AZƏRTAC səfir Hafiz Paşayevin həmin səfərlərdən aldığı təəssüratlar əsasında yazdığı məqaləni oxuculara təqdim edir.

Keçən əsrin 70-ci illərində Yaxın Şərqdəki siyasi böhran nəticəsində dünyanı, xüsusən də Qərb ölkələrini enerji böhranı bürümüşdü. Amerikaya ilk ezamiyyətim həmin illərə təsadüf etdiyindən vəziyyətin nə dərəcədə gərgin olduğunun şahidi idim. Özünəməxsus istehlakçı həyat tərzinə adət etmiş Amerika xalqını qənaət rejiminə dəvət etmək o qədər də asan iş deyildi. Birləşmiş Ştatların hökuməti geniş tədbirlərin tətbiqini ən vacib məsələ kimi gündəliyə gətirərək, ilk növbədə, qanunvericilik təşəbbüsləri, enerjiyə qənaət edilməsinə yönəlmiş tənzimləmələr həyata keçirməyə çalışırdı.

Eyni zamanda, neftə alternativ enerji mənbələrin istifadəsi proqramının hazırlanmasına Amerikada ilk dəfə olaraq ciddi təkan verilmişdi. 1976-cı il Prezident seçkilərinin qalibi Cimmi Karter seçkiqabağı təbliğatında problemə böyük önəm vermiş və hətta özünün inaqurasiya mərasimində qızdırıcı kimi günəş şüalarını elektrik enerjisinə çevirən yarımkeçirici cihazların istifadə olunacağını bəyan etmişdi. Prezidentliyi dövründə o, Ağ Evin damında qurulmuş günəş cihazlarının vasitəsilə suyun qızdırılması faktını tez-tez jurnalistlərın diqqətinə gətirərdi. Öz proqramında Prezident Karter 2000-ci il üçün ölkənin elektrik enerjisinə tələbatının 20 faizinin bərpa olunan enerji mənbələri hesabına ödənilməsini bir məqsəd kimi qoymuşdu.

Hazırda bu rəqəm yalnız 6 faizdir. Amma yada salmaq yerinə düşər ki, ilk neftayırma qurğusunun tikilməsindən yalnız 50 il sonra Amerikanın enerji balansında neftin payı 10 faizə çatmışdı. Həmçinin, təbii qazın da payının 10 faizə çatması üçün 60 il lazım olmuşdur.

Məqsədə doğru yol hələ də uzun görünsə, keçən əsrin son onilliklərində bu yolda elm və texnologiyalar sahəsində əldə edilmiş nailiyyətlər bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə perspektivlərini çox artırmışdır. Amerikada üç əsas amil bu sahədə işlərin sürətlənməsinə səbəb olmuşdur:

1. “Enerji müstəqilliyi” – xaricdən idxal olunan yanacaqdan asılılığın azaldılması. Maraqlıdır ki, 30 il bundan əvvəl olduğu kimi, builki prezident seçkilərində də demokratların namizədi C.Kerrinin proqramında xüsusi federal qanunun qəbul edilməsi nəzərdə tutulur: 2020-ci ildə ölkədə elektrik enerjisinin 20 faizi bərpa edilən enerji mənbələri hesabına istehsal olunmalıdır.

2. Alternativ və ənənəvi yanacaqdan alınan enerjinin qiymətləri

arasındakı mövcud fərq sürətlə azalmaqdadır. Misal üçün qeyd edək ki, Günəş enerjisini elektrik enerjisinə çevirən yarımkeçirici cihazların qiyməti (bir vatt vahidinə) 1976-cı ildə 100 dollar idisə, indi 3 dollardan ucuz satılır və gözlənilir ki, hər il əlavə ən azı 5 faiz ucuzlaşacaqdır. Hətta indinin özündə, elektrik ötürücü şəbəkələrindən uzaq yerlərdə Günəş enerjisinin istifadəsi daha mənfəətlidir. Külək turbinlərinin istifadəsinə gəldikdə, onlardan alınan elektrik enerjisinin qiyməti (bir kilovat-saat üçün) hazırda 3 sentə qədər endirilmişdir ki, bu da təbii qazın hesabına alınan enerjinin qiymətindən aşağıdır.

3. Üçüncü amil dünyada, xüsusən inkişaf etmiş ölkələrdə ekologiya və ətraf mühitin qorunmasına ictimai diqqətin kəskin dərəcədə artması və müvafiq qadağaqoyucu tədbirlərin tətbiqi ilə bağlıdır. Şübhə yoxdur ki, Kioto Protokolunun tələbləri getdikcə qaçılmaz olacaq, beynəlxalq münasibətlərin vacib tərkib hissəsinə çevriləcəkdir.

Dünyada yeni texnologiyalar bazarındakı rəqabət də alternativ enerjiyə diqqəti artırmışdır. Hazırda külək və Günəşdən əldə olunan elektrik enerjisinin artımı ildə 30 faizdir. Nəzərə alınmalıdır ki, Amerika ilə müqayisədə, bəzi enerji növlərinin istifadəsi yönəmində Avropa və Yaponiyanın nailiyyətləri daha gözəçarpandır. ABŞ Günəş enerjisi sahəsində aparılan tədqiqatlarda əsas oyunçu olsa da, Yaponiya və Almaniya cihazların istehsalı və tətbiqində Amerikadan çox irəlidədirlər. 2003-cü ildə dünyada Günəş enerjisindən istifadə üçün istehsal olunmuş cihazların 44 faizi Yaponiyanın payına düşmüşdür. 2001-ci ilə olan məlumata görə, Yaponiyada Günəş enerjisindən istehsal edilən enerjinin həcmi Amerikadakından 4 dəfə, Almaniyada isə 2 dəfə çox olmuşdur.

Amerikada alternativ enerjinin tətbiqində yerli, ştat hökumətləri federal hökumətdən daha fəal və təşəbbüskardırlar. Bəzi ştatların qanunvericiliyində və vergi siyasətlərində elə dəyişikliklər edilmişdir ki, bərpa olunan energetika sahəsində sərmayələrin yerləşdirilməsi daha mənfəətli görünsün. Kaliforniya, Nyu-York ştatlarında və daha 15 ştatda yeni qəbul edilmiş tələblərə cavab olaraq, yaxın onillikdə bərpa olunan mənbələrdən 22.000 meqavat enerji əldə ediləcəyi planlaşdırılır ki, bu da neft, qaz və ya kömürlə işləyən 40-dan artıq böyük elektrik stansiyasının tikilməsinə ehtiyacı aradan götürəcəkdir. Proqnozlara görə, 2020-ci ildə ABŞ-da təkcə külək turbinlərindən alınan enerjinin həcmi 100.000 meqavat təşkil edəcəkdir.

ABŞ-ın Energetika Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilən Oak Ric Milli Laboratoriyasında (Tennessi) və Bərpa olunan enerji üzrə Milli Laboratoriyasında (Kolorado) çalışan alim və mühəndislər “yaşıl energetikanın” bütün növlərini əhatə edən fundamental elm və yeni texnologiyalar sahəsində işlər aparırlar. Günəş, külək, biokütlə, geotermal, hidrogen mənbələrindən səmərəli istifadənin elmi və texnoloji əsaslarını araşdırmaqla yanaşı, hər iki laboratoriyada tətbiqi və iqtisadi problemlərin öyrənilməsinə də böyük diqqət yetirilir. Burada həm uzaq gələcəyə yönəlmiş (mürəkkəb ifratkeçirici materiallardan hazırlanan kabellər), həm də tezliklə istehsala tətbiq edilə bilən (enerjiyə qənaətli evlərin inşa texnologiyası) tədqiqatların səviyyəsi valehedicidir.

Təbii ki, dünyanın bir çox ölkələri, xüsusən inkişaf və keçid dövrlərini yaşayan ölkələr həmin laboratoriyalarla əməkdaşlıq etməkdə çox maraqlıdırlar. Amerika tərəfi də belə əməkdaşlığı alqışlayır, çünki bu, onun özünün beynəlxalq strateji məqsədlərinə uyğundur: “yaşıl energetikanın” geniş tətbiqi dünya enerji bazarlarını genişləndirir, yeni biznes, iş yerlərinin açılmasına səbəb olur.

Kolorado laboratoriyasında beynəlxalq məsələlər üzrə xüsusi qrup ABŞ-ın maliyyə imkanları ilə yanaşı, digər donor dövlətlərin, özəl sektorun vəsaitlərini də cəlb edir və ölkələrin bərpa olunan enerji resurslarının qiymətləndirilməsində, bu sahədə siyasətin və proqramların işlənib hazırlanmasında, layihələrin təşviqində, yerli mütəxəssislərin yetişdirilməsində əvəzolunmaz yardım göstərir. Belə fəaliyyətin nəticəsində 20-dən artıq ölkənin bərpa olunan enerji potensialını açıqlayan xəritə və cədvəllər hazırlanmışdır. Onlar konkret layihələrin həyata keçirilməsində çox vacib alət olmuşdur. Belə ki, 1998-ci ildə Çin ilə başlanmış əməkdaşlıq ölkənin 10-cu beşillik planında alternativ enerjiyə aid xüsusi maddənin daxil edilməsinə gətirmiş və 2010-cu ildə Çində istifadə olunan bu enerjinin payının 10 faizə çatdırılması məqsəd kimi göstərilmişdir. Başqa bir maraqlı misal Filippin dövləti ilə bağlıdır. Həmin ölkənin hökuməti külək enerjisinin imkanlarını yalnız Kolorado laboratoriyası tərəfindən hazırlanmış xəritələri gördükdən sonra dərk etmiş və qısa bir zamanda 120 meqavatlıq üç layihənin həyata keçirilməsinə müvəffəq olmuşdur.

Azərbaycan üçün nümunə Meksika ola bilər. Zəngin neft mənbələrinə malik bu dövlət də külək və digər bərpa olunan enerji potensialını reallaşdırmağa tələsir. Hazırda Amerika şirkətlərinin sərmayələri hesabına 30 meqavat enerji istehsal edən külək elektrik stansiyası qurulmaqdadır. Laboratoriya, həmçinin Meksikanın aqrar sahələrinin alternativ enerji ilə təmin olunması üçün əməliyyat planı tərtib etmişdir.

Yuxarıdakı fakt və nümunələri sadalamaqdan məqsəd “yaşıl energetika”nın bugünkü dünyada reallığını və praktiki əhəmiyyətini göstərməkdən ibarətdir. Şübhəsiz ki, alternativ enerji sahəsində proqramın tərtib olunması Azərbaycan üçün də vacib və aktual məsələdir. Oktyabrın 22-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən imzalanmış Sərəncam bu istiqamətdə atılmış çox vacib addımdır. Proqram üzrə dövlətin və özəl sektorun birgə səylərini cəmləşdirərək, ölkəmizin enerji balansında külək, Günəş və digər enerji mənbələrinin payının artırılmasına nail ola bilərik. Hazırda, neft və qaz sərvətlərinin mövcudluğuna görə bu işin həyata keçirilməsini naməlum gələcəyə saxlamaq olmaz. Əksinə, neftin hazırda yüksək qiymətini nəzərə alaraq hətta tələsməliyik ki, bu vəziyyətdən faydalanaraq, iqtisadiyyatımızın uzaq gələcəyini təmin edən layihələrin özülünü möhkəmləndirək.

Bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə sahəsində Amerikanın təcrübəsindən və yüksək texnoloji potensialından istifadə imkanlarını araşdırmaq məqsədi ilə səfirlik ABŞ-ın dövlət və özəl strukturları ilə məsləhətləşmələr aparmış, bir neçə təşəbbüs irəli sürmüşdür. 1997-ci ildə karbohidrogen enerji resursları sahəsində ölkələrimiz arasında əməkdaşlığa dair imzalanmış sənədin müsbət rolunu xatırlayaraq, səfirlik ABŞ-ın Energetika Nazirliyi qarşısında yeni “Enerji dialoqu”nun imzalanması barədə təşəbbüs qaldırmışdır. Razılaşdırılmış sənəd yaxın gələcəkdə nazirlər səviyyəsində imzalanacaq və inanırıq ki, bununla energetikanın müxtəlif sahələrini əhatə edən əməkdaşlığımıza yeni təkan veriləcəkdir. İqtisadi və ekoloji mənfəətlər verən enerjiyə qənaət üsulları üzrə və bərpa olunan enerji texnologiyaları sahəsində əməkdaşlığımız ölkəmizin energetika sənayesinə özəl sərmayələrin gətirilməsində vacib amildir.

Azərbaycanda alternativ enerji mənbələrindən istifadənin ümumi strategiyasının işlənilməsini, konkret layihələrin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tutaraq, Amerikanın Ticarət və İnkişaf Agentliyi ilə danışıqlar aparılmışdır. Nəticədə, Azərbaycana xüsusi qiymətləndirmə missiyasının səfəri maliyyələşdirilmiş və həyata keçirilmişdir. Missiyanın hazırladığı hesabatda bərpa olunan energetikanın inkişaf siyasətinə tövsiyələrlə yanaşı, konkret olaraq Naxçıvanın enerji resurslarına aid açıqlamalar da verilmişdir. Respublikamızın bu bölgəsində elektrik enerjisinə tələbatın, əsasən, qonşu ölkələrdən idxalın hesabına ödənilməsini nəzərə alaraq hesab edirik ki, ilk növbədə, məhz orada alternativ resurslardan istifadə inkişaf etdirilməlidir. Hesabatda gətirilən rəqəmlərin ilkin təhlili göstərir ki, külək turbinlərinin istifadəsi iqtisadi cəhətdən əlverişli olacaqdır. Bu işin reallaşdırılmasını Kolorado laboratoriyasının alimləri ilə müzakirə edərkən müəyyən olunmuşdur ki, onlar qonşu Ermənistanın külək resurslarını əks etdirən xəritəni ABŞ-ın Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin sponsorluğu ilə tərtib etmişlər. Həmin xəritədən görünür ki, Naxçıvanla sərhəd zonalarda külək enerjisinin istifadəsi real və əlverişlidir. Alimlər öz təcrübələrinə istinad edərək bildirmişlər ki, Azərbaycanda hər hansı bir konkret layihə başlanmasından öncə dəqiq xəritənin çəkilməsi əsas şərtdir. Oktyabrın əvvəllərində Vaşinqtonda keçirilmiş iqtisadi əməkdaşlıq üzrə ABŞ-Azərbaycan işçi qrupunun iclasında bu məsələyə də xüsusi diqqət yetirilmişdir.

Hesab edirik ki, Azərbaycan tədqiqatçılarının ABŞ Energetika Nazirliyinin milli laboratoriyalarının alim və mühəndisləri ilə müzakirə və mübadilə prosesinin yaradılması günün tələbidir. Kolorado laboratoriyasında Günəş enerjisini elektrik enerjisinə çevirən cihazlar və istifadə olunan yarımkeçirici birləşmələrlə tanışlıq zamanı 1970-ci illərdə respublikamızın Elmlər Akademiyasında həmin istiqamətdə aparılmış işlər haqqında verdiyim məlumat böyük maraqla qarşılanmışdır. Razılıq əldə olunmuşdur ki, ilk əməkdaşlıq təcrübəsi kimi, Kolorado mərkəzi ölkəmizdən bir alimin uzunmüddətli ezamiyyətinin maliyyələşdirilməsini öz boynuna götürsün. Çox istərdim ki, bununla bərpa olunan enerji resurslarının tədqiqatı sahəsində çalışan hər iki ölkə alimləri arasında müntəzəm əməkdaşlıq başlansın. Alimlərimizin ABŞ-da və digər ölkələrdə keçirilən konfranslarda iştirakı da belə əməkdaşlığın vacib hissəsi olmalıdır.

Azərbaycanda bərpa olunan enerji resurslarından istifadənin inkişaf etdirilməsi istiqamətində Almaniya, Yaponiya və digər ölkələrin təşkilat və şirkətləri ilə başlanmış əməkdaşlıq təqdirəlayiqdir. Amerikanın bu sahədə elmi, texnoloji və maliyyə potensialından faydalanmağın da vaxtı çatmışdır.

Hafiz Paşayev,

Azərbaycan Respublikasının Amerika

Birləşmiş Ştatlarındakı səfiri.