Bakı, 22 iyun, AZƏRTAC

Heç şübhəsiz ki, ictimai-siyasi müstəvidə ölkəmizin həyatında baş vermiş ən əlamətdar hadisələrdən biri Qərbi Azərbaycan İcmasının (QAİ) yaradılmasıdır. QAİ, sözün əsl mənasında, ölkəmizin xarici siyasətində alternativ gündəm yarada bilib. Qısa müddətdə bir çox siyasi hədəfə nail olmuş İcma işlək və effektiv siyasi mexanizmə çevrilməyə müvəffəq olub. Eyni zamanda, İcma öz fəaliyyəti ilə vətəndaş cəmiyyəti institutunun potensialını da ictimaiyyətə nümayiş etdirir.

Bu fikirlər politoloq A.Adilin “Geosiyasətin qrossmeysteri” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Sözsüz ki, İcmanın yaradılması olduqca müsbət təcrübədir və ölkənin ictimai sektorunun əhəmiyyətini inanılmaz dərəcədə artıran təşəbbüsdür. Bir anlıq təsəvvür edin ki, ölkənin QHT sektoru bütövlüklə bu cür çalışsa, Azərbaycan cəmiyyəti və dövlətinin dividendləri nələr ola bilər. Nəzərə alsaq ki, vətəndaş cəmiyyəti institutu bilavasitə demokratik münasibətlərin təzahürüdür, o zaman İcmanın yaradılması və qısa müddət ərzində bu cür nəticələrin əldə olunması da ölkəmizdə demokratik institutların inkişafına verilmiş töhfə kimi dəyərləndirilməlidir. Əlbəttə ki, Prezident İlham Əliyevin sözügedən təşəbbüsünün dəyərləndirilməsi, ilk növbədə, siyasi müstəvidə aparılmalıdır. Cəmi bir neçə aylıq fəaliyyətin nəticəsində QAİ öz siyasi məzmunu ilə, sözün əsl mənasında, rəsmi İrəvana alternativ təzyiq mexanizminə çevrilib. İcmanın müraciətləri artıq beynəlxalq təşkilatların gündəliyinə və protokollarına daxil olur. Odur ki, dövlətimizin başçısının sözügedən təşəbbüsü sülh danışıqları prosesinə fərqli tonallıq qatır.

Məlum olduğu kimi, danışıqlar prosesində üstünlüyü əldə etmək üçün ədalətli mövqe ilə yanaşı, mütləq əlavə “kozır”ların mövcudluğu labüddür. Məhz əlavə təzyiq alətlərin mövcudluğu “siyasi auksion” hesab edilən danışıqlar prosesində uğurlu mövqeyin əldə olunmasını təmin edə bilər. Belə ki, danışıqlarda alternativ təsiretmə alətlərinə malik olan tərəf öz rəqibini əlavə güzəştlərə getməyə rahatlıqla məcbur edir. Dünya ölkələrinin tarixi bu sadə geosiyasi həqiqətləri bizə dəfələrlə nümayiş etdirib.

Mövcud kontekstdə əsas məsələyə keçməzdən öncə xüsusi qeyd olunmalıdır ki, “Qərbi azərbaycanlılar” mövzusunun mahiyyətinin alt qatlarında beynəlxalq təşkilatlar üçün “müqəddəs” hesab olunan “insan hüquqları”, “tarixi ədalət” və “beynəlxalq hüquq” kimi mövzular dayanıb. Xatırladaq ki, beynəlxalq təşkilatlar məhz qeyd olunan amillərə söykənərək öz qərar və qətnamələrini qəbul edir.

Dünya ölkələrinin tarixi, o cümlədən fiaskoya uğramış dövlətlərin təcrübəsi isbat edir ki, konkret dövlətin xarici siyasətinin uğuru mövcud beynəlxalq vəziyyətin real qiymətləndirilməsi və öz gücünün obyektiv dəyərləndirilməsindən asılıdır. Etiraf olunmalıdır ki, geosiyasətin məğzini dəyişdirmək mümkünsüzdür. Eləcə də dünyanın “super güc” hesab olunan ölkələri öz geosiyasi maraq və strategiyalarından könüllü olaraq imtina etməyəcəklər.

Heç bir tərəddüd etmədən onu da deyə bilərik ki, özünü “super güc” hesab edən ölkələr üçün regionumuz tarixin bütün dövrlərində diqqət mərkəzində olub. Əlbəttə, “diqqət mərkəzi” kimi söz birləşməsi olduqca yumşaq ifadədir. Ölkəni və bütövlüklə regionu təsir altına salmaq təkcə Xəzərin enerji potensialından faydalanmaq demək deyil. Bu gün Azərbaycan və Türkiyə tandemi qlobal nəqliyyat layihələrinin ən strateji arteriyasıdır.

Əslində, Qərb siyasətçiləri və analitikləri Azərbaycanın onlar üçün geostrateji əhəmiyyət daşıdığını və ölkəmizə olan özəl marağını heç zaman gizlətməyiblər. Qərbin ölkəmizə bu cür tarixi münasibətinin məzmun etibarilə mahiyyətini Zbiqnev Bjezinski məşhur “Böyük şahmat lövhəsi” əsərində çox gözəl ifadə edib. Əlbəttə ki, bizim regionumuzda öz mövcudluğunun qorunması məsələsi Qərb geosiyasətinin strateji maraqlarına daxildir və bu fikirdə heç bir sirr və ya yenilik yoxdur. Bu mənada heç də təsadüfi deyil ki, dünyada müşahidə olunan enerji böhranı fonunda Azərbaycanın qlobal siyasi xəritədəki status və əhəmiyyəti daha da artıb. Əslində, sözügedən fikir bu gün artıq bütün nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlar və dövlət başçıları tərəfindən etiraf olunur.

“Bölgədə öz mövcudluğunun qorunması “super güc” dövlətlərin geosiyasətinin mütləq maraqlarına daxildir” kimi nəzəri təsbiti inkişaf etdirərək bilavasitə qayıdaq Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü olan “Qərbi Azərbaycan İcması” mövzusuna. Bəli, QAİ-nin yuxarıda qeyd olunan bütün müsbət təzahür formaları ilə yanaşı, sözügedən təşəbbüs sözün əsl mənasında siyasi qrossmeyster gedişidir.

Qısaca bir köşə yazısı çərçivəsində sözügedən hipotezi açıqlamağa cəhd edək. Etiraf etmək lazımdır ki, əgər beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində həlledici sözə malik olan ölkələrin milli maraqlarına bizim bölgəmizdə mövcudluğunu qoruması vəzifəsi daxildirsə, bunu dəyişdirmək mümkünsüzlüyə yaxın olan vəzifədir. “Super güclər” öz geostrateji maraqlarını təmin etmək üçün istənilən addımları ata biləcəklər. Müasir tarix və dünyada baş verən münaqişələr bunu açıq şəkildə bizə göstərir. Bu həqiqət dövlət və gələcək naminə rasional təfəkkür paradiqması çərçivəsində bir siyasi aksiom olaraq qəbul olunmalıdır. Sözsüz ki, ölkəmizin milli maraqları da müqəddəsdir və güzəştə gedilə bilməz. Məhz elə bu səbəbdən də Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan müstəqil siyasət həyata keçirir” ifadəsi dövlətimizin başçısının siyasi ritorikasını xarakterizə edən əsas məfhumlardandır.

Geostrateji addımlar kontekstində tarixi Qələbəmizi də unutmamalıyıq. Ehtimal edə bilərik ki, Qələbəmiz Prezident İlham Əliyev tərəfindən dəfələrlə səsləndirilmiş yeni reallığın tərkib hissədir. Prinsipial olaraq vurğulamalıyıq ki, formalaşan yeni reallığın səbəbkarı xarici qüvvələr və ya beynəlxalq təşkilatlar deyil. Yeni reallığın müəllifi və səbəbkarı məhz Azərbaycan xalqıdır. Qələbəmizin nəticəsində üç onillik ərzində bəzi ölkələrin regionumuzda mövcudluğuna səbəb və şərait yaradan münaqişəyə son qoyuldu.

Ancaq müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin xüsusiyyətlərini və müşahidə olunan tendensiyaları nəzərə alaraq deyə bilərik ki, münaqişənin həlli heç də super güc ölkələrinin regionumuzdakı strateji maraqlarından imtina edəcəyi anlamına gəlmir. İstisna etmək olmaz ki, sülh sazişinin imzalanmasına Qərbin prinsipial mövqe sərgiləməməsinin əsas səbəbi də elə bu amildir. Qərb mütləq regionda öz mövcudluğunu qorumaq üçün digər vasitələri də araşdıracaq. Məhz elə “digər vasitələr” kontekstində “Qərbi Azərbaycan İcması” ideyası yada salınmalıdır.

Bir daha xatırladaq ki, “Qərbi azərbaycanlılar” mövzusunun mahiyyətində beynəlxalq təşkilatlar üçün “müqəddəs” hesab olunan “insan hüquqları”, “tarixi ədalət” və “beynəlxalq hüquq” kimi mövzular dayanır. Belə ki, Prezident İlham Əliyev “Qərbi Azərbaycan” mövzusunu beynəlxalq təşkilatların gündəliyinə gətirməklə, sanki onların regionumuzda mövcudluğunun qorunmasına ümid və şans vermiş olur. Ancaq təklif olunan iştirakın müstəvisi artıq tamamilə fərqlidir.

Regionda öz mövcudluğunu qorumağın Qərb geostrategiyalarının şərti olduğunu nəzərə alaraq deyə bilərik ki, Qərb Prezident İlham Əliyev tərəfindən təqdim olunan “Qərbi Azərbaycan” platformasından istifadə etməyə çalışacaqdır. Bununla da geosiyasi hadisələrin episentri Ermənistana transfer olunacaqdır. Artıq müdaxilə bəhanəsi “Qarabağın mənsubiyyəti” mövzusu yox, “Qərbi azərbaycanlıların tarixi hüquqlarının bərpa olunması” mövzusu olacaq. Necə ki, 30 il ərzində Qarabağ ermənilərinin psevdohüquqları mövzusundan istifadə edilib. Bunun nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi artıq spekulyasiya və manipulyasiya predmeti olmayacaq. Bir vətəndaş olaraq sevindirici və qürurverici hisslərimin yaşanmasının səbəbi odur ki, Prezident İlham Əliyev bütün bu qrossmeyster gedişlərində məhz xalqın dəstəyinə arxalanır. Elə bu səbəbdən də Prezident İlham Əliyevin “Biz birlikdə güclüyük” ifadəsi milli həmrəylik siyasətinin şüarına çevrilib.