. Dünyanın ən çox minalanmış bölgələrindən birinə çevrilmiş Qarabağın təmizlənməsində, rekord müddətdə Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanlarının tikintisində, ağıllı kənd layihələrində və Şərqi Zəngəzuru Bakı və dünya ilə birləşdirən avtomobil/dəmir yolu layihələrində türk şirkətləri və mütəxəssisləri mühüm rol oynadılar. Türkiyə bölgənin yenidən qurulması və inkişafında qələbə qazanmaqda göstərdiyi eyni hərbi qətiyyəti nümayiş etdirməyə davam edir.

TİKA-AİDA sazişi: hərbi qələbədən qlobal diplomatik memarlığa

Döyüş meydanında əldə edilən uğurlar yalnız institusional və yumşaq güc mexanizmlərinin aktivləşdirilməsi yolu ilə davamlı geosiyasi nəticələrə səbəb ola bilər. TİKA və AİDA arasında Bakıda imzalanan inkişaf əməkdaşlığı müqaviləsi bunun praktik təzahürüdür.

TİKA-nın 30 ildən artıq davam edən və Balkanlardan Afrikaya, Mərkəzi Asiyadan Latın Amerikasına qədər geniş coğrafi ərazidə texniki əməkdaşlıq, tarixi irsin bərpası və inkişaf yardımı layihələrini əhatə edən sahə təcrübəsi, Azərbaycanın regional dinamizmi və AİDA-nın artan beynəlxalq şəbəkəsi ilə birləşir.

Bu razılaşma iki ölkənin artıq yalnız Qafqazdakı böhranların həlli ilə kifayətlənmədiyini; üçüncü tərəf ölkələrində birgə humanitar diplomatiya aparmaq qabiliyyətinə çatdıqlarını nümayiş etdirir. İki agentliyin Afrikada su quyularının qazılmasından və Balkanlarda peşə təlim mərkəzlərinin yaradılmasından tutmuş Orta Asiyada rəqəmsal infrastrukturun gücləndirilməsinə və fəlakət zonalarında birgə humanitar yardımın təşkilinə qədər geniş məsələlərdə əməkdaşlıq etməsi "Bir millət, iki dövlət" prinsipinin qlobal miqyasda institutlaşdırılmasını göstərir.

Qarabağda qurulan vahid cəbhə bu gün dünyanın məzlum bölgələrində birgə inkişaf layihələri həyata keçirən qlobal bir aktyora çevrilir. TİKA-AİDA tərəfdaşlığı, yumşaq güc sahəsində əks olunan hərbi qələbədən qazanılan özünəinamın yeni bir maddi məhsuludur.

Türk dünyasının gələcək memarlığı

Qarabağ qələbəsi və sonrakı institusional addımlar, Adriatik dənizindən Böyük Çin Səddinə qədər uzanan Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) ətrafında formalaşan yeni bir geosiyasi arxitekturanın təməl daşıdır.

Azərbaycan, TİKA və AİDA-nın nümunəsində göstərildiyi kimi, Türkiyə ilə güclü müttəfiqliyini qlobal inkişaf diplomatiyasına inteqrasiya etməklə yanaşı, bu əməkdaşlığı Türk dünyası üçün ortaq institusional platforma olan Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) vasitəsilə daha geniş regional tərəfdaşlığa qədər genişləndirmək üçün yol açır. Bu gün Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı strateji yaxınlıq TDT çətiri altında nəqliyyat, enerji, ticarət, təhsil, mədəniyyət və inkişaf sahələrində əməkdaşlıq vasitəsilə daha geniş coğrafiyaya yayılır. Beləliklə, iki ölkə arasındakı tərəfdaşlıq sırf ikitərəfli münasibətlər məsələsindən türk dövlətləri arasında iqtisadi və institusional inteqrasiyanı gücləndirən əməkdaşlıq modelinə çevrilir.