Könül Hacıyeva: Bakuvinin üç dildə yaradıcılığı Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının çoxqatlı xarakterini göstərir
Bakı, 22 sentyabr, AZƏRTAC
Seyid Yəhya Bakuvi farsca şeirlərində “Seyyid” təxəllüsündən istifadə edib. Onun üç dildə yaradıcılığı Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının çoxqatlı xarakterini göstərir. Türk dili təsəvvüfi düşüncənin yerli ədəbi mühitdə ifadəsinə, fars dili klassik Şərq poeziyası ilə əlaqəyə, ərəb dili isə dini ədəbiyyata çıxış imkanını genişləndirirdi. Seyid Yəhya Bakuvinin ən mühüm xidmətlərindən biri də yaratdığı ədəbi-mənəvi məktəb vasitəsilə sonrakı nəsillərə təsir göstərməsidir.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında filologiya elmləri doktoru, dosent Könül Hacıyeva söyləyib.
O qeyd edib ki, “Eşq”, “aşiq”, “yar”, “mey”, “qədəh”, “pərdə”, “sirr”, “yol” və “mürşid” kimi anlayışlar Azərbaycan sufi poeziyasının əsas poetik leksikasına çevrilir. “Seyid Yəhya Bakuvinin yaradıcılığında ərəb dilində yazılmış “Virdü’s-Səttar” əsəri də xüsusi yer tutur. Əsər Xəlvətilik ənənəsində geniş yayılmış və sonrakı dövrlərdə “Vird-i Yəhya” adı ilə də tanınmışdır. “Virdü’s-Səttar”ın Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatı baxımından əhəmiyyəti ondadır ki, burada dini-vird mətninin poetik ifadə imkanları geniş şəkildə özünü göstərir. “Mənazilü’l-Aşiqin”, “Ətvarü’l-Qəlb”, “Kəşfü’l-Qülub”, “Bəyanü’l-İlm”, “Rümuzü’l-İşarat” və “Qissəyi-Mənsur” kimi əsərlərin adları belə onun ədəbi yaradıcılığında eşq, qəlb, elm, işarə və mənəvi yol mövzularının aparıcı olduğuna nümunədir. Bakuvinin davamçıları sırasında Dədə Ömər Rövşəni xüsusi yer tutur. O, Bakuvi məktəbinin mühüm xəlifələrindən biri olmaqla yanaşı, sonrakı Azərbaycan və Anadolu təsəvvüf ədəbiyyatının tanınmış simalarından birinə çevrilib. Bakuvi məktəbində nəsr və təlim dili ilə ifadə olunan təsəvvüfi məzmun Rövşəni yaradıcılığında daha çox poetik səciyyə qazanıb. Bakuvinin irfan ənənəsinin digər mühüm nümayəndəsi Cəmaləddin Əlaəddin Xəlvətidir. Onun əsərlərində də Bakuvinin təsəvvüfi mətnlərindəki bəzi mövzuların davam etdirildiyi görünür. Xüsusilə dəstəmaz və namazın batini mənası ilə bağlı mətnlər arasında paralellər müasir tədqiqatların diqqətini cəlb edib.
Seyid Yəhyanın bəzi ideyaları sonrakı müəlliflərdə yeni üslub və janrlarda ifadə olunub. Daha sonrakı mərhələdə İbrahim Gülşəni Xəlvəti ənənəsinin mühüm nümayəndələrindən biri kimi meydana çıxır. Gülşəninin yaradıcılığı Azərbaycan və Anadolu təsəvvüf poeziyasının inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir araşdırmalarda Seyid Yəhya, Cəmal Xəlvəti və İbrahim Gülşəninin bəzi əsərləri arasında məzmun və ifadə paralellərinin müəyyənləşdirilməsi Xəlvəti ədəbi ənənəsinin nəsillərarası davamlılığını göstərən fakt kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının sonrakı böyük nümayəndələri – xüsusilə İmadəddin Nəsimi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli – özünəməxsus poetik sistem yaratmış sənətkarlardır. Bu müəlliflərlə Seyid Yəhya Bakuvi arasında birbaşa mürşid-mürid münasibəti olmasa da, Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının ümumi inkişaf xəttində Bakuvi irsinin əhəmiyyəti danılmaz faktdır. Ümumiyyətlə, Bakuvi yaradıcılığını Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatında nəsr ilə poeziya, yerli türk dili ilə klassik Şərq dilləri, fərdi müəllif yaradıcılığı ilə ədəbi məktəb arasında körpü yaradan mərhələ kimi qiymətləndirmək mümkündür”, - deyə K.Hacıyeva əlavə edib.
Dosent Seyid Yəhya Bakuvinin Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının tarixində mühüm ədəbi-mədəni hadisə olduğunu deyib: “Bakuvinin “Şifau’l-Əsrar” əsəri Azərbaycan türkcəsində təsəvvüfi nəsrin mühüm nümunəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Virdü’s-Səttar” ərəb dilli Xəlvəti vird ədəbiyyatının ən tanınmış mətnlərindən biri olub, farsca əsərləri və şeirləri isə onun klassik Şərq sufi poeziyası ilə əlaqəsini təmin edib. “Əl-İxtiyarat”ın müasir dövrdə əlyazmalar əsasında müəyyənləşdirilməsi isə Bakuvinin ərəb dilli irsinin hələ tam tədqiq edilmədiyini göstərir. Onun ədəbi-mənəvi məktəbinin Dədə Ömər Rövşəni, Cəmal Xəlvəti və İbrahim Gülşəni kimi nümayəndələri vasitəsilə davam etməsi Bakuvi irsinin sonrakı Azərbaycan və Anadolu təsəvvüf ədəbiyyatında yaşadığını göstərir. Nəticə etibarilə, Seyid Yəhya Bakuvinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindəki mövqeyini yalnız “sufi şeyx” anlayışı ilə məhdudlaşdırmaq doğru deyil. Bakuvi irsinin Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatı üçün ən böyük əhəmiyyəti isə, fikrimizcə, burada meydana çıxır: onun əsərlərində təsəvvüf bir təlim olmaqdan çıxaraq dilə, ədəbi obrazlara, janrlara və bütöv bir ədəbi məktəbə çevrilir. Bu xüsusiyyət Seyid Yəhya Bakuvini Azərbaycan ədəbiyyatının irfani yaddaşında xüsusi yeri olan böyük sənətkar və mütəfəkkir kimi səciyyələndirməyə imkan verir”.
Müxbir – Fidan Əlizadə
Bölmənin digər xəbərləri
