Dosent Əli Fərhadov: Qarabağın tarixi və mədəniyyəti tədqiqatçıları daim maraqlandırır
Bakı, 14 iyul, AZƏRTAC
Azərbaycanın dilbər guşəsi olan Qarabağın tarixi və mədəniyyəti təkcə Şimali Azərbaycan tədqiqatçılarını deyil, Cənubi Azərbaycandan olan araşdırmaçıları da daim maraqlandırır. Bu baxımdan 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvəri tərəfindən Təbrizdə nəşr olunmuş “Azərbaycan” qəzeti və bu qəzetin daha sonra Bakıda çıxmış 1947-1949-cu il nömrələri diqqəti cəlb edir. Qəzetdə Cənubi Azərbaycanla yanaşı Şimali Azərbaycanın tarix və mədəniyyətinə, ictimai-siyasi həyatına, xüsusilə Qarabağ mövzusuna geniş yer verilib. Qarabağın xanlıqlar, çarizm, bolşevik işğalı dövrləri, qarabağlı ziyalıların fəaliyyəti qəzetdə geniş işıqlandırılıb.
Bu barədə AZƏRTAC-a müsahibəsində Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin elmi işçisi dosent Əli Fərhadov məlumat verib. O bildirib ki, “Azərbaycan” qəzeti Nadir şah Əfşarın yaratdığı dövlətin süqutundan bəhs edərkən ölkənin parçalandığını, xanlıqlar yarandığını qeyd edib. Qeyd olunur ki, “XVIII əsrin ortalarında istər Azərbaycanda, istərsə də İranın əyalətlərində feodal münasibətlərinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq ölkənin parçalanması tamamlanmış oldu. Azərbaycanda xırda feodal dövlətlər, xanlıqlar yaranaraq müəyyən müstəqillik əldə etdilər. Zəncan, Qəzvin, Dərbənd, Təbriz, Bakı, Salyan, Qarabağ və digər xanlıqlar yarandı. Bundan başqa bir sıra sultanlıqlar və Qarabağda isə beş məliklik var idi”.
“Azərbaycan” qəzetində Qarabağ tarixinin tədqiqi üçün mənbələrə müraciət edilib. Qəzetdə yazılırdı ki, XIX əsrdə “Mir Mehdi Xəzaninin Azərbaycan dilində yazılmış “Kitabi-tarixi-Qarabağ” əsəri Qarabağın keçmiş tarixindən, Pənahəli xan, İbrahimxəlil xan və Mehdiqulu xanın istiqlaliyyət uğrunda çalışmalarından, Ağa Məhəmməd şahın Qarabağa yürüşündən, onun Azərbaycan xalqı tərəfindən məğlub edilməsindən və digər məsələlərdən bəhs edir”.
Artıq XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqlarının feodal pərakəndəliyi, mərkəzdənqaçma meyilləri xarici istilaya yol açır və Rusiya işğalı ilə nəticələnir.
Qəzetdə çar Rusiyasının Şimali Azərbaycan xanlıqlarını işğal etməsindən sonra ölkədə millətlərarası ədavətin süni şəkildə qızışdırıldığı göstərilirdi. Qeyd edilirdi ki, çar hökuməti Azərbaycanda azadlıq hərəkatını boğmaq üçün hər vasitəyə əl atırdı. Bu düşmənçilik siyasətində daşnaklar xüsusi rol oynayıb.
Çar Rusiyası xalqlar həbsxanası idi. Rusiya hökuməti XX əsrin əvvəlindən etibarən fəhlə-kəndli hərəkatının, milli etirazların qarşısını almaq üçün xalqlar arasında milli ayrı-seçkilik salır, ədavəti qızışdırırdı. 1905, 1918-ci il faciələri bu siyasətin nəticəsi oldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra onun qonşularla dostluq siyasətinə baxmayaraq, Ermənistanın daşnak hökuməti düşmənçiliyi davam etdirdi, Zəngəzurda, Qarabağda yenə soyqırımlar törətdilər.
“Azərbaycan” qəzetində Qarabağın ziyalıları, şairləri haqqında da məlumat verilir. Göstərilir ki, “Qarabağın XIX əsr şairi Məmo bəy Məmai Gəncəyə səyahəti zamanı böyük Nizaminin qəbrini ziyarət etmiş və öz təəssüratını şerlə bildirmişdir”.
Qəzetdə Şuşada boya-başa çatmış Üzeyir Hacıbəylidən də bəhs edilir və o, “Azərbaycan xalqının böyük bəstəkarı” adlandırılır. Dahi bəstəkara həsr olunmuş məqalədə yazılıb: “Onun “Leyli və Məcnun”, “Əsli və Kərəm”, “Koroğlu” kimi operaları, “Məşədi İbad”, “Arşın mal alan” kimi musiqili komediya əsərləri Şərq aləmində və səhnəsində oynanmış və indi də sevinclə oynanmaqdadır. O, Azərbaycan konservatoriyasını təsis etmiş və Azərbaycan bəstəkarlarının inkişafında böyük fəaliyyət göstərmişdir”. Məqalədə Üzeyir Hacıbəylinin təkcə bəstəkarlığından deyil, publisistikasından da bəhs olunub.
“S.C.Pişəvəri irsinin, “Azərbaycan” qəzetinin tədqiqi və araşdırılması təkcə Cənubi Azərbaycanın deyil, həm də Şimali Azərbaycanın, o cümlədən Qarabağın tarixini və mədəniyyətini öyrənmək, dünyada təbliğ etmək baxımından əhəmiyyətlidir. Bu sahədə tədqiqatların, araşdırmaların aparılması gənc alimlərin qarşısında duran əsas məsələlərdən biridir”, - deyə Əli Fərhadov vurğulayıb.
Bölmənin digər xəbərləri
