Adi zoğal növünün Abşeron şəraitində bioekoloji xüsusiyyətləri öyrənilib
Bakı, 8 avqust, AZƏRTAC
Adi zoğal (Cornus mas L.) yabanı halda Kiçik Qafqazın şimal-şərq bölgəsində Gədəbəy, Göygöl, Tovuz və Qazax rayonlarda tədqiq edilib. Tədqiqat aparılan adi zoğal (Cornus mas L.) növü Azərbaycanda təbii olaraq yayılıb.
Bu barədə AZƏRTAC-a Elm və Təhsil Nazirliyi Dendrologiya İnstitutunun baş direktoru vəzifəsini icra edən biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Minarə Həsənova məlumat verib. O bildirib ki, zoğal toxumları Tovuz rayonunda, Göygöl Milli Parkında və Gədəbəydə qarışıq meşələrdən tədarük edilib. Zoğal toxumları bir neçə üsul ilə səpilir. Adi səpin qaydasında zoğal toxumları səpindən bir il sonra cücərir. Buna görə də toxumların cücərməsini sürətləndirmək üçün stratifikasiya üsulundan istifadə olunub. Payızda səpilmiş toxumlar daha yaxşı inkişaf edir və yaz səpininə nisbətən 7-10 gün tez cücərir. Strafikasiya edilməyən toxumlar yalnız iki ildən sonra cücərir. Zoğal toxumları şirəli meyvə lətindən təmizləndikdən sonra daha yaxşı cücərir. Toxumların keyfiyyətinə və miqdarına iqlim şəraiti də müəyyən təsir göstərir. Zoğalın toxumlarının cücərmə qabiliyyəti tez itir. Buna görə də toxumları 1 ildən artıq saxlamaq məsləhət görülmür. Toxumların səpin üçün bir neçə hazırlanma üsulu var. İslatma üsulunda toxumlar otaq temperaturunda olan suda saxlanılır. Toxumun səpin dərinliyi düzgün seçilmədikdə cücərtilər seyrək və zəif olur. Torpaqda mineral maddələrin çatışmaması, rütubətin az olması cücərtilərə mənfi təsir göstərir. Səpilmiş toxumlardan aprel ayının birinci ongünlüyündə ilkin, 4-6 gündən sonra kütləvi cücərtilər müşahidə edilib. Payızda əkilən toxumların cücərtiləri, yazda əkilənə nisbətən 5-8 günə əvvəl əmələ gəldi. Payızda (oktyabr) səpilən adi zoğal növünün toxumları yüksək cücərmə qabiliyyətinə malik olub, 43-85 faiz cücərti verdi. Müəyyən olunub ki, təzə yığılan toxumlar yığılıb sахlаnılаn toxumlara nisbətən daha tez cücərti verir. Aprelin sonunda, mayın əvvəlində əsas yarpaqlar əmələ gəlir.
Qeyd edilib ki, səpin sahəsi vaxtaşırı alaq otlarından təmizlənir və yumşaldılır, cərgəarası təmiz saxlanılır. Bu, tinglərin normal inkişafına kömək edir. Birillik toxmacarlar 5-6 dəfə, ikiillik toxmacarlar 3-4 dəfə alaqlardan təmizlənib. Abşeron şəraitində yayın qızmar keçməsi ilə əlaqədar, tez-tez suvarmadan sonra torpağın üst bərk qatı ehtiyatla davranmaqla, cücərtilər zədələnmədən dərhal yumşaldılıb. Mayın sonu iyunun əvvəllərində cücərtilərin zəif olmasını nəzərə alaraq isti, quru havada günəşin və küləyin təsirindən cücərtilərdə saralma və zəifləmə olmaması üçün, cücərtilərin üzəri samanla örtüldü. Səpin sahəsində bitkilərə quru hava şəraitində hər gün xüsusi çiləyicilər vasitəsilə 2-2,5 vedrə su verildi. Avqustun sonunda suvarma dayandırıldı ki, qışa qədər bitkilərin oduncağı qalınlaşsın. 2-3 illik toxmacarlar böyümə sahəsinə köçürüldü. Bitkilərin köçürüldüyü sahə əvvəlcədən şumlanıb üzvi gübrələr və kompostla təmin edilib. Böyümə sahəsində bitkiarası məsafə orta hesabla 35-50 santimetr, cərgəarası 0,75-1 metr olub. Adi zoğalın toxumla çoxaldılmasının üstünlüyü ondan ibarətdir ki, bu bitkilər xəstəliyə və ekoloji amillərə qarşı daha davamlı olur.
Cücərmiş bitkilər düzgün və zamanında köçürülməzsə əksəriyyəti növbəti ilə məhv olur. Təcrübə sahəsində becərilən cavan bitkilər, yəni əkin materialı bir və ya bir neçə ildən sonra erkən yazda və payızda daimi sahəyə köçürülür. Yazda bitkilərdə tumurcuqlar inkişaf etməmiş, payızda isə bitkinin yerüstü inkişafı dayandıqdan sonra köçürmə işləri aparıla bilər. Bitkilər köçürülən zaman kök sistemi torpaq qarışıq çıxarılır ki, zədələnməkdən qorunsun. Daimi yerinə köçürülmüş bitkilərə qulluq müəyyən şərtlərdən asılıdır. Abşeron yarımadasının iqlim şəraitində üzərində tədqiqat apardığımız bitkilərin yaşı, ölçüsü, əkin materialının keyfiyyəti, əkin sıxlığı, torpaq şəraiti nəzərə alınmalıdır. Əlverişli əkin müddəti seçildikdə və bitkilər yaxşı inkişaf etdikdə, sonradan qulluq tələb olunmur. Əgər əkin materialı sıx otlu və kollu sahəyə köçürülübsə və bu zaman zəif inkişaf etmiş tinglərdən istifadə olunubsa, ilk illərdə müntəzəm aqrotexniki qulluq və suvarılma işləri həyata keçirilir.
Adi zoğalın gövdəsi əvvəlcə yaşıl, sonradan tam oduncaqlaşmış halda tünd yaşıl rəngli olur, noyabrdan mart ayına qədər isə qonur rəngə çevrilir. Yarpaqları töküləndir. Bitki Abşeronun iqlim şəraitinə davamlıdır.
“Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunub ki, adi zoğal quraqlığa davamlıdır. İntroduksiya olunan bitkilərin normal böyüyüb inkişaf etməsi üçün onların yeni iqlim şəraitinə uyğunlaşmaları böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ağac, kol bitkilərinin introduksiyası üçün bu bitkinin Abşeron rayonunun qışına davamlı olması əsas amillərdən sayılır və ətraf mühitin aşağı düşən hərarət reaksiyası, hər bir növ üçün səciyyəvi olan canlı hüceyrələrin prоtоplаzmаsının xüsusiyyətləri ilə təyin olunur. Tədqiqat nəticəsində adi zoğala ekoloji amillərin, o cümlədən temperatur rejiminin təsiri öyrənilib. Məlum olub ki, temperaturun dəyişməsi bitkinin normal inkişafına təsir göstərir. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrindən gətirilmiş adi zoğal növünün toxumları Abşeronun torpaq-iqlim şəraitində çoxaldılıb, bioekoloji xüsusiyyətləri öyrənilib. İstiyə və soyuğa davamlı, işıqsevəndir, torpağa az tələbkardır. Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadəsı məqsədyönlüdür”,- deyə M.Həsənova bildirib.
Bölmənin digər xəbərləri
