Bakı, 25 yanvar (AZƏRTAC). Tarixən müxtəlif millətlərin, xalqların dostluq və qardaşlıq şəraitində yaşadığı tolerant ölkə olan Azərbaycanın xarici siyasət prioritetləri sırasına dünyada beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan sivil birgəyaşayış normalarının bərqərar olması, beynəlxalq təşkilatların, xüsusən BMT, ATƏT, NATO kimi qurumların dünyada sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunmasında daha yaxından iştirakının artırılması və digər məsələlər daxildir. 

Dünya birliyinin tamhüquqlu üzvü olmaq və beynəlxalq aləmdə cərəyan edən proseslərdə fəal iştirak etmək üçün hər bir dövlətin BMT-yə daxil olması əsas vəzifələrdən biridir.

Azərbaycan öz siyasi və iqtisadi sistemini yeniləşdirməklə, ölkənin müasir norma və standartlara uyğun inkişaf etməsini əsas üstünlük hesab edir. Bu prosesin mühüm tərkib hissəsi kimi demokratik infrastrukturun gücləndirilməsi, geniş şəffaflıq, qərar qəbulu və siyasi müzakirələr prosesində ictimaiyyətin inkişafı məsələlərini qeyd etmək olar.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən bütün hadisələr və cərəyan edən meyllər dövlətin daxili və xarici vəziyyətinə bilavasitə təsir göstərir. Qloballaşma və dünya siyasətinin transmilliləşməsi, regional inteqrasiya, transmilli demokratiya, liberallaşma və başqa proseslərdə ölkənin vahid strateji yanaşma nümayiş etdirməsi və iştirakı bütün dünyada izlənilir və qiymətləndirilir.

Azərbaycan transmilli dünya siyasətində yaxından iştirak edir. Bu resursu qorumaq həm azərbaycanlıların öz hüquqlarının dolğun təmin olunmasında, həm də Vətənin mənafelərinin qorunmasında onlardan istifadə etmək xarici siyasətdə ən vacib prioritetlərdən biridir.

Azərbaycan Respublikası ilə beynəlxalq miqyasda müxtəlif fəaliyyət sahələri ilə bağlı məsələləri araşdırıb qərar qəbul etmək səlahiyyətinə malik olan mühüm təşkilatlardan biri olan BMT arasında əməkdaşlıq Sovet İttifaqının dağılması və ölkəmizin öz müstəqilliyini bərpa etməsindən dərhal sonra bərqərar olmuşdur.

Beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi və qorunmasında, davamlı inkişaf, demokratikləşdirmə prosesində BMT-nin rolu mühüm əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan BMT-nin XXI əsrdə mövcud təhdid və problemlərə qarşı mübarizə apara bilməsi üçün bu qurumun çərçivəsində islahatların həyata keçirilməsi ideyasını dəstəkləyir.

Azərbaycan 1992-ci il martın 2-də BMT-nin üzvlüyünə qəbul olunmuş və həmin il mayın 6-da ölkəmizin bu təşkilat nəzdində daimi nümayəndəliyi açılmışdır. Ölkəmiz bu mötəbər qurumun platformasından beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə cəlb etməyə və təşkilatın potensial imkanlarından istifadə etməklə sülh sazişinin əldə olunmasına çalışmışdır.

Artıq bütün dünyaya məlumdur ki, Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzkar siyasəti nəticəsində 1 milyondan artıq azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünə çevrilmişdir. 1993-cü il ərzində BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası (TŞ) Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələr qəbul etmişdir. Hər bir qətnamə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ və digər ərazilərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalının nəticələrinin aradan qaldırılması məqsədilə qəbul edilmişdir. Bu qətnamələr ölkəmizin ərazi toxunulmazlığını yenidən təsdiq edərək, dərhal atəşkəs elan olunması, hərbi əməliyyatlara son qoyulması və işğalçı qüvvələrin Azərbaycan Respublikası ərazisindən çıxarılması tələblərini irəli sürmüşdür. Təəssüf ki, məlum qətnamələrin müddəaları indiyə kimi yerinə yetirilməmişdir.

Buna baxmayaraq, Azərbaycan 1993-cü ildən BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı ilə birgə qaçqın və məcburi köçkünlərin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə bağlı fəaliyyəti davam etdirir. Bu fəaliyyətin nəticəsində Azərbaycanda humanitar vəziyyətin ciddi şəkildə pisləşməsini, qaçqın və məcburi köçkünlərin sayının 1 milyondan çox olmasını nəzərə alaraq BMT Baş Məclisinin 1993-cü ildə keçirilmiş 85-ci plenar iclasında “Azərbaycanda olan qaçqın və məcburi köçkünlərə fövqəladə beynəlxalq yardımın göstərilməsi haqqında” qətnamə qəbul etmişdir.

BMT-nin İnkişaf Proqramı Azərbaycan Respublikası Ərazilərinin Bərpası və Yenidən Qurulması üzrə Agentliyin və Azərbaycan Ərazilərinin Minalardan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentliyin (ANAMA) imkanlarının inkişaf etdirilməsi və onların maliyyələşdirilməsi yolu ilə münaqişədən sonrakı bərpa prosesinə böyük yardım göstərmişdir. BMT-nin İnkişaf Proqramı Azərbaycan Respublikası Ərazilərinin Bərpası və Yenidən Qurulması üzrə Agentliyin fəaliyyətini dəstəkləməklə Dünya Bankı, BMTİP, BMT QAK, Avropa İttifaqının (Aİ) Müstəqil Dövlətlər Birliyinə Texniki Yardımı (TACİS) layihələri həyata keçirməkdədir.

1992-1996-cı illər ərzində Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının sədri və BMT-nin baş katibi Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünü, suverenliyini təsdiqləyən, münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasına yönələn, ATƏT-in Minsk qrupunun səylərini dəstəkləyən bir sıra bəyanatlarla çıxış etmişlər. 1996-cı ildən başlayaraq BMT Baş Məclisi “BMT və ATƏT arasında əməkdaşlıq haqqında” qətnaməsində Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünü yenidən təsdiqləmişdir.

1994-cü və 1995-ci illərdə BMT Baş Məclisinin 49-cu və 50-ci sessiyalarında müasir Azərbaycan dövlətinin qurucusu, ümummilli lider Heydər Əliyev ölkəmizin nümayəndə heyətinə başçılıq etmişdir. Ümummilli lider, həmçinin 2000-ci ilin sentyabrında BMT-nin Minillik zirvə toplantısında iştirak etmişdir. Ulu öndər çıxışında qloballaşma mövzusuna toxunmuş və onun müsbət inkişafı, həmçinin Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik məsələlərinə Azərbaycanın verdiyi töhfələri xüsusilə qeyd etmişdir.

2003-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev BMT Baş Məclisinin 58-ci sessiyasında milli sosial-iqtisadi inkişaf, regional və beynəlxalq təhlükəsizliyə qarşı təhdidlərlə bağlı çıxış etmişdir.

Hazırda BMT Azərbaycanda 19 ixtisaslaşmış agentlik və proqramı vasitəsilə idarəçiliyi yaxşılaşdıracaq, yoxsulluğun azaldılmasına nail olacaq, insan hüquqlarına hörmət edilməsini və gender bərabərliyini təmin edəcək, həmçinin insanların əsas sağlamlıq və təhsil ehtiyaclarını qarşılaya biləcək bir mühit yaradaraq ölkənin inkişafına dəstək göstərir.

Hazırda Azərbaycan BMT-nin müxtəlif layihə və proqramları yaşayış standartlarının yüksəldilməsinə, iqtisadiyyatın struktur tənzimlənməsinin həyata keçirilməsinə xidmət edən bir çox xüsusi qurum və orqanları ilə fəal və səmərəli əməkdaşlıq etməkdədir. Onların sırasında BMT-nin QAK, Uşaq Fondu, Təhsil, Elm və Mədəniyyət, Sənaye İnkişaf (SİN), Dünya Səhiyyə təşkilatları, BMT-nin Qadınlar Fondu, Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi və digərlərini qeyd etmək olar. Azərbaycan ilə BMT-nin Uşaq Fondu (UNİCEF) arasında əməkdaşlıq əsasən məcburi köçkün, qaçqın uşaq və yeniyetmələr arasında vəziyyətin yaxşılaşdırılması məqsədilə bərqərar olmuşdur. Azərbaycan müxtəlif illərdə UNİCEF-in icra heyətinin üzvü olmuşdur.

Azərbaycan Qadınların Statusu haqqında Komissiyanın qəbul etdiyi “Hərbi münaqişələr nəticəsində girov götürülmüş qadın və uşaqların azad edilməsi haqqında” illik qətnaməsinin əsas himayəçisidir. Azərbaycan, eləcə də BMT İP və qurumun SİN ilə xüsusi əlaqələrə malikdir. Təhsil, elm və mədəniyyət məsələlərinin vacibliyini nəzərə alaraq, ölkəmiz BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) ilə geniş əməkdaşlıq edir.

Yeni iş yerlərinin açılması və iqtisadiyyatın inkişafı üçün BMT İP siyasi və digər müvafiq tədbirlərin xüsusi sektorda təsirli inkişafını təmin etmək üçün Azərbaycan hökumətinə yardım edir. BMT İP, həmçinin struktur islahatlarının gücləndirilməsi məqsədləri üçün Azərbaycanda xüsusi sektorda proqramın icrası ilə əlaqədar Dünya Bankı ilə əməkdaşlıq əlaqələrinə malikdir. Ölkəmiz 2003-2005-ci illər üçün BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasının (ECOSOC) üzvü olmuşdur.

Son 4 ildə Azərbaycanın BMT çərçivəsində görülən işlərə verdiyi töhfələr sırasında onun qlobal səviyyədə terrorizmə qarşı aparılan mübarizədə fəal şəkildə iştirakı xüsusilə qeyd edilməlidir. Bu baxımdan respublikamız BMT TŞ-nin Terrorizmə qarşı Komitəsi ilə yaxından əməkdaşlıq edərək, həmin quruma Azərbaycanda terrorizmə qarşı mübarizə sahəsində görülən tədbirlər haqqında müvafiq hesabatlar təqdim etmişdir.

Münaqişələrin münbit şərait yaratdığı beynəlxalq terrorçuluqla mübarizəyə BMT çərçivəsində sistematik və razılaşdırılmış yanaşma olduqca vacibdir. Ölkələr arasında həll olunmamış münaqişələr, təcavüzkar separatçılıq meylləri terror fəaliyyətinin genişlənməsinə şərait yaradır. Dünya ictimaiyyəti münaqişələrin beynəlxalq hüququn suverenlik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığına əsaslanan norma və prinsipləri əsasında həllinə çalışmalı, ölkələrə öz ərazilərində suverenliklərinin bərpasında yardım etməlidirlər.

Azərbaycan Respublikası beynəlxalq ictimaiyyəti narahat edən müxtəlif məsələlərlə əlaqədar BMT Baş Məclisinin qəbul etdiyi qətnamələrin müəlliflərindən biridir. Milli nümayəndə heyəti öz təşəbbüsü ilə bəzi qətnamələr irəli sürmüşdür. Beləliklə, BMT-nin İnsan Hüquqları Komissiyasının (İHK) 58-60-cı sessiyalarında Azərbaycan nümayəndə heyəti tərəfindən irəli sürülmüş “İtkin düşmüş şəxslər” adlı qətnamə layihəsi təklif edilmişdir. İHK tərəfindən qəbul edilmiş bu qətnamənin müddəaları beynəlxalq humanitar hüquq normaları əsasında qəbul edilməklə, dünya ictimaiyyətinin diqqətini bu mühüm problemə yönəltmək məqsədini daşıyır. Azərbaycan BMT-nin müvafiq orqan və qurumlarına öz namizədlərini irəli sürməklə, bu orqanlara seçkilərdə fəal iştirak edir.

Anar Rzayev

AZƏRTAC-ın müxbiri