Bakı, 17 iyul, AZƏRTAC

Beynəlxalq hüquq üzrə amerikalı ekspert, siyasi icmalçı İrina Tsukerman regionda olan vəziyyət və Ermənistan ilə Azərbaycan arasında sülh prosesinin perspektivləri haqqında fikirlərini AZƏRTAC ilə bölüşüb.

- Tərəflər arasında sülh sazişinin imzalanması yaxınlaşdıqca, Ermənistan tez-tez sərhəddə təxribatlar törədir, sanki sülhə məcbur edildiyi görüntüsü yaradır. Aİ-nin vasitəçiliyi ilə danışıqlar prosesinin perspektivləri necədir?

-Xaricdən təzyiq olmasa, bu cür insidentlərin təkrar edilməyəcəyinə heç kim təminat verə bilməz. Əlbəttə, məsələ bundadır ki, Avropa İttifaqı belə təxribatlara göz yummağa hazırdır. Onun müşahidəçi missiyası erməni tərəfinin maraqlarına tam cavab verir. Brüsselin sülh prosesində iştirakının davam etməsi Azərbaycan tərəfindən də bir sıra müşahidəçilərin daxil edilməsi barədə razılaşmanın olmasını və gələcəkdə sərhədlərin təhlükəsizliyinin pozulmasının qarşısını almaq üçün konkret şərtlərin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutmalıdır. İrəvan iddia edir ki, baş verənlərə nəzarət etmir. Bütün hallarda bu cür şərait əbədi olaraq davam edə bilməz. Konkret nəticələr olmadan, danışıqlarda irəliləyişə nail olmaq mənasızdır və İrəvan ikitərəfli oyununu davam etdirə bilməz. O, bir tərəfdən həm qisasçılar üçün “sərt oyun” aparır, hücumlar təşkil edir, digər tərəfdən Aİ və ABŞ-ın təqdirini qazanmaq üçün irəliyə doğru addımlarla bağlı razılaşır. Əgər bu, tərəflərin hər birindən qoşunların yerləşdirilməsi üçün yeni logistik struktur deməkdirsə, qoy elə olsun. Brüsseldə başa düşürlər ki, danışıqların gedişində nəzərəçarpan ciddi irəliləyiş olmasından asılı olmayaraq, təhlükəsizlik qarantiyaları olmadan heç bir sənəd imzalanmayacaq. Lakin hələ ki, bütün əlamətlər bu məsələyə dair Brüsselin mövqeyində dəyişikliklərin olmadığını göstərir.

-Əvvəlki suala əlavə edirəm: Moskva açıq-aşkar Aİ və Qərbin təşəbbüslərinin əhəmiyyətini azaldır və hesab edir ki, bu, təkcə “yorğanı öz üzərinə çəkmək” deyil, həm də Rusiyanı regiondan sıxışdırıb çıxarmaqdır. Görünən odur ki, regionda sülhün bərqərar olması birinci dərəcəli məsələ deyil...

-Məsələ təkcə Rusiyanın Cənubi Qafqazda öz təsirini qoruyub saxlamaq üzrə ciddi cəhdlərində deyil. Moskva, eyni zamanda, öz ərazilərində hərbi bazanın yerləşməsindən də çox şey istəyən, lakin əvəzində heç bir iqtisadi inkişaf vəd etməyən Ermənistana daha heç bir yeni təklif verə bilmir. Variantlar investisiyalar nöqteyi-nəzərindən böyük irəliləyişi təmin edə bilər. Amma Rusiyanı narahat edən odur ki, onun öz müttəfiqlərindən bəziləri, məsələn, İran Ermənistanla münasibətləri daha çox dərinləşdirməyə səy göstərir. Rusiya isə bu ərazini həmin ölkələrə güzəştə getməyə imkan verə bilməz. Belə bir versiya mövcuddur ki, Ermənistan Ukrayna müharibəsində istifadə etmək üçün pilotsuz uçuş aparatlarının daşınmasında aralıq bir halqadır, demək ki, Rusiya özünün qeyri-sabit hərbi səyləri üzündən bu xilasedici vasitəni itirə bilər. Kremlin başqa bir rəzil paradiqması da var, bu, Cənubi Qafqazda xaos vəziyyətini əbədi etmək cəhdidir və NATO ilə Avropanın müttəfiqlərini parçalamaq, digər tərəfdən diqqəti Ukraynadakı müharibədən yayındırmaq məqsədi güdür. Ona görə də Moskva illərdir davam edən gərginliyi və münaqişələri yenidən alovlandırmaq üçün ciddi səy göstərir ki, bu da Avropanın təkcə Cənubi Qafqazda deyil, həm də Balkan ölkələrində maraqlarına mənfi təsir edə bilər. Bu müdaxilənin uzunmüddətli həlli, əlbəttə, həmin fəal tədbirlərin qarşısında böyük birlik nümayiş etdirilməsini tələb edir. Əlbəttə, bu məsələdə maliyyələşdirmə kanallarının, kommunikasiyaların və təhlükəsizlik sahəsində Rusiyanın tədarük zəncirinin izlənilməsi də çox mühümdür. Lakin bu, Azərbaycan, Avropa və Birləşmiş Ştatlar tərəfindən razılaşdırılmış birgə təhqiqatların olmasını və bütün səviyyələrdə - Qarabağda qızıl qaçaqmalçılığından tutmuş erməni müxalifəti, hətta Paşinyan hökumətinin üzvləri ilə ikili sövdələşmələrə qədər ikiüzlülüyə və gizli əməllərə qarşı hazırlıq tələb edir. Rusiyanın fəal hərəkətləri təkcə trolların sosial şəbəkələrdə ucuz təbliğatı deyil, həm də mürəkkəb kəşfiyyat şəbəkələrini, qanuni və çətin izlənilə bilən əməliyyatları ehtiva edir. Zənnimcə, indi tamamilə aydındır ki, Rusiyanın Qarabağdakı qoşun kontingenti bir növ Moskvanın kəşfiyyat əməliyyatlarının bir alətidir. Ermənistan Qarabağda olan hərbi xuntanın bəzi şübhəli əməlləri ilə öz arasında məsafə saxlamaq üçün müəyyən addımlar atdı, lakin görünür ki, Moskva möcüzəli şəkildə və ona sərf edən şəraitdə Rusiya vətəndaşlığından imtina edən, habelə sanksiyalar altında olan oliqarx Vardanyan kimi kuklaların iplərini əlində saxlamaqda davam edir. Məlumdur ki, bütün bunlar “Vaqner”ə mənfəət gətirən və Ukraynadakı hərbi əməliyyatlara dəstək verən qaçaqmalçılıq əməliyyatlarının dəqiqliklə öyrənilməsinin qarşısını almaq üçündür.

-Azərbaycan gözləmək niyyətində olmadığını açıq şəkildə bəyan etdi. Qoşulmama Hərəkatının Bakıda keçirilən görüşündə Prezident İlham Əliyev Ermənistanı Rusiyanın sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdiyi ərazilərdən öz silahlı qüvvələrinin tör-töküntülərini çıxarmağa çağırdı. Bununla bağlı sual meydana çıxır: necə olur ki, Ermənistan tərəfindən Üçtərəfli Bəyanatın yerinə yetirilməsinin qarantı qismində çıxış edən Rusiya artıq üç ildir ki, erməni silahlı qüvvələrinin tör-töküntülərinin Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda sülhməramlılarının cavabdeh olduqları zonadan çıxarılmasını təmin edə bilmir, bundan başqa, bəzən Ermənistandan həmin əraziyə silahların və digər hərbi yüklərin göndərilməsinə şərait yaradır? Ermənistan tərəfinin həmin yüklərin humanitar xarakterli olduğuna dair bəyanatlarına baxmayaraq, nümayiş etdirilən videomateriallar bunun əksini göstərir. Sizin bununla bağlı rəyinizi eşitmək istərdik...

-Rusiya sülhməramlı pərdəsi altında silah qaçaqmalçılığı və başqa fəaliyyətlərdə iştirakını danmaqla qeyri-səmimi davranır. Problem ondadır ki, həmin informasiya geniş dünya ictimaiyyətinə çatmır. Belə ki, NATO-nun bu yaxınlarda keçirilən “Dialog Stratcom” görüşündə Riqadakı Atlantika Şurasının DFRL laboratoriyası Azərbaycan ekofəallarının Laçın yolunu bağlaması ittihamları olan tamamilə sübutsuz ittihamlar təqdim etdi. Bu təqdimatda onun təşkilatçıları təbliğat kampaniyalarının strukturuna uyğun olan rəsmi, lakin məcburi olmayan platforma irəli sürdülər. Gözlənilirdi ki, auditoriya məruzəçilərin sözlərini lazımınca qiymətləndirəcək, çünki həmin laboratoriya yaxşı beynəlxalq nüfuza malikdir və böyük analitik mərkəzin üzvüdür. Amma həmin Atlantika Şurası artıq Mixail Fridman kimi Rusiya oliqarxlarının təmizə çıxarılmasında ittiham olunub. İnformasiya müharibəsinin tərkib hissəsi olan mürəkkəb kampaniyalar beynəlxalq ictimaiyyətin bilavasitə iştirakı ilə elan edilməli və təhqiq olunmalıdır. Rusiyanın qlobal miqyasda hərbi və iqtisadi təsiri çox olmaya bilər, lakin onun informasiya sahəsində həyata keçirdiyi əməliyyatlar hətta ən demokratik və liberal Qərb ölkələrində yumşaq güc təsisatlarının daxilinə nüfuz edə bilir. Belə ki, korrupsiya mənşəli pul axını bir çox təsisatları çox qəribə və reallıqla az əlaqəsi olan hekayələr uydurmağa məcbur edib. Bundan başqa, Rusiya müttəfiqlərlə bağlı fəaliyyətində çevikdir və qisasçılar, xarici lobbiçilər, o cümlədən ABŞ erməni lobbisi ilə və münaqişənin uzadılması tərəfdarı olanlarla əlaqələr formalaşdıra bilir. ABŞ, Fransa və digər ölkələrdə inanılmış nüfuzlu şəxslərdən istifadə edilməsi Rusiyaya yanlış informasiyaları özünün regional imkanları hüdudlarından kənarda da yaymağa imkan verir. Bu səbəbdən, Rusiyanın susqun razılığına, hətta Azərbaycan əleyhinə sxemlərə aidiyyəti olan qəribə hərəkətlərinə qarşı ictimaiyyət qarşısında çıxış etmək çox mühümdür. Həmçinin, həmin bəyanatları daha geniş məkanda yaymaq üçün istifadə edilən informasiya mexanizmlərini tanımaq və tədqiq etmək lazımdır.

-Ermənistanın baş naziri Paşinyanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması barədə bəyanatı onun ölkəsində partlayan bomba effekti yaratdı. Onun ünvanına tənqid və narazılıq bəyanatları səsləndi. Lakin aydındır ki, Paşinyanı bu bəyanatı verməyə İkinci Qarabağ müharibəsindəki fəlakətli məğlubiyyət və iri dövlətlərin münaqişəyə cəlb olunması ilə bağlı nəticəsiz qalan cəhdlərin fonunda daha böyük uğursuzluqlar məcbur edib. Həmin dövlətlər açıq şəkildə bəyan edirdilər ki, Ermənistanın tərəfində döyüşmək niyyətləri yoxdur. İki ildən sonra Rusiya sülhməramlılarının mandatı başa çatır, yəqin ki, onun uzadılması baş verməyəcək. Sizcə hadisələr necə cərəyan edəcək? Rus ekspertləri qeyd edirlər ki, Rusiya sülhməramlı kontingentinin çıxarılması Ermənistan üçün acınacaqlı nəticələr doğuracaq, onlar erməniləri Qərbin dəstəyinə arxalanaraq illüziyalara aldanmamağa çağırırlar...

-Xüsusən, Rusiya sülhməramlıların çıxarılması Ermənistan üçün ən yaxşı ssenari ola bilər, çünki bu, erməniləri Rusiyanın məhvedici və məkrli təsirindən, habelə onların işlərinə müdaxilədən həmişəlik qurtaracaq. Tamamilə mümkündür ki, əgər Rusiyanin sülh prosesinə müdaxilədə gizli, amma hiss edilən rolu olmasa, Paşinyan hələ Qərblə daha çox əməkdaşlıq edə bilər. Həqiqətən, regionda təhlükəsizliyin başqa strukturunun müzakirəsi variantı əvəzinə bu sülhməramlıların iştirakının daha iki il müddətinə uzadılması Kremlə Ermənistanın daxilinə və yerli resurslarına daha çox nüfuz etmək imkanı verir ki, bu da böyük bir səhvdir. Bu, həm də o deməkdir ki, Rusiya sülhməramlıları tamamilə çıxarılmayana qədər, ən pis halda təhlükəsizliyin pozulması, sərhədyanı toqquşmalar və qurbanların sayının artması daha iki il də davam edə bilər ki, bu da sülh danışıqlarının başa çatmasını və sülh sazişinin imzalanmasını yubadacaq. Sülhməramlıları tamamilə çıxardıqdan sonra bir neçə mümkün ssenari var:

Birincisi, hələ də bütün bunların baş verməsinə qədər olan müddətdə sülh sazişinin imzalanması imkanı qalır. Yəqin ki, yeni təhlükəsizlik protokolları gələcək konfrontasiyaları istisna etmək üçün bəzi dəyişiklikləri ehtiva edəcək. Əgər həmin vaxtda Ermənistan və Azərbaycan praktik reallaşma yolunda olacaqsa, böyük sülhməramlı kontingentə ehtiyac xeyli azalacaq. Hətta belə olan təqdirdə hər iki tərəf neytral tərəfin iştirakına münasibətdə razılığa gələ bilər. Bu tərəflər Avropa və ya BMT-nin (daha az üstün tutulur) kiçik kontingenti də ola bilər. Əks halda, onlar daha çox müddətlə deyil, uğurlu inteqrasiya və sülhyaradıcı meyarlara əsaslanan, son nəticədə təhlükəsizliyin təmini zərurətini azaldan və ya tamamilə aradan qaldıran amillərə uyğun müxtəlif təhlükəsizlik mərhələləri olan başqa protokol hazırlaya bilərlər. İdeya ondan ibarətdir ki, ermənilər və azərbaycanlılar arasında hansısa məqamda müsbət təmasları və strateji əməkdaşlığı gücləndirmək, habelə bu istiqamətdə bir sıra praktik logistik addımları Rusiya ilə əlaqəli olmayan digər diplomatik kanallar vasitəsilə formallaşdırmaq mümkün olsun.

Əlbəttə, daha bir ssenari Rusiyanın müdaxiləsi və davam edən insidentlər nəticəsində sülh sazişinin yubadılması ilə bağlıdır. Belə olan halda, Bakı və İrəvan iki ildən sonra daha mürəkkəb siyasi situasiyaya ilə üzləşə bilər. Rusiyanın hərbi rolunun ikinci plana keçdiyi bir şəraitdə, onun proksi və tərəfdarları Qərbin ətrafında öz təsirini gücləndirməklə korrupsiya və KİV-lərin yumşaq güc institutlarının və bəzi siyasi partiyaların qütbləşməsi siyasətindən istifadə etməyə çalışırlar. Bu səbəbdən yaxşı olar ki, sazişin formal hissəsi mümkün qədər daha tez imzalansın və onun praktik reallaşması üzərində işlər məntiqli sürətlə davam etsin. Vaxt daha çox uzandıqca, Bakının “alternativ” Avropa, habelə digər partiya və təşkilatların Azərbaycanın nüfuzdan salınması məqsədi daşıyan təzyiqi ilə üzləşməsi ehtimalı artır.

-Sonuncu sualım. Paşinyan münaqişəni ərazi bütövlüyü məsələsindən hüquq müstəvisinə keçirməyə, hazırda Qarabağda yaşayan ermənilərin hüquqları məsələsindən faydalanmağa çalışır. Azərbaycan bəyan edir ki, onun vətəndaşı olan Qarabağ ermənilərinin heç bir xüsusi hüquqları yoxdur. Paşinyanın motivi aydındır. Bunu söyləməsə, Ermənistanda onu parçalayarlar. Hazırda bu ziddiyyətlərin həlli üçün hansısa Rusiya və Qərb ssenarilərindən danışılır. Bununla bağlı Sizin şərhinizi eşitmək istərdik.

-Həqiqətən, Azərbaycanda əhalinin hər hansı hissəsinə müəyyən hüquqlar vermək, bununla da onları vətəndaşların qalan hissəsindən fərqləndirmək problemli məsələdir. Lakin Qarabağ erməniləri məsələsi Bakının olduğu kimi, Paşinyanın da “ayağında bir tikandır”. Çünki Rusiya indi dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi, Cənubi Qafqazda da özünün daimi separatist potensial iştirakını yaratmağa cəhd edir. Məqsəd Azərbaycan dövlətini zəiflətmək, əhali arasında nifaq toxumu səpmək, tam regional inteqrasiyanın qarşısı almaq, öz təsirini qoruyub saxlamaq və potensial toqquşmalar, terror aktları və pis beynəlxalq rezonans təmin etməkdən ibarətdir. Müəyyən güclərin beynəlxalq ictimai rəy ilə manipulyasiyasının qarşısını almaq üçün milli suverenlik və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi üzrə beynəlxalq koalisiyalar yaradılmalıdır. Ukrayna, Moldova, Gürcüstan (gələcəkdə), İspaniya, Böyük Britaniya, Yəmən, Latın Amerikası və Afrikanın müxtəlif dövlətləri, Baltik ölkələri, Polşa və digərləri potensial yeni tərəfdaşların təkcə bir neçəsidir. Onlar da belə maneələrlə üzləşib və müxtəlif səviyyələrdə, ayrı-ayrı məqamlarda milli maraqların xarici müdaxilədən, milli və dini mənsubiyyətə görə təxribatların törədilməsindən müdafiəsi üzrə kompleks siyasəti dəstəkləyə bilərlər.

-Müsahibə üçün çox sağ olun.

Müsahibəni apardı Nadiya Qafarova