Bakı, 26 fevral, AZƏRTAC

Xocalı Ermənistanın azərbaycanlılara qarşı XX yüzilliyin ən qanlı soyqırımı hadisəsini törətdiyi yerdir. Azərbaycan torpaqları müasir sivilizasiyanın inkişafa başladığı ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Xocalı Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid maddi-mədəni abidələrlə zəngin olan ərazilərindən biridir. Qədim dövr Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində Xocalı maddi-mədəni irsinin özünəməxsus yeri var. Yerli və xarici tədqiqatçılar tərəfindən Azərbaycanda tarixi-memarlıq abidələrinin əsas məskəni kimi tanınan Xocalı ölkəmizin mədəni inkişafında mühüm rol oynayır.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin sektor müdiri, Qərbi Azərbaycan İcmasının Ziyalılar Şurasının üzvü Əfqan Vəliyevin “Qarabağda ermənilərin azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə siyasəti: Xocalı soyqırımı” adlı məqaləsində yer alıb.

Məqalədə bildirilir ki, ermənilərin ərazi iddiaları səbəbindən 1988-ci ildə başlayan keçmiş Ermənistan-Azərbaycan Qarabağ münaqişəsi dövründə yaxın tarixin ən faciəli soyqırımı yüz illər boyu azərbaycanlıların yaşadıqları Xocalıda törədildi. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan İkinci Qarabağ müharibəsində və 2023-cü ilin antiterror tədbirlərində Azərbaycan Ordusu erməni silahlılarını ağır məğlubiyyətə uğradaraq torpaqlarını işğaldan azad etdi. Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qazanılan Zəfərlə Azərbaycan Ordusu təkcə Ermənistan silahlı birləşmələrini və onun “güclü” sədlərini deyil, həmçinin Xocalı qatillərinin illərdir yaratdıqları mif, utopiya və avantürizmdən ibarət “böyük Ermənistan” ideologiyasını darmadağın edərək, Xocalı şəhidlərinin qisasını aldı. Dünya Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edilən torpaqlarda əliqanlı soyqırımı cəlladlarına Ermənistanın qoyduğu abidələrin, dünyanın maddi-mədəni irsi hesab olunan tarixi abidələrin ermənilər tərəfindən soyqırımına məruz qaldığının şahidi oldu. Azərbaycan Ordusu və onun Ali Baş Komandanı Qarabağı azad etməklə yanaşı, çoxəsrlik mənfur erməni mif və ideologiyasına da son qoydu.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 15-də Xocalı şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaldıb. Ermənilər tərəfindən dağıdılıb xarabalığa çevrilən Xocalı Azərbaycan dövləti tərəfindən bərpa edilib və Xocalının qədim sakinləri öz yurd-yuvalarına qayıtmağa başlayıb.

Xocalının strateji mövqeyi və coğrafi əhəmiyyəti

Xocalının müharibə boyu daim erməni silahlı qüvvələrinin atəşinə və təqiblərinə məruz qalması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin hərbi hədəfi olmasının səbəbi onun strateji mövqeyi və maddi mədəni irsi ilə əlaqədardır. Xocalı Miladdan əvvəl XIII-VII əsrlərə aid Xocalı-Gədəbəy mədəniyyət abidələri, son Tunc və ilk Dəmir dövrlərinə aid nekropolu, Kurqançölü, eramızın IV-VII əsrlərinə aid Alban kilsələri, XIV əsrə aid Xocalıda Hacı Əli günbəzi, 1356-cı ildə inşa olunmuş dairəvi türbəsi, XVIII əsrdə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən Qarqar çayının sağ və sol sahillərində inşa etdirilən Əsgəran qalası ilə dünya tarixi-mədəni irsində yerini alıb. Çar Rusiyası dövründə ərazidə misəritmə kürələri, mis və tunc məmulatları hazırlayan emalatxanaların qalıqları, çaxmaq daşından, alət və silahların istehsal tullantıları aşkar edilib. Rus tədqiqatçı, arxeoloq A.A. İvanovski 1893-1896-cı illərdə Xocalıda və Göyçə gölü ətrafında arxeoloji qazıntılar aparmış və oradakı Oğuz qəbirlərindən çıxan əşyaların Xocalıda aşkar olunan əşyalarla eyni olduğunu qeyd edib. Bu da həmin ərazilərdə qədim dövrlərdən bəri azərbaycanlıların yaşadıqlarını sübut edir. 1810-cu ildə Rusiya ilə İran arasında sülh danışıqları Əsgəran qalasında aparılıb. Qarabağın ən qədim insan məskənlərindən olan Xocalı rayonu 1991-ci il noyabrın 26-da Əsgəran rayonu bazasında yaradılıb. Rayon Laçın, Kəlbəcər, Ağdam, Xocavənd və Şuşa rayonları ilə qonşu idi. Rayonda 1 şəhər, 1 qəsəbə (Əsgəran) və 50 kənd olub. Rayon mərkəzi Xankəndindən 10 kilometr cənub-şərqdə yerləşən Xocalı şəhəridir. İşğala qədər rayonda 56 mədəniyyət müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi. "Xocalının səsi" adlı rayon qəzeti 1991-ci ildən nəşr edilib. 1988-ci illərdə baş vermiş hadisələrlə əlaqədar olaraq Fərqanədən (Özbəkistan) qaçqın düşmüş 54 məhsəti türkü ailəsi, həmçinin indiki Ermənistandakı tarixi Azərbaycan torpaqlarından və Xankəndidən deportasiyaya məruz qalmış azərbaycanlıların bəziləri Xocalı şəhərində məskunlaşdılar.

Xocalı soyqırımın səbəbi

Xocalı faciəsinin səbəbləri arasında aşağıdakılar da yer alır;

• Xocalının Qarabağın ən mühüm yüksəkliyindən birində, strateji baxımdan əhəmiyyətli olan Ağdam - Şuşa, Əsgəran - Xankəndi yollarının üzərində yerləşməsi;

• Rayonun ərazisindən strateji əhəmiyyəti olan uzunluğu 32 km olan birinci kateqoriyalı şose yolu və Bakı-Xankəndi dəmir yolu keçməsi;

• Qarabağın yeganə hava limanının Xocalı şəhərində yerləşməsi;

• Rayon ərazisinin tarixi baxımdan zəngin qədim maddi-mədəni irsə malik olması.

Bu faktlar Ermənistan hərbi-siyasi rəhbərliyinin keçmiş Dağlıq Qarabağı işğal edib orada ikinci qondarma “erməni dövləti” qurmaq məqsədinə nail olmaq üçün Xocalı soyqırımını əvvəldən hazırladığını göstərir.

Xocalıdakı maddi-mədəni irsə qarşı erməni terroru;

Tarixi abidələri ilə fərqlənən, Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyan qədim mədəniyyətə, strateji əhəmiyyətə malik Xocalı şəhəri, sözün əsl mənasında, xarabalığa çevrilib. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, ermənilərin insanlığa sığmayan dəhşətli cinayət əməlləri nəticəsində Xocalı şəhərində 105 sosial-məişət obyekti, 3200 fərdi yaşayış binası, 14 məktəb, 21 klub, 29 kitabxana, üç mədəniyyət evi və bir tarix-diyarşünaslıq muzeyi dağıdılıb. Bununla yanaşı, şəhərdə XIV-XV əsrə aid türbələr, günbəzlər, məzarlar yerlə-yeksan olunub, qəbiristanlıq vandallara xas üsullarla dağıdılıb, ümumiyyətlə, bu torpağın ən qədim sakinləri olan azərbaycanlılara aid bütün izlər silinib.

Nəticədə Ermənistan hərbi-siyasi rəhbərliyinin Xocalıda törətdiyi soyqırımı aktı, iki xalq arasında uzun illər heç unudulmayacaq kin, nifrət, ədavət, nifaq salıb inam və etibar itkisinə səbəb olmaqla yanaşı, birgəyaşayış, dialoq mühitinin bərpa olunmasına da mənfi təsir göstərdi. Aradan 33 il keçməsinə baxmayaraq, bu qətliamı həyata keçirən və idarə edənlər hələ də heç bir cəza almayıb, hətta mənfur cinayətləri müqabilində qəhrəman adı alıb, şərəf və şöhrət medalları ilə mükafatlandırılıb. Yazılı, əyani və canlı şahidləri olan bu qətliamı törədənlərin beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən cəzalandırılması ilə bağlı Ermənistana bu günə qədər hər hansı təzyiq və sanksiyalar tətbiq edilməyib.