(I məqalə)

Bakı, 29 iyun, AZƏRTAC

Azərbaycan aşıq sənətinin kökü qədim dövrlərə gedib çıxır. Tarixin müxtəlif mərhələlərində ustad aşıqlar yazılı ədəbiyyatın klassikləri ilə eyni səviyyədə dayanıblar. Müasir dövrdə ölkəmizin mədəni-ədəbi mühitində aşıq sənətinin xüsusi yeri var. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan aşıq sənəti UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu sənətin qorunub-saxlanması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində bir çox layihələr həyata keçirilir. AZƏRTAC Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü Mahmud Əyyublunun Aşıq Hüseyn Bozalqanlı haqqında birinci məqaləsini təqdim edir.

Aşıq sənəti əsrlərboyu ədəbiyyatımızın inkişafında misilsiz rol oynayıb, zaman-zaman bu sənətdə görkəmli saz-söz ustadları yetişib və beləliklə, ədəbi mühitimizin inkişafında əvəzolunmaz nailiyyətlər əldə edilib. Danılmaz həqiqətdir ki, aşıq sənəti xalq yaradıcılığı kontekstində görkəmli şairlər yetirib və onlar aşıq ədəbiyyatını nəsildən-nəslə ötürüblər. Bu baxımdan günümüzdə aşıq yaradıcılığının folklor olub-olmamağı müzakirə obyektidir. Professor Məhərrəm Qasımlı “Palitra” qəzetinə müsahibəsində buna diqqət yetirərək vurğulayıb: “Aşıq sənəti folklor deyil... Daha doğrusu, aşıq sənəti ikisinin (yəni xalq və şəxsi yaradıcılıq) arasında olan bir hadisədir...” (“Palitra” qəzeti, 14 mart 2018, 48 (3104), səh. 7). Bir daha aydın olur ki, görkəmli aşıqların yaratdıqları ədəbi nümunələr insanların diqqətini cəlb edərək yaşayır və yaşayacaqdır. Bu baxımdan aşıq sənəti sırf folklor hadisəsi deyildir. Bu gün haqqında danışacağımız ustad aşıqlardan biri, görkəmli sənətkar Aşıq Hüseyn Bozalqanlıdır. Məqaləmizdə aşığın sağlığında ədəbi proseslərdə yaxından iştirakı mənbələr üzrə araşdırılıb. Qeyd edək ki, araşdırma aşığın ədəbi yaradıcılığı əsasında aparılıb.

Aşıq Hüseyn Bozalqanlı tanınmış el sənətkarı kimi sağlığında klassikləşən aşıqlardan olub, dövrünün qabaqcıl ziyalılarının diqqətini cəlb edib, gözəl ədəbi nümunələr yaradıb. Onun bir sıra müsbət keyfiyyəti aşığı görənlərin hafizəsində, dövrünün qələm insanlarının xatirələrində günümüzə kimi qorunub saxlanıb. Dərin zəkası, biliyi, zəngin mütaliəsi və fitri istedadı ilə müasirlərindən fərqlənib, yaratdığı şeirlərlə könüllərdən-könüllərə köçüb və el sənətkarının şöhrəti Azərbaycanın hər guşəsinə yayılıb. Bunu aşıq “Qırmızı” rədifli qoşmasında vurğulayıb:

Aşıq Hüseyn, telli sazdır əlində,

Hər suala cavabı var dilində.

Adı bəlli Azərbaycan elində,

Dolanmışam hər obanı qırmızı.

Hüseyn Bozalqanlının şeirlərini incələdikcə aşığın ilhamla yaratdığı poeziya nümunələrinə valeh olan oxucu onun dərin hafizəsinə heyran olur və ədəbiyyat nəzəriyyəsini dərindən bilməsinin şahidi olur. Bunu sağlığında Səməd Vurğun və dövrün digər qabaqcıl ziyalıları hiss ediblər. Azərbaycan xalq poeziyasına Aşıq Hüseynin təsirini Səməd Vurğunun dili ilə ifadə etsək, daha məqsədəuyğun olardı. “Xalq şairi S.Vurğun həmişə Abbas Tufarqanlıdan, Hüseyn Bozalqanlıdan öyrəndiyini deyir, Qazax aşığı Cambul Cabayevi şeirimizin ağsaqqalı adlandırırdı” (İ.Babayev, P.Əfəndiyev, "Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı", Maarif, Bakı, 1970, səh. 161). Aşıq Hüseyn Bozalqanlı Azərbaycan folkloruna yeni mövzular, şeir formaları gətirib və böyük bir aşıq məktəbi yaradıb. Dövrün qabaqcıl ziyalıları və günümüzün tədqiqatçıları tərəfindən aşığa yüksək qiymət verilməsi təsadüfi deyil. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı mədrəsədə 10 il təhsil alıb, zəngin mütaliə ilə məşğul olub və əlbəttə ki, Tanrının verdiyi fitri istedad onun sənətdə qısa zamanda yüksəlməsinə səbəb olub. Aşıq Hüseynin bədahətən şeir deməsi isə dillər əzbəridir. Aşığı görən, onunla ünsiyyətdə olmuş insanların xatirələrində bu barədə xeyli məlumata rast gəlirik.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) arxivində Aşıq Hüseyn Bozalqanlının şəxsi işində yazılıb: “İnqilaba qədər Aşıq Hüseynin şeirləri saysız-hesabsız olub. Onlar vaxtında yığılmayıb, nə yazıya alınmayıb, nə də aşığın yaddaşında qalmayıb”. Səməd Vurğun onun bədahətən şeir deməsinə işarə vuraraq Hüseyn Bozalqanlını “Əli qılınclı şair” adlandırıb.

Həmin dövrün qabaqcıl ziyalıları xatirələrində aşıqdan öyrəndiklərini dəfələrlə vurğulayırlar. Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov, Məmməd Rahim, Osman Sarıvəlli, Vəli Xuluflu, Cəfər Xəndan və digər tanınmış ziyalılar Hüseyn Bozalqanlı ilə dəfələrlə Tovuzda və digər yerlərdə görüşərək ona bir ustad aşıq kimi böyük hörmət bəsləyiblər. Aşığı bir neçə dəfə ziyalılar Bakıya, AYB-ə dəvət ediblər ki, dövrün ədəbi mühitində yaxından iştirak etsin. Amma Hüseyn Bozalqanlı yaşının çox olması, kənd mühitini çox sevməsi səbəblərindən Bakıda qalmayıb və el-obasında keçirilən toy məclislərində fəaliyyətini davam etdirib. O zaman “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti Aşıq Hüseyn Bozalqanlı kimi tanınmış klassik aşığın dəyərini bilib və hər zaman öz səhifələrində bu hörməti qoruyub. Qəzetin 1939-cu il 12 oktyabr nömrəsində (№33 (238)) üzü Nizami Gəncəvidən bəri şairlərin şəkilləri verilib. Bu şəkillər içərisində sol tərəfdə Nizaminin, sağ tərəfdə isə Hüseyn Bozalqanlının şəkilləri böyük planda verilib. Əlbəttə ki, bu şəkil aşığa sağlığında verilən ən böyük qiymətlərdən biri idi. Qəzet dərc edilən zaman aşığın oğlunun, qardaşının və qardaşı oğlunun repressiya qurbanı olmasına baxmayaraq, dövrün tanınmış ziyalıları ona olan böyük hörməti qoruyub saxlayırdılar.

İndi isə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində vaxtilə dərc olunan bəzi şeirlərlə oxucunu tanış edək. Həmin şeirlər bir çox tarixi hadisənin bu gün öyrənilməsi baxımından da dəyərlidir. Qəzetin 1938-ci il 15 yanvar nömrəsində şair Osman Sarıvəllinin tərtibatında “Deyişmə” adlı şeir dərc edilib.

Aşıq Mirzə:

Sənə qurban olum gül üzlü mələk,

Ceyran tək qarşımdan qaçma ürkərək.

Ver qolunu, qoy dolanaq, qoy gəzək,

Gəl eyləmə naz, başına döndüyüm.

Aşıq Əsəd:

Yalvarıram, qoca demə amandır,

Qocalıqda sevmək daha yamandır.

Aşiq könlüm hər fəsildə cavandır,

Qış başına, yaz başına döndüyüm.

Aşıq Hüseyn:

Ellərin qüdrəti toplandı məndə,

Dağlar çökər, əgər minsəm səməndə.

Nağıllar, dastanlar çoxdur sinəmdə,

Mən dedikcə yaz, başına döndüyüm.

Şair Osman:

Bəzəkli döşündə sədəflərin var,

Simlərin qəlbimə bağlanıb durar.

Sən qırılsan, şair könlüm qocalar,

Yaxşı dillən saz, başına döndüyüm.

Aşıq Hüseyn Bozalqanlının cavabı isə “Osmana cavab” adı ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 1938-ci il 2 fevral tarixli nömrəsində verilib. Bu şeir olduqca diqqətçəkəndir. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı “Osmana cavab” şeirində şairlərin xarakteristikasını verir. Bu isə onun ustadlığına dəlalət edir:

Bu qoca aşığı xəstə çağında,

Yad etdiniz siz, başına döndüyüm!

İttifaqa qəbul olduğum gündən,

Saz çalmışam az, başına döndüyüm!

Bir cavan şairsən, adındır Osman,

Şirin kəlamını eşitmiş hər yan.

Döşündə el sazı, şeirində sahman,

Qafiyəsi düz, başına döndüyüm!

Səməd eşq əlindən minib rəf-rəfi,

Hər şerinə düzər dürr-sədəfi.

Gövhərin mədəni, ləlin sərrafı,

Ərit, safın süz, başına döndüyüm!

Gözəl ad qazanıb Cəfəri Xəndan,

Odlar ölkəsindən - Azərbaycandan.

Bir ox çıxan kimi öz kamanından,

Cavab verər tez, başına döndüyüm!

Rahimə sənətkar salamımız var,

Şeirində mötəbər, sözündə huşyar.

Sayənizə yığışıbdır aşıqlar,

Bəxtiyarıq biz, başına döndüyüm!

Hüseyn qocalıbdır, gözəllər saymaz,

Əsəd tamahını əlindən qoymaz.

Mirzə qəmzə satan gözəldən doymaz,

Hey yetirər göz, başına döndüyüm!

Hüseyn Bozalqanlı yaradıcılığını yüksək qiymətləndirən, ondan ədəbiyyatın incəliklərini öyrənən, aşığın mehriban münasibət bəslədiyi Səməd Vurğun “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 1938-ci il 1 mart tarixli nömrəsində “Aşıq Hüseynə” adlı şeirini dərc etdirib. Şeir yuxarıda verilən “Deyişmə”nin təsiri altında yazılıb:

Aşıq Hüseyn, köklə sədəfli sazı

Min cavablı bir sualdan danışaq!

Məclis quraq, söhbət açaq, saz tutaq,

Gül yanaqda qoşa xaldan danışaq!

Qoy söz alım bir günahsız dodaqdan,

Düşmən baxıb həsəd çəksin uzaqdan,

Yar bəzənib, çıxan zaman otaqdan,

Başındakı güllü şaldan danışaq.

Vurğun deyər bir dərd bilən yar olsun.

Zülfü bulud, ağ sinəsi qar olsun.

Yaxşı gündə, yaman gündə var olsun

Qədir bilən əhli-haldan danışaq.

Səməd Vurğun bu şeiri 32 yaşında yazıb və o zaman Hüseyn Bozalqanlının 75 yaşı var idi. Şair ustada məhəbbət mövzusunda şeirlə müraciət edərək öz ədəb-ərkanını qoruyub. Biz bu şeir və xatirələrdən də görürük ki, Səməd Vurğun Hüseyn Bozalqanlıya ehtiramla yanaşıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin arxivini araşdırdıqca Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə bağlı maraqlı yazılar üzə çıxır. 1938-ci il martın 1-də qəzetdə Cəfər Xəndanının “Aşıq Hüseyn Bozalqanlıya” adlı şeiri dərc edilib. Bu şeir də “Deyişmə”nin təsiri altında yazılıb:

Qocalıqdan gileylənmə, ay aşıq,

Kefin olsun saz, başına döndüyüm!

Tökülsün vərəqə sinənin sözü,

Sarı simdə gəz, başına döndüyüm.

Sözün inci kimi sapa düzülsün,

Yar sənə can desin, əğyar üzülsün,

Saz çalanda qara gözlər süzülsün,

Qoy eyləsin naz, başına döndüyüm.

“Yadındamı aşiq idin Gülxara,

Geyinmişdi zəri-ziba, qülxara”

Zaman keçdi, divan tutdu gül, xara.

Çal sazını, süz, başına döndüyüm.

Səməd yardan, Osman güldən danışır,

Rahim dilbər deyir, dildən danışır,

Könül qanadlanıb eldən danışır,

Danış, sən də yaz, başına döndüyüm.

Əsəd qocalığı salmayır yada,

Mirzə sevəcəkdir qoca olsa da;

Məhəbbət dəryadır bizim dünyada,

Xəndan deyir, üz, başına döndüyüm.

“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetindəki şeirlərlə bağlı Cəfər Xəndanın “Unudulmaz xatirələr” kitabında da məlumat verilib.

Aşıq Hüseyn Bozalqanlı bu sənətin görkəmli nümayəndəsi Aşıq Ələsgərlə görüşüb və onların qabaq-qabağa şeirləşmələri də olub. Bu barədə tanınmış folklorşünas və Aşıq Ələsgərin ilk kitabının (1934) toplayıcısı Hümmət Əlizadə yazıb: “Ələsgər ilə həməsr olan ustad aşıq və şairlər - Göyçəli Aşıq Musa, Aşıq Alı, Aşıq Məmməd, Dərələyəzli Aşıq Qəhrəman, Alçalı Aşıq Məhərrəm, Cilli Şair Aydın, Molla Tağıoğlu, şair Məhəmməd və Tovuz (Tavuz) rayonundan Bozalqanlı Aşıq Hüseyn, Yekallarlı şair Nağıdır. Bunlardan Aşıq Qəhrəman, Aşıq Alı, şair Nağı və Aşıq Hüseyn Ələsgərlə deyişmişlər" (Aşıq Ələsgər, 1934, Bakı, Azərnəşr, toplayanı H.Əlizadə, səh.12). Bu kitabda da deyişmənin bir hissəsi verilib və adını Söyün yazıblar. Həmin kitabın 163-cü səhifəsində deyişmənin altında qeyd kimi yazılıb: “Söyün - Hüseyn deməkdir. Fəqət xalq içində aşıq Söyün kimi tanındığından biz də elə yazdıq. Aşıq Hüseyn Tovuz (Tavuz) və Qazax (Qazaq) mahallarında ən məşhur aşıqlardandır. Geniş tərcümeyi-halı “Koroğlu” kitabında çap olunmuşdur”. 1928-ci ildə Aşıqların I qurultayında bu deyişmənin bir hissəsi oxunub. Aşıq Ələsgərin şagirdi Aşıq Əsəd Ələsgərin şeirlərini, Aşıq Hüseyn Bozalqanlının şagirdi Aşıq Mirzə Bayramov isə Aşıq Hüseynin şeirlərini oxuyub. Həmin qurultayın sənədləri indi də qorunub saxlanılır.

Ustad aşıqların üstün cəhətlərindən biri də zəngin dastan yaradıcılıq qabiliyyətidir. Aşıq Hüseyni haqlı olaraq dastançı aşıq adlandırırlar. Bu onun dastan yaratmaq qabiliyyəti və dastan bilmək istedadından irəli gəlib. O, “Qara Tanrıverdi”, “Nəriman”, “Xanlar”, “Hacı Tağı” dastanlarının yaradıcısıdır. “Koroğlu” dastanının ən kamil bilicisi məhz Aşıq Hüseyn hesab edilib. Dastanın “Koroğlunun Toqat səfəri”, “Bağdad səfəri”, “Həmzənin Qıratı aparması”, “Koroğlunun vuruşması” və digər qolları Aşıq Hüseynin dilindən yazılıb. Tanınmış alim Vəli Xuluflu ilə Aşıq Hüseyn Bozalqanlı Gəncədə görüşüblər. Vəli Xuluflu ondan “Koroğlu” dastanının iki qolunu yazıya alıb. Kitabında yazıb: “Mən çalışdım aşığın dialektini saxlayım, təəssüf ki, Gəncə dialektində deyildi”. Bu fakt göstərir ki, Aşıq Hüseyn Bozalqanlı dastançılıqla bağlı folklorçu alimlərin diqqətini cəlb edib.

Biz hələlik Hüseyn Bozalqanlının “Nəriman” dastanından söhbət açacağıq. Dastan həmin dövr üçün olduqca ciddi bir mövzu idi. Çünki Hüseyn Bozalqanlı Nəriman Nərimanovu bu dastan vasitəsilə ilk dəfə olaraq folklora gətirib. Həmçinin bu dastanın yazılması ötən əsrin 20-ci illəri üçün ədəbiyyatda, xüsusilə aşıq poeziyasında azadlıq məsələsinin ortaya qoyulması idi. Hətta Şəmşad Rzanın 1987-ci ildə çap elədiyi “Aşıq Hüseyn Bozalqanlı (dastanlar, hekayələr)” kitabının “Ön söz”ündə (səh. 7) yazılıb: “Şairi ikinci dəfə həbs edirlər. Tale onu Metex qalasında Nəriman Nərimanovla görüşdürür. Nəriman ona çox hörmətlə yanaşır, hətta şairin həbsdən çıxmasına yaxından kömək edir. Bu təsir sonralar Hüseynin yaradıcılığında öz əksini tapır. Şair ona “Qoca Şərqin Nərimanı gəlirmi?” şeirini və “Nəriman” dastanını yazır”. Şəmşad Rza bu kitabı nəşr etdirdikdə Aşıq Hüseyn Bozalqanlının qızı Səhnə (Səkinə) nənə yaşayırdı və şübhəsiz ki, onun atası haqqında bildiklərindən istifadə olunub.

Aşıq Hüseyn AYB üzvü olan ilk aşıqdır. O dövr üçün aşıqların fəaliyyətini qiymətləndirən ən yüksək ad Əməkdar İncəsənət Xadimi idi. Hüseyn Bozalqanlı bu ada layiq görülüb. Qərar 1939-cu ildə verilib, 1940-cı ildə icra olunub və 1941-ci ildə sənədləşdirilib. Aşıq xəstə olduğuna görə sənədi özü ala bilməyib. Həmin sənəd Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır. Ustad sənətkar I və II Aşıqlar qurultaylarının, eləcə də, Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüklərinin iştirakçısı olub.