Elçin Sultanov: Hər il Azərbaycandan cəmi bir ağ durna keçir
Bakı, 11 sentyabr, AZƏRTAC
Su-bataqlıq quşları olan durnalar ölkəmizdə qamışlı göllərdə, şimal ölkələrində isə meşə bataqlıqlarında, meşənin açıq yerində yuvalayır. Adətən xırda heyvanlarla yemlənirlər. Bəzən dən də yeyə bilirlər. Lakin əsas yemi xırda onurğasızlar, həşəratlar, ilbizlər, hətta xırda kərtənkələ və ilanlardır.
Azərbaycanda durnanın 3 növünə rast gəlinir: adi durna yaxud boz durna, qəşəng durna və ya telli durna, bir də ağ durna. Hər üç növ Azərbaycanın “Qırmızı kitab”ına salınıb. Onlardan ikisi dünyada geniş yayılıb. Onlar arasında ağ durna həm dünya, həm də Azərbaycan “Qırmızı kitab”ına daxil edilib. Digər növlər hələ ki, böyük təhlükədə deyil. Vaxtilə digər növlər də təhlükədə olublar, lakin xüsusi qorunma tədbirləri indi onları yaxşı vəziyyətdə saxlayır.
Bunu AZƏRTAC-a müsahibəsində Azərbaycan Ornitoloji Cəmiyyətinin direktoru, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru Elçin Sultanov deyib.
Elçin Sultanov bildirib ki, çöl növü olan telli durna Ukrayna, Rusiya və Qazaxıstanın çöllərində yuvalayır. Qışlaması isə Afrikada və bəzi Asiya çöllərində keçir. Durnanın bu növü ildə iki dəfə yolunu Azərbaycandan salır. May-iyun və sentyabr-noyabr aylarında telli durnanı Azərbaycan çöllərində görmək olur. Xüsusilə də dəniz, göl qırağı ərazilərdə, məsələn Şirvan Milli Parkında telli durnaya rast gəlmək mümkündür. Boz durnanın köç yolu isə həm dəniz qırağından keçir, həm də iri quş olduğuna görə Böyük Qafqazın üstündən keçə bilir. Böyük Qafqazı keçəndən sonra Zaqatala, Göygöl, Naxçıvan istiqamətlərində uçur. Payızda və yazda Naxçıvan şəhərində, Göygöl Milli Parkında 300-600 fərd olan boz durnaya, bəzi hallarda qəşəng durna dəstələrinə rast gəlmək olar. Ağ durna isə dünyanın “Qırmızı kitab”ına daxil edilib. Bir növ kimi tapılanda elə bilirdilər ki, ancaq Qərbi Sibirdə yuvalayır və qışlamağa İran və Hindistana uçur. O vaxt təxminən 100-200 quş var idi. Qısa müddətdə onun populyasiyası demək olar ki, yoxa çıxdı. Hər il Azərbaycandan cəmi bir ağ durna keçir. Həmin durnanı görmək üçün bütün dünyadan quş müşahidəçiləri Şirvan Milli parkına gəlirlər. Həmin quş orada çox vaxt yerə enir, əksər zamanlar milli parkın ərazisindəki Qızılqaz gölündə dayanır, sonra uçur. Lakin elə illər olur ki, dayanmadan milli parkın üstündən uçur. Məsələn, bu ilin yazından ağ durna yerə enmədiyindən və milli parkın üstündən uçduğundan onu görə bilmədilər. Demək olar ki, ağ durna da süni yetişdirilir. Hazırda Qərbi Sibir populyasiyasının damazlıq populyasiyası yaradılıb. Rusiyada xüsusi bir ərazidə 20-30 damazlıq ağ durna saxlanılır. Təbiətdə durna cəmi iki yumurta qoyur, ağ durnanın yumurtasından cəmi bir bala sağ çıxır, o biri mütləq ölür. Amma həmin saxlanma yerində bir durnadan yeddi yumurta ala bilirlər. Onları inkubatorda yetişdirirlər və birdəfəyə bir quşdan 7 bala çıxır. Maliyyə problemi ilə üzləşdiklərindən onlar həmin quşu külli miqdarda təbiətə buraxa bilmirlər. Durnalar uzunömürlü olsalar da , gec-tez həmin ağ durnanın da ömrü sona çatacaq. Nəticədə təbii şəraitdə Qərbi Sibir populyasiyası qalmayacaq. Təxminən 30 il əvvəl Yakutiyada həmin növün elmə məlum olmayan böyük bir yuvalayan populyasiyası tapıldı. Orada təxminən 2 min quş var və Çində qışlayırlar. Onlar qışı Çində keçirib Yakutiyaya yuvalamağa gəlirlər. Ümumilikdə, ağ durna unikaldır və hələ ki, ölkəmizdə onun nümayəndəsi var. Ola bilsin ki, gələcəkdə Rusiyada süni formada artırılan həmin quşdan daha çox sayda təbiətə buraxsınlar. O zaman ölkəmizdə də sayı arta bilər.
“Son illər ölkəmizdəki ekoloji aktivistlər tərəfindən maraqlı bir fakt tapıldı. Tədqiqatlarımızda, Azərbaycanda boz durnanın qışlamasının demək olar ki, olmadığını qeyd etsək də, bir neçə fərd respublikamızın düzən ərazilərdə tapılırdı. Əyriçay su anbarında bir durna, Biləsuvar rayonunda üç durna müşahidə edilmişdi. Lakin niyə belə az? Payız və yaz köçündə yüzlərlə quş böyük dəstələrlə uçur. Burada incə məsələ var. Həmin durnanın yuvalama populyasiyası Avropanın şimallarıdır - Rusiyanın, Almaniyanın, Skandinaviya ölkələrinin şimalı, Polşa, Baltikyanı ölkələrdir. Onlar əsasən su-bataqlıq sahələrdə, ən çox iri heyvanlar, yırtıcılar, insanların əlinin çata bilmədiyi bataqlıqlarda yuvalayırlar. Kiçik bir populyasiya təxminən 30-50 cüt, bəlkə ondan da az Türkiyənin şərqindəki dağlarda və Gürcüstanın müəyyən bir ərazisində, təxminən Van gölünün ətrafı və Gürcüstanın həmsərhəd ərazilərində yuvalayır. Belə çıxır ki, onlar qışlamaya cənuba uçmur, bir hissəsi Azərbaycana qışlamaya gəlir. Yəni onlar cənubdan şimala uçurlar. Azərbaycanda düzən ərazilərdə qış fəsli Türkiyənin və Gürcüstanın dağları ilə müqayisədə mülayimdir. Odur ki, durnalar üçün əlverişli şərait yaranır. Boz durnanın həmin yarımnövünə artivaldi adını veriblər. Məşhur amerikalı alim, Durna Fondunun rəhbəri Corc Artivaldinin şərəfinə adlandırılıb. Bu, yarımnöv sayılır, bəziləri isə onu növ də hesab edirlər. Başının rəngində uzaqdan görünməyən çox cüzi fərq var. Boz durnanın bir yarımnövü kimi ondan çox cüzi xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Onu seçmək çox çətindir və çox kitablarda adı da yoxdur. Təxminən 20 il əvvəl rusiyalı alim tərəfindən tapılıb. Hazırda durnaların bir növü və bir yarımnövü çox nadirdir. Yarımnövləri dünyanın “Qırmızı kitab”ına salmasalar da, ölkəmizdə yarımnövün “Qırmızı kitab”a salınması halları var. Məsələn adi qırqovul növ kimi “Qırmızı kitab”da olmasa da, Talış qırqovulunu yarımnöv kimi salmışıq. Boz durna növ kimi respublikamızın “Qırmızı kitab”ında olduğuna görə artivaldi yarımnövünü ayrıca daxil etməmişik. Amma həmin yarımnöv boz durnalarla birlikdə qorunur. Mütəxəssislər başa düşürlər ki, çox nadir yarımnöv olduğuna görə xüsusilə qışlama vaxtı tək-tük quşlar Azərbaycanda rast gəlinəndə onları xüsusi qorumaq lazımdır”, - deyə E.Sultanov qeyd edib.
Bölmənin digər xəbərləri
