Moskva, 9 aprel, AZƏRTAC

Bakıda “Azərbaycan-Çin strateji tərəfdaşlığı: Qlobal Cənubda konsolidasiya və əməkdaşlığın təşviqi” mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilib. Tədbirdə Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Lü Tzyançao mühüm bəyanatla çıxış edib. O, Zəngəzur dəhlizinin tezliklə açılmasının zəruriliyini vurğulayıb və qeyd edib ki, bu layihənin həyata keçirilməsi Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat və logistika əlaqələrini gücləndirəcək, regional sabitliyin möhkəmlənməsinə töhfə verəcək.

AZƏRTAC-ın sorğusu əsasında Rusiyanın Xəzər Strateji Araşdırmalar İnstitutunun baş direktoru İqor Korotçenko bu bəyanatı şərh edib. O, müsahibəsində Pekinin dəstəyini Azərbaycan üçün mühüm geosiyasi qələbə adlandırıb, Moskva və Pekinin mövqelərinin üst-üstə düşdüyünü diqqətə çatdırıb, həmçinin Zəngəzur dəhlizinin “Bir kəmər, bir yol” qlobal layihəsinin bir hissəsinə çevrildiyini qeyd edib.

- Lü Tzyançaonun Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı bəyanatını necə qiymətləndirirsiniz? Bu bəyanat Çinin mövqeyi kontekstində nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?

- Çinin bu səviyyədə siyasətçilərinin şəxsi deyil, dövlətin mövqeyini ifadə etdiyini anlamaq vacibdir. İndiki halda tam əsasla deyə bilərik ki, bu, Çin Xalq Respublikasının bəyanatıdır və birinci şəxs, ÇXR Sədri Si Cinpinin mövqeyidir. Bu kontekstdə deyərdim ki, bu, fundamental, əsas və uzunmüddətli nəticələrə malik olan siyasi mövqedir və mənası ondan ibarətdir ki, Çin dövlət olaraq ekstraterritorial statuslu Zəngəzur nəqliyyat dəhlizinin realizə edilməsini Pekinin maraqlarına cavab verən və onun əsas geosiyasi layihəsi olan “Bir kəmər, bir yol” ilə uzlaşan ən mühüm logistika layihəsi kimi həyata keçirməyi zəruri hesab edir. Yəni, Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi, əslində, Çinin qlobal miqyaslı layihəsinin bir hissəsidir.

Buna görə də problem artıq regional səviyyədən qlobal beynəlxalq səviyyəyə keçməkdədir. Dövrümüzün aparıcı ölkəsi, dünyanın ən güclü iqtisadiyyatına və praktiki olaraq ABŞ-la bərabər hərbi imkanlara malik dövləti öz prinsipial mövqeyini ifadə edib, üstəlik, bu, Bakıda keçirilən siyasi məsləhətləşmələr zamanı edilib. Çinin bu mövqeyi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Pekinə səfəri ərəfəsində səsləndirilib.

Beləliklə, faktiki olaraq, Çin öz geosiyasi prioritetlərini aydın şəkildə ortaya qoyub və Pekinin mövqeyinə, dünyada və regiondakı vəziyyətinin anlaşılmasına uyğun gələn Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsinin müstəsna mühüm statusunu vurğulayıb. Ən əsası, Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin, həm də Çin üçün müstəsna əhəmiyyətli siyasi və iqtisadi əhəmiyyət kəsb edən digər layihələrin tərkib hissəsi olacaq.

- Çinin, Zəngəzur dəhlizinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü üçün strateji əhəmiyyətini de-fakto etiraf etdiyini demək olarmı?

- İndi biz ABŞ-ın faktiki olaraq bütün dünya ilə tarif müharibəsinə başladığını görürük. Bu, qlobal miqyasda bir çox logistika nəqliyyat marşrutlarının və malların tədarük zəncirinin məhv edilməsi deməkdir. Buna görə də bu, həm Çinin “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin, həm də müvafiq olaraq Zəngəzur nəqliyyat dəhlizinin statusunun kəskin yüksəlməsidir.

Vurğulamaq vacibdir ki, əslində, burada Moskva və Pekin Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanatının 9-cu bəndinin mümkün qədər tez yerinə yetirilməsinin zəruriliyinə dair eyni mövqedən çıxış edirlər. Bununla bağlı biz tam dəqiq deyirik ki, bu gün ilk dəfə Zəngəzur dəhlizi məsələsi bu cür qlobal səviyyədə gündəmə gətirilib. Şübhəsiz ki, bu, bütün bu problem ətrafında müzakirələrdə çox ciddi dəyişiklikdir. Artıq heç kim Çinin səsinə, dünyanın ən qüdrətli dövləti olan Pekinin mövqeyinə məhəl qoymaya bilməz. Çünki Çinin mövqeyinin nəinki eşidilməsi, həm də həyata keçirmək üçün qəbul edilməsini təmin etmək üçün çoxlu təsir rıçaqları var. Bir daha təkrar edirəm ki, əlbəttə, bu hadisə xüsusən də hazırkı qlobal iqtisadi və hərbi təlatümlər şəraitində geoiqtisadi və geosiyasi baxımdan epoxal xarakter daşıyır.

- Mövzunun Ermənistan üçün həssas olmasına baxmayaraq, Çinin dəhlizin ekstraterritorial statusunu dəstəkləməsi faktını necə qiymətləndirirsiniz?

- İndiki halda Çinin qlobal maraqları bu və ya digər qərarların düzgünlüyünün və ədalətliliyinin dərk edilməsindən irəli gəlir. Belə olan halda deyə bilərik ki, bu, indiyə qədər öz öhdəliklərini yerinə yetirməkdən imtina edən Ermənistanın mövqeyinə aiddir. Xatırladım ki, Paşinyan üçtərəfli Bəyanatı imzalayıb. Bu, Ermənistanın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməyə məcbur olması baxımından hələ də hüquqi nəticələrə malik rəsmi qüvvədə olan bir sənəddir. İrəvandakı istək və ya siyasi vəziyyətdən asılı olmayaraq vurğulayıram: İrəvan Ermənistanın qanuni lideri kimi baş nazir Paşinyanın imzaladığı öhdəlikləri yerinə yetirməyə borcludur. Bundan yayınmalar, ləngitmələr, demaqogiya, siyasi cəfəngiyyat Ermənistanın buna borclu olduğu faktını ört-basdır edə bilməz. Əgər bunu istəmirsə, onu rəsmi hüquqi sənəd statusuna malik olanı yerinə yetirməyə məcbur edəcəklər.

İndi Azərbaycan, Rusiya, Türkiyə və digər ölkələrin səyləri ilə yanaşı, Pekinin də mövqeyi mövcuddur. İrəvan bu mövqeyə məhəl qoymaya bilməz, əks halda, siyasi və iqtisadi nəticələrlə üzləşəcək. Çünki hüquqi çərçivədən kənarda qalan və hüquqi qüvvəyə malik sənədlərə əməl etmək niyyətində olmayan ölkələr fərqli nəticələrlə üzləşə bilər.

Nə Paşinyan, nə də Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyindən hələlik birbaşa reaksiya eşitməmişik, lakin mesaj göndərilib. Bu, Çinin aydın, əsaslı, qəti mövqeyidir. Baxıb görək ermənilərin mövqeyində hansı dəyişikliklər baş verəcək. Təbii ki, İrəvan dağıdıcı fəaliyyətində həm Avropa İttifaqı, həm də Fransaya arxalanır. Amma indi Pekinin mövqeyi səsləndirilib. Bu, nəhəng dövlətin və dünyada ən güclü iqtisadiyyatın mövqeyidir.

Biz İrəvanın mövqelərinə düzəliş və dəyişikliklər etməsini gözləyəcəyik. Əks halda, Ermənistan siyasi və iqtisadi proseslərdən kənarında qalacaq, dünya miqyasında dalana çevriləcək və bu, həm onun iqtisadiyyatı, həm də siyasəti üçün tamamilə fəlakətli perspektivlər yaradacaq.

- Azərbaycanın bu qədər həssas bir məsələdə Çinin dəstəyini qazanaraq mühüm diplomatik qələbə qazandığını demək olarmı?

- Belə bəyanatlar səbəbsiz yerə verilmir. Bunun arxasında, təbii ki, çox böyük diplomatik və siyasi iş dayanır. İlk növbədə, mən Prezident İlham Əliyevin rolunu xüsusi qeyd edərdim. Çünki məhz o, Konstitusiyaya və öz statusuna əsaslanaraq bütün mühüm qərarları qəbul edən əsas şəxs, əsas fiqurdur. Ona görə də İlham Əliyevin lider diplomatiyası, onun komandasının müxtəlif istiqamətlərdə, o cümlədən humanitar əməkdaşlıqda, siyasi əlaqələrdə, iqtisadi münasibətlərdə apardığı iş bu nəticəni verdi. Yəni, bu bəyanatın verilməsi, əslində, İlham Əliyevin Çinə səfərinin bir növ müqəddiməsidir. Həmin səfər çərçivəsində Bakı ilə Pekin arasında strateji xarakterli sənədlər imzalanacaq.

Niyə məhz bu gün Çin tərəfindən belə xüsusi diqqət var? Bilirik ki, Çin xarici siyasətdə, xüsusilə də bu qədər yüksək səviyyədə verilən açıq bəyanatlarda hər qərarını millimetr dəqiqliyi ilə hesablayır.

Pekinin mövqeyi formalaşıb və bu, Azərbaycanın və onun Prezidentinin, Xarici İşlər Nazirliyinin çox böyük işinin nəticəsidir. Deyə bilərik ki, əlbəttə, bu, Azərbaycanın parlaq diplomatik uğurudur. Çünki Pekin Bakı ilə tərəfdaşlığın strateji dəyərini anlayır. Azərbaycanın statusu hər il daha da artır. Bu da Prezident İlham Əliyevin fəaliyyətinin nəticəsidir. 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası, 2023-cü ildə separatçı rejimin məhv edilməsi, Azərbaycanın statusunun, nüfuzunun və təsir imkanlarının artması, qlobal enerji layihələrinin və qlobal təşəbbüslərin həyata keçirilməsi kimi mühüm hallar Azərbaycanın statusunu xeyli yüksəldib. Azərbaycan orta güclü dövlət olsa da, müasir dünyada qlobal trendləri müəyyən edən ölkələr sırasında yer alır. Belə dövlətlər isə çox azdır. Bu kluba daxil olanları barmaqla saymaq olar. Azərbaycan onların sırasında yer alır.

Pekində bunu çox gözəl anlayırlar. Digər tərəfdən, Azərbaycanın və bütövlükdə Cənubi Qafqazın nəqliyyat-logistika nöqteyi-nəzərdən geoiqtisadi və geosiyasi statusu sürətlə yüksəlir. Dünyadakı qeyri-sabitlik şəraitində Çin üçün əsas olan budur ki, Azərbaycan sabit, effektiv və gələcəyə yönəlmiş bir dövlətdir. Çin bunu görməzdən gələ bilməz. Pekin dünyada baş verən prosesləri çox diqqətlə izləyir. Digər tərəfdən, Çin Ermənistanı Qərbin təsiri altında olan və regionun sabitliyi və təhlükəsizliyi üçün təhlükə yaradan bir ölkə kimi görür. Əgər Ermənistan Qərb ittifaqlarına daha çox cəlb olunarsa və Qərbin təhlükəsizlik “çətirləri”ndən istifadə edərsə, bu təhlükə daha da arta bilər.

Bu səbəbdən Çin də çox aydın şəkildə bildirib ki, iqtisadiyyat birinci dərəcəlidir və Ermənistan öz öhdəliklərini yerinə yetirməlidir. Üçtərəfli Bəyanatın 9-cu bəndində qeyd olunmuş status əsasında Zəngəzur dəhlizi açılmalıdır. Ümumiyyətlə, bu gün qlobal geosiyasi vəziyyət çox açıq şəkildə göstərir ki, Azərbaycan növbəti dəfə parlaq, misilsiz diplomatik qələbə qazanıb. Bu, ona görə vacibdir ki, müasir dünyada müstəqil daxili və xarici siyasət aparmaq istəyən istənilən ölkə öz münasibətlərini balanslaşdırmalıdır. Bilirik ki, Azərbaycan çoxşaxəli diplomatiyanı inkişaf etdirir. Biz həm də Azərbaycanın əleyhinə işləyən güclü qüvvələrin olduğunu da yaxşı bilirik. Bunlar Avropa İttifaqının Brüsseldəki müəyyən elitaları, Fransa və Niderland kimi bəzi Avropa dövlətləridir. Həmçinin dünya erməni lobbisinin çox güclü, gizli fəaliyyətini görürük. Onlar müxtəlif qanunverici orqanlar vasitəsilə Azərbaycan əleyhinə qətnamələri qəbul etdirməyə, ona qarşı tədbirlər həyata keçirməyə çalışırlar.

Belə bir şəraitdə Azərbaycan tarazlaşdırılmış siyasət apararaq, öz dostları və strateji tərəfdaşları sırasına artıq Çini də daxil edib. Bu isə Bakının beynəlxalq əlaqələrdə və danışıqlarda mövqeyini çox gücləndirəcək.

- Layihə həyata keçiriləcəyi təqdirdə təkcə Azərbaycan deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz regionu nə kimi üstünlüklər əldə edəcək?

- Bu gün iqtisadiyyat hər şeydən öndə gəlir. Siyasətdən, hətta hərbi potensialdan da qabaqdadır. İqtisadi nəqliyyat dəhlizi multimodal xarakter daşıyacaq. Bu, təkcə dəmir yolu və avtomobil yolu deyil, həm də enerji dəhlizi olacaq. Müvafiq olaraq, bu, Cənubi Qafqazın nəqliyyat əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcək və güclü iqtisadi inkişaf impulsu verəcək qlobal bir layihə olacaq.

Siyasi vəziyyət, erməni lobbisinin destruktiv təsiri və İranın tam aydın olmayan mövqeyi fonunda biz görürük ki, Ermənistan elitaları bu layihənin reallaşmasına mane olmağa çalışır. Amma Ermənistanın Qərbin “beşinci kolon”una çevrildiyi və İrana qarşı planların da bu ərazidən həyata keçiriləcəyi şəraitdə, məncə, Tehranın yaxın vaxtlarda bu məsələyə əvvəlki yanaşmasını yenidən nəzərdən keçirməsi və İrəvana təsir göstərərək Zəngəzur nəqliyyat dəhlizinin mümkün qədər qısa zamanda işə salınmasına kömək etməsi vacibdir.

Demək istəyirəm ki, Azərbaycan tərəfindən bütün lazımi logistika, nəqliyyat və tikinti işləri yerinə yetirilib. Problem yalnız Ermənistan ərazisindən keçəcək hissədədir. Ermənistanın təklif etdiyi “dünyanın kəsişmə nöqtəsi” konsepsiyası digər layihələrə alternativ kimi tamamilə dalana dirənən yoldur.

Ermənistan həm coğrafi, həm də geosiyasi baxımdan dalana dirənmiş ölkədir. Orada heç bir kəsişmə nöqtəsindən söhbət gedə bilməz. Yalnız Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi eksteryal statusda fəaliyyətə başlayaraq Ermənistana postmünaqişə reallığına uyğunlaşmaq və region ölkələri ilə konstruktiv, mehriban qonşuluq əməkdaşlığı yoluna çıxmaq şansı verə bilər.

Fəridə Abdullayeva

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Moskva