Bakı, 7 iyul, AZƏRTAC

Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma strategiyası regional və qlobal miqyasda yeni bir şəhərsalma modelinin əsasını qoyur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə sıfırdan tətbiq olunan "Ağıllı şəhər", "Ağıllı kənd" konsepsiyaları, müasir nəqliyyat və logistika infrastrukturu qlobal memarlıq və mühəndislik elminin diqqət mərkəzindədir. Bakıda 187 ölkənin iştirakı ilə keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası (WUF13) çərçivəsində Qarabağın iqtisadi və mədəni dirçəlişinin bütün aspektləri ilə müzakirə edilməsi bu inkişaf modelinə beynəlxalq marağın daha bir bariz göstəricisidir. Bu tarixi və elmi prosesdə Türk dünyasının zəngin mühəndislik təcrübəsinin tətbiqi və mədəni irsin qorunması xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır.

Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin QHT Platformasının üzvü, Türk Dünyası Mühəndislər və Memarlar Birliyinin Baş katibi İlyas Demirci AZƏRTAC-a müsahibəsində Qarabağın yenidən inşasında dayanıqlı şəhərsalma, ortaq texniki standartlar, tarixi irsin müasir memarlıqla uzlaşdırılması və bölgənin Türk dünyası üçün mühəndislik platformasına çevrilməsi perspektivlərindən danışıb. Müsahibəni təqdim edirik.

- Agentliyimizə daha əvvəl verdiyiniz müsahibədə Qarabağla bağlı layihələrinizin olduğunu bildirmişdiniz. Həmin layihələr əsasən hansı sahələri əhatə edir? Bu istiqamətdə bu günə qədər hansı işlər həyata keçirilib?

- Türk Dünyası Mühəndislər və Memarlar Birliyi olaraq Qarabağ məsələsinə təkcə yenidənqurma nöqteyi-nəzərindən deyil, tarix, mədəniyyət, şəhərsalma, mühəndislik və beynəlxalq hüquq müstəvilərini əhatə edən bütöv bir yanaşma ilə baxırıq.

Bu çərçivədə, hələ 2016-cı ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əziz xatirəsinə ithafən təşkil etdiyimiz Beynəlxalq Layihə Olimpiadasında Qarabağda dağıdılmış mədəni irs beynəlxalq ictimaiyyətin gündəminə daşınmış, UNESCO nəzdində beynəlxalq mexanizmlərin işə salınması, mədəni irsə dəymiş ziyanın müəyyənləşdirilməsi və hüquqların təmin olunması ilə bağlı çağırış edilmişdi. O dövrdə irəli sürülən bu yanaşma bu gün Qarabağın yenidən dirçəliş prosesində özünün nə dərəcədə düzgün və uzaqgörən olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Digər tərəfdən, baş qərargahı Bakıda yerləşən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, TÜRKSOY, Türkiyə-Azərbaycan Dostluq, Əməkdaşlıq və Həmrəylik Fondu (TADİV) və Birliyimizin əməkdaşlığı ilə Qarabağın tarixi şəhər toxumasının qorunmasına həsr olunmuş beynəlxalq konfranslar təşkil etdik. Bununla yanaşı, "Şəhər və Mədəniyyət" mövzusunda keçirilən beynəlxalq ədəbiyyat müsabiqələri vasitəsilə Qarabağın mədəni yaddaşının yaşadılmasına da töhfə verdik.

Bundan əlavə, iki ildən bir təşkil etdiyimiz Türk Dünyası Mühəndislik, Memarlıq və Şəhərsalma Qurultaylarında Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin təşəbbüsü ilə “Qədim Qarabağ və Müasir Qarabağ” mövzusunda elmi-texniki müzakirələr apardıq. Son olaraq, Bakıda 187 ölkənin iştirakı ilə keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası (WUF13) çərçivəsində yaradılan pavilyonlarda Qarabağın yenidən qurulması prosesində tətbiq ediləcək məkan planlaşdırılması, şəhər transformasiyası, nəqliyyat infrastrukturu və davamlı şəhərsalma modelləri geniş müzakirə olundu.

Qırx dörd günlük Vətən müharibəsindən sonra isə Birliyimizin İdarə Heyətinin üzvü olan "PROYAPI Mühendislik ve Müşavirlik A.Ş." başda olmaqla üzvlərimiz Qarabağda məsləhətçi xidmətlərinin göstərilməsi, nəqliyyat və infrastruktur layihələrinin hazırlanması və icrasında fəal iştirak edib, türk mühəndislik təcrübəsinin praktikada tətbiqinə mühüm töhfələr veriblər.

- Ümumilikdə Qarabağda aparılan şəhərsalma və yenidənqurma işlərini necə qiymətləndirirsiniz? Bu sahədə Türk dünyası ölkələri arasında hansı növ əməkdaşlıqlar inkişaf etdirilə bilər?

- Qarabağda aparılan yenidənqurma işlərini müasir şəhərsalma prinsipləri ilə milli və mədəni kimliyin vəhdətinin nümunəvi bir inkişaf modeli kimi qiymətləndiririk. Qısa müddət ərzində nəqliyyat infrastrukturundan enerjiyə, “Ağıllı kənd” layihələrindən yeni yaşayış məskənlərinə qədər çox mühüm məsafələr qət edilib.

Bununla yanaşı, Qarabağın yenidən qurulması təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Türk dünyasının ortaq uğurudur. Burada tətbiq olunan hər bir mühəndislik təcrübəsi gələcəkdə türk dövlətlərində həyata keçiriləcək oxşar layihələr üçün mühüm təcrübə bazası formalaşdırır.

Türk dünyası ölkələri arasında ortaq şəhərsalma standartlarının hazırlanması, birgə mühəndislik layihə qruplarının yaradılması, akademik tədqiqatların artırılması, gənc mühəndis və memarlar arasında mübadilə proqramlarının tətbiq edilməsi və ortaq texniki məlumat bazalarının qurulması böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Türk Dünyası Mühəndislər və Memarlar Birliyi olaraq bu əməkdaşlıqları təsisatlandırmağı və ortaq mühəndislik baxışını gücləndirməyi əsas hədəflərimizdən biri kimi görürük.

- Qarabağın yenidən qurulması prosesinin Türk dünyası baxımından ortaq bilik, təcrübə və mühəndislik potensialı formalaşdırmaq imkanlarını necə dəyərləndirirsiniz? Bu proses gələcəkdə birgə layihələr üçün bir model ola bilərmi?

- Şübhəsiz ki, Qarabağ bu gün Türk dünyasının ortaq mühəndislik laboratoriyası statusundadır. Burada əldə edilən bilik və təcrübələr təkcə Azərbaycan üçün deyil, gələcəkdə Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarında həyata keçiriləcək şəhərsalma, nəqliyyat, infrastruktur və fəlakət sonrası bərpa layihələri üçün mühüm istinad mənbəyi olacaq.

Birliyimiz tərəfindən təşkil olunan Türk Dünyası Mühəndislik, Memarlıq və Şəhərsalma qurultaylarında Qarabağ daim əsas gündəm maddələrindən biri olub, texniki hesabatlar hazırlanıb və ortaq mühəndislik baxışı inkişaf etdirilib. Xüsusilə "Qədim Qarabağ ilə Müasir Qarabağın birgə yaşadılması" yanaşması, sadəcə fiziki tikililərin deyil, şəhər kimliyinin də qorunmasını əsas götürür.

Qarabağ təcrübəsinin gələcəkdə Türk Dövlətləri Təşkilatının çətiri altında birgə mühəndislik layihələri, texniki standartlar, şəhərsalma modelləri və peşəkar əməkdaşlıqlar baxımından nümunə olacağına inamımız tamdır.

- Qarabağın yenidən qurulmasında tarixi və mədəni irsin qorunması ilə müasir şəhərsalma yanaşmasının balanslı şəkildə uzlaşdırılmasını necə qiymətləndirirsiniz? Bu mövzuda beynəlxalq peşəkar qurumların töhfəsi sizcə nə ola bilər?

- Fikrimcə, şəhər, sadəcə yollardan, binalardan və infrastrukturdan ibarət deyil. Şəhər öz yaddaşı, mədəniyyəti, memarlığı və sivilizasiya irsi ilə məna qazanır. Bu səbəbdən Qarabağın yenidən qurulmasında tarixi və mədəni irsin qorunması ilə müasir şəhərsalma layihələrinin paralel şəkildə aparılması böyük önəm daşıyır.

Azərbaycanın bu məsələdə nümayiş etdirdiyi həssaslığı məmnuniyyətlə izləyirik. Tarixi abidələrin orijinal görkəminə uyğun şəkildə bərpası ilə müasir həyatın tələblərinə cavab verən yeni şəhərsalma anlayışının birlikdə tətbiq edilməsi dünyaya nümunə ola biləcək bir yanaşmadır.

Beynəlxalq peşəkar qurumlar da bu prosesdə siyasi yanaşmalardan uzaq, elmi və texniki əsaslara söykənən töhfələr verməlidirlər. Restavrasiya standartlarının təkmilləşdirilməsi, mədəni irsin sənədləşdirilməsi, birgə elmi tədqiqatların aparılması və beynəlxalq texniki bilik mübadiləsi bu töhfələrin başında gəlir.

Türk Dünyası Mühəndislər və Memarlar Birliyi olaraq Qarabağın yenidən qurulmasını, sadəcə bir şəhərsalma layihəsi deyil, Türk dünyasının ortaq mədəniyyət mirasının yenidən ayağa qaldırılması kimi görürük. Bu prosesin uğurla tamamlanması gələcəkdə birgə mühəndislik və şəhərsalma layihələri üçün ilham mənbəyi olacaq və bu yolda güclü bir model formalaşdıracaq.

_{Müxbir – Ceyhun Xəlilov}