Qumru Şəhriyar: Türk xalqları tapındıqları dağlara ölkənin, yurdun qoruyucusu kimi baxıblar
AZƏRTAC türk xalqlarının folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan yazılar silsiləsini davam etdirir
Bakı, 27 noyabr, AZƏRTAC
Bəşəriyyət mövcud olandan insanlar kainatı yaradanın varlığına inanıb və yaşa dolduqca özləri üçün inanclar sistemi qurublar. Zaman-zaman suya, oda, ağaca, dağa, müxtəlif heyvanlara inanan insan onlara Tanrı adı verərək səcdə ediblər. Bu inanclar daha çox türk xalqlarının, eləcə də azərbaycanlıların tarixində özünü qabarıq şəkildə büruzə verib. Mənbələrə əsasən, hunlarda müqəddəs dağlar varmış. Onlar dövlətlər arasında sülhü bərqərar etmək üçün bu dağların zirvəsində qurban kəsiblər. Bir sıra türk xalqları belə müqəddəs dağları ulu baba, ulu ana kimi qəbul ediblər. Ona görə də qadınlar bu dağları uzaqdan görəndə başlarını örtüblər. Bu adət Naxçıvanın bəzi ərazilərində son zamanlara qədər yaşayırdı.
Bu fikirlər AMEA Folklor İnstitutunun Türk xalqları folkloru şöbəsinin böyük elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Qumru Şəhriyarın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi yazıda yer alıb. Yazını təqdim edirik.
Böyük Qafqaz dağarından birinin Babadağ (Quba rayonu ərazisində) adlandırılması Azərbaycanın da dağa ulu baba, sоyun başlanğıcı kimi baxmasına işarədir. Bəzi alimlər dağın belə müqəddəs sayılmasını türk xalqlarının əkinçiliklə məşğul olması, bu işdə dağın su, yağış, bir sözlə, həyat qaynağı olması ilə bağlayırlar. Hətta qədim azərbaycanlılar dağın da insan kimi “yaşadığını” düşünüblər.
Əfsanəyə görə, Nuh peyğəmbər yer üzünü su bürüyən zaman əvvəlcədən düzəltdiyi gəmiyə minir və xeyli azuqə götürür. Gəmiyə çoxlu heyvan da mindirir. Onlar bir gün başı qarlı Qısırdağa yan alırlar. Dağın başı bu qədər heyvanları tuta bilmədiyindən о, xəcalət çəkir. Həmin gün dağ bir oğul doğur. Qısırdağ о gündən Ağrı dağı adlanır. Gəmidəki heyvanlar hər iki dağın başına yеrləşirlər.
Başqa əfsanəyə görə, Beşbarmaq dağına və üzbəüz, sahilə yaxın dənizin içindəki qayanı ona qardaş saymış və оnlara qurbanlar kəsmişlər.
XIX əsrdə erməni katolikosu M.Barхudaryan Xudafərin körpülərindən Diri dağın ətəklərinə qədər olan əraziləri (Cəbrayıl rayonu) qədim erməni torpağı adlandırmışdır. M.Barхudaryanın bu fikirləri “böyük Ermənistan” qurmaq ideyasına xidmət edirdi. Amma qeyd etməliyik ki, Diri dağın adı “dirilik”, “həyat” mənalarını verir və bu dağın yerləşdiyi ərazilərin erməni ərazisi olması haqda heç bir məlumat yoxdur. Diri dağında yerli əhalinin “Qız qalası” adlandırdığı və tədqiqatçıların XII-XIV əsrlərə aid etdikləri abidə orta əsr memarlığının ən gözəl nümunələrindəndir. Buradan Naxçıvan istiqamətinə qədər ərazilər və İranın Arazboyu hissəsi tam aydın görünür. Diri dağdan və xüsusilə “Qız qalası”ndan müşahidə və müharibə üçün istifadə olunurdu.
M.Barхudaryanın sahiblik etməyə çalışdığı digər yer “Ağoğlan piri” adlanan dağdır. Ağoğlan dağında yerləşən kiçik qəbiristanlıq gah xaçpərəstlik, gah da bütpərəstlik dövrünə aid edilir. Əfsanəyə görə, burada qeyri-bərabər döyüşdə öldürülən gözəl bir oğlan (“ağ oğlan” sözü “gözəl oğlan” dеməkdir) dəfn еdilmişdir. İslam dini meydana gəldikdən sonra Ağoğlan abidəsi də müsəlman ziyarətgahına çevrilmişdir.
Cəbrayıl rayonunun cənubunda yerləşən Qurbantəpə adlanan pir Qafqaz Albaniyası əhalisinin hələ Günəşə, Aya sitayiş etdikləri dövrə aiddir. Yerli əhali təzə il yaxşı gəlsin və məhsul bol olsun deyə bu dağda qurban kəsər, bişirdikləri yeməyin suyundan gündoğan tərəfə səpər, sonra yeməyi yeyər və Günəşə sitayiş еdərmişlər. ХХ əsrin ortalarına qədər bu inanc saxlanılırdı.
Bu ərazidə bir başqa sitayiş olunan dağ da Ziyarət dağı adlanır. Rəvayətə görə, оrada bir sərkərdənin evlənmək təklifini rədd etdiyinə görə öldürülən bir qız dəfn еdilmişdir. Bu qəbir-abidəni bəzi müəlliflər xaçpərəstlikdən qabaqkı dövrlərə aid edirlər. Bəzi alimlər isə bilə düşünürlər ki, bu qəbir-abidə əvvəlcə alban kahinlərinin ibadətgahı olmuş, sonralar isə müsəlmanların ziyarətgahına – pirə çevrilmişdir.
Hələ qədim zamanlarda dağa, dağ ruhuna dağ tanrısına inam bir çox türk xalqlarında müstəqil etiqada çevrilib. Türk xalqlarda dağın xoşbəxtlik və ya bədbəxtlik gətirməsi ilə bağlı bir rəvayətə deyilir: Uyğur taxtına yenicə əyləşmiş bir gənc xaqan uyğurlarla çinlilər arasında çoxdan davam edən qanlı savaşa son qoymaq üçün Çin xaqanının qızı ilə evlənməyi qərara alır. Uyğur elində “Qutlu” adlı böyük, çox nəhəng bir qaya varmış. Çinlilər uyğur xaqanının istəyinə razı olurlar, ancaq qızın əvəzinə о nəhəng qayanı istəyirlər. Xaqan daşı vermək qərarına gəlir. Çinlilər “Qutlu” qayanı parçalayıb ölkədən aparırlar. Bununla da gənc xaqanın qara günləri başlayır. Yurddakı quşlar, heyvanlar qayanın parça-parça aparılmasına matəm saxlayıb ağlayırlar. Yeddi gündən sonra xaqan ölür. Qara gün arxasınca qara gün gətirir. Bulaqların, göllərin suyu quruyur. Torpaqlar çat-çat olur, məhsul vermir...
Göründüyü kimi, türk xalqları tapındıqları dağlara ölkənin, yurdun qoruyucusu kimi baxıblar. Mahmud Kaşqarlı özünün məşhur “Divani lüğat-it-türk” əsərində yazır: “İki türk qəbiləsi bir-biri ilə müharibə aparır, döyüşçüsü az olan yağısını yеnir. Yenilmiş ordunun döyüşçüsündən soruşurlar ki, necə oldu ki, siz çox olduğunuz halda yеnildiniz? Əsir döyüşçü cavab verir ki, müharibənin başlandığını xəbər verən davullar çalınarkən başımızın üstündə yaşıl dağ göründü. Bu dağ göyü örtdü, dünya gözümüzdə qaraldı. Dağdan qapılar açıldı və оradan bizim üzərimizə cəhənnəm yağdırıldı. Buna görə də yеnildik”.
Burada dağın insanlara yardımından başqa dağın yaşıl rəngdə olması da diqqəti cəlb edir. Yaşıl rəng gənclik, təravət və yaşıllıq ilahəsinin rəmzidir.
Türk xalqlarında belə bir inam varmış ki, od tanrısı dağ ruhu ilə birgə yaşayır. Oda nə nəzir versən, о da dağ ruhuna, dağ tanrısına verər. Gəlin biz də bütün nəzirlərimizi Qarabağda yandırılan hər bir oda, ocağa, hər bir tonqala niyyət edək. Niyyət edək ki, od tanrısı uzun illər əsir düşmüş dağların ruhu naminə bizə yardım etsin. O yerlərdə yenidən isti yuvaların, od-ocaqların tüstüsü ərşə dirənsin.
Bölmənin digər xəbərləri
