Bakı neftinin Moskva izi
Moskva, 25 noyabr, AZƏRTAC
Moskvanın tam mərkəzində, Bolşaya Bron¬naya küçəsində, Patriarşi göllərinin yaxınlığında yerləşən bir bina var ki, zahirən gözəçarpan heç nəyi yoxdur, sadə, səliqəli, 1920-ci illərin əvvəllərinə aid bir çox NEP (Yeni İqtisadi Siyasət) dövrü tikililərinə bənzəyir. Lakin onun divarlarının arxasında böyük bir tarix - Azərbaycan neftinin, ilk sovet səhmdar cəmiyyətlərinin, kooperativlərinin, NEP dövrünün və Moskvanı, Bakını, Qroznını və Qazaxıstanın Emba neft rayonunu gənc sovet respublikasının vahid neft-iqtisadi şəbəkəsinə bağlayan insanların tarixi gizlənir. Bu bina “Nefterabotnik” adlı işçi-yaşayış tikinti-kooperativ cəmiyyətinin evidir.
NEP, kooperativlər və Azərbaycan nefti
1920-ci illərdə neft sənayesi sovet iqtisadiyyatının ən gəlirli sahələrindən biri idi. Məhz “Azneft”, “Qroznıneft” və “Embaneft” trestləri tərəfindən hasil olunan neft dövlətə valyuta gətirir, xarici ticarətin aparılmasına imkan yaradır və vətəndaş müharibəsindən sonra sənayenin bərpasını təmin edirdi. Neftin ixracı üçün 1922-ci ildə SSRİ Neftesindikatı - ən iri trestləri birləşdirən xarici ticarət təşkilatı yaradıldı.
Onun əməkdaşları arasında mühəndislər, idarəçilər, geoloqlar, iqtisadçılar - 1920-ci illərin dili ilə desək, “yeni tip mütəxəssislər” var idi. Onların bir çoxunun Azərbaycanla əlaqəsi olub, belə ki, bəziləri “Azneft” strukturlarında çalışır, digərləri Xəzərdən Embaya qədər ekspedisiyalarda iştirak edirdilər. Məhz bu insanlar “Nefterabotnik” adlı kiçik kooperativə daxil olaraq bu gün Moskvanın nüfuzlu sayılan rayonunda özləri üçün ev tikdilər.
Neft tarixini yazan payçılar
Arxiv məlumatlarına görə, kooperativə Moskva rayonundakı “Neftesindikat” və “Embaneft” şirkətində çalışan təxminən 160 nəfər qulluqçu və fəhlə daxil olmuşdu. Bu qurumlar Azərbaycan neft sənayesi ilə bağlı iri sənaye qrupunun tərkib hissəsi idi.
“Neftesindikat”ın tərkibinə ən böyük trestlər daxil idi: Bakının “Azneft”i, Şimali Qafqazda hasilatla məşğul olan “Qroznıneft”, həmçinin Qazaxıstanın Emba çayının vadisində fəaliyyət göstərən “Embaneft”. İnqilabdan əvvəl burada azərbaycanlı investorlar, Nobel qardaşları və ingilis şirkətləri işləyirdi.
Beləliklə, “Bolşaya Bron¬naya” küçəsindəki bina faktiki olaraq SSRİ-nin neft iqtisadiyyatını irəli aparan və böyük dərəcədə Azərbaycan yataqlarına söykənən insanları bir araya gətirirdi.
Nobel ailəsinin izi
“Nefstsindikat”ın tarixi Nobel ailəsinin adı ilə sıx bağlıdır. İnqilabdan əvvəl Nobel qardaşları Bakıda neft mədənlərinə sahib idi və “Nobel qardaşlarının neft hasilatı cəmiyyəti” adlı ən böyük hasilat və emal şirkətlərindən birini yaratmışdılar. Onların müəssisələrində çalışan bir sıra mütəxəssislər sonradan sovet neft trestlərinə keçdilər. Elə buna görə də 1920-ci illərin mətbuatında “Embaneft” və “Neftsesindikat”da “Nobel neftinin” keçmiş mühəndislərinin işlədiyi dəfələrlə qeyd edilirdi. Bu kooperativ binasında da həmin məşhur neftçi nəslin irsi dolayı yolla özünü göstərir.
Yaşamağı bacaran memarlıq
Binanın layihəsini memar Aleksandr Model hazırlamış, fasadın erkən art-deko ruhunda son tərtibatını isə inqilabdan əvvəlki məktəbin tanınmış moskvalı memarı, malikanə, gəlir evləri və sənaye binalarının müəllifi İvan Kuznetsov etmişdi. Bina böyük deyil, cəmi 27 - ikiotaqlı və üçotaqlı mənzillərdən ibarətdir. Bununla belə, binada heyrətamiz dərəcədə çox orijinal detal qorunub: döşəmədə pirinç xətli terrazzo örtük, pilləkənlərin metal kürəcikli məhəccərləri, qapı və pəncərələrin özünəməxsus köhnə dəbi, qədim radiatorlar və parket, klassik tavan karnizləri, tavana yaxın hissədə yerləşən və iplə açılan orijinal ventilyasiya qapağı, həmçinin “palıd rəngində” boyanmış metal giriş qapısı.
Bakının neft yaddaşını qoruyan ev
Bu bina Moskva ilə Bakının ümumi neft taleyi ilə sıx bağlı olduğu dövrün nadir yadigarlarından biridir. Burada yaşayanlar Azərbaycan yataqlarında işləyən, Xəzər neftinin ixracı ilə məşğul olan, gənc sovet iqtisadiyyatı üçün valyuta təmin edən, ilk sovet neft korporasiyalarını yaradan insanlar idi.
Bu gün “Nefterabotnik” Moskvanın mərkəzində, sadəcə, bir yaşayış binası deyil. O, XX əsrin əvvəlinin tarixi, Bakının, Qroznının və Em¬ba neftinin ölkənin iqtisadiyyatını və insanların həyatını formalaşdırdığı bir dövrün maddi şahididir.
Fəridə Abdullayeva
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Moskva
Bölmənin digər xəbərləri
