Donald Tramp-Si Cinpin görüşü: Böyük jestlər və açıq qalan məsələlər – İCMAL
Bakı, 29 sentyabr, AZƏRTAC
Ötən həftə beynəlxalq siyasətdə iki mühüm diplomatik hadisə əsas müzakirə predmetinə çevrildi. Söhbət BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası və ABŞ Prezidenti Donald Trampla Çin Sədri Si Cinpinin görüşündən gedir. Bu iki hadisə Nyu-York və Vaşinqtonu eyni anda qlobal siyasətin mərkəzinə çevirdi.
Baş Assambleya və ABŞ-Çin Sammiti qlobal miqyasda gərginliyin yüksəldiyi dövrə təsadüf etdi. Bu kontekstdə ABŞ ilə Çinin hansı mövzularda razılığa gəlməsi, bunun beynəlxalq nizama təsirləri maraq doğurur.
Yüksək səviyyədə qarşılanma
Diplomatik statusuna görə Si Cinpinin Vaşinqtona getməsi yüksəksəviyyəli səfər protokoluna əsaslanırdı. Son 11 ildə Si Cinpin ABŞ-yə ilk dəfə olaraq dövlət səfərinə getmişdi. Bu, ABŞ Prezidenti Donald Trampın may ayında Pekinə səfərindən sonra atılan bir növ qarşılıqlı addımdır.
Adətən ABŞ prezidentləri rəsmi qarşılanma mərasimi keçirməzdən əvvəl dövlət səfəri edən qonaqların Ağ Evə gəlməsini gözləyirlər. Donald Trampın Si Cinpini qarşılaması isə istisnalara söykənirdi. Si Cinpinin səfərindəki bu atmosfer Donald Trampın onu gözlədiyi Endryus Birgə Bazasında göründü.
ABŞ Lideri Çin Sədrini aeroportda qırmızı xalça ilə qarşıladı. Bununla da ABŞ Prezidenti Donald Tramp dövlət səfəri protokolundan irəli gələn ehtiramı çinli həmkarına nümayiş etdirdi.
Xatırlatmaq yerinə düşər ki, sonuncu belə addım 2015-ci ildə Papa Fransiskin ABŞ-yə səfəri zamanı ovaxtkı Prezident Barak Obama tərəfindən atılmışdı. ABŞ-nin nüfuzlu beyin mərkəzi olan Xarici Əlaqələr Şurası isə Roma Papasının gəlişləri istisna olmaqla, bunu son 60 ildən çox müddətdə bir ilk sayır.
Lakin bu isti qarşılama və digər tədbirlər ABŞ-Çin münasibətlərində əsaslı dönüş yaratmayıb.
Beyin mərkəzləri və beynəlxalq media məhz bu amili vurğulayır. Beləliklə,
- ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Çin Lideri Si Cinpinin görüşləri yüksək diplomatik və simvolik əhəmiyyət daşıdı;
- Bununla belə, tərəflərin əldə etdiyi razılaşmalar əsasən iqtisadi və texnoloji əməkdaşlığın konkret istiqamətləri ilə məhdudlaşdı.
Çünki rəmzi mesajların və diplomatik jestlərin ön plana çıxmasına baxmayaraq, tərəflər əsas fikir ayrılıqları üzrə nəzərəçarpacaq razılıq əldə edə bilməyiblər.
Bununla belə, ABŞ və Çin rəhbərləri bir sıra elementlər üzrə razılığa gəliblər:
- Tərəflər hər iki istiqamətdə 30 milyard dollar olmaqla, ümumilikdə 60 milyard dollar həcmində qeyri-həssas mallara daha əlverişli tarif rejiminin tətbiqi;
- Çinin 2027-ci və 2028-ci illərdə ABŞ-dən ən azı on milyon metrik ton kömür idxal etməsi;
- May ayında əldə olunmuş razılaşmanın icrası çərçivəsində ABŞ-Çin İnvestisiya Şurasının yaradılması;
- Qabaqcıl süni intellekt texnologiyalarının risklərini və faydalarını müzakirə etmək üçün ABŞ-Çin “Super İntellekt” Dialoqunun qurulması (Növbəti dialoqun 2026-cı ilin noyabr ayına qədər keçirilməsi gözlənilir və iki ölkə, həmçinin süni intellektlə əlaqəli məsələlər üçün ikitərəfli rabitə kanalı yaradacaq);
- 2025-ci ilin noyabrında qüvvəyə minən birillik iqtisadi barışığın müddətinin iki ay uzadılaraq 2027-ci il yanvarın 10-dək davam etdirilməsi.
Liderlərin mesajları
Ağ Ev rəhbəri Donald Tramp süni intellekt və İran böhranının müzakirə olunduğu danışıqları yüksək qiymətləndirərək, bu sammiti hər iki dövlət üçün “dostluq, güc və uğur” rəmzi adlandırıb.
Çin tərəfinin görüş barədə ilkin açıqlamasında İran məsələsi ayrıca qeyd olunmasa da, sonrakı birgə bəyanatlarda tərəflərin İranın nüvə silahı əldə etməməsi məsələsində mövqeyi əksini tapıb.
Çin Lideri Si Cinpin də görüş barədə ümumilikdə müsbət fikirlər səsləndirib.
Onun mövqeyi əsasən Tayvanla bağlı olub. Si Cinpin Vaşinqtonu Çinin ərazi bütövlüyünə hörmət etməyə və bu həssas mövzuda ehtiyatlı davranmağa çağırıb.
“Prezident Si Çin tərəfinin milli birliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması ilə bağlı mövqeyinin aydın olduğunu vurğuladı. Ümid edilir ki, ABŞ tərəfi Tayvanın “müstəqilliyi” ilə bağlı düzgün mövqe tutacaq və Tayvan məsələsinə ehtiyatla yanaşacaq ki, Çin-ABŞ strateji əməkdaşlığı və ikitərəfli münasibətlərin inkişafı üçün möhkəm təməl qoyulsun”, - deyə Çin Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamasında bildirilir.
Ağ Ev rəsmi bəyanatında Tayvan mövzusuna toxunmasa da, ABŞ-nin Çindəki səfiri Devid Perdu Vaşinqtonun Tayvan siyasətinin və qanuni öhdəliklərinin qüvvədə qaldığını vurğulayıb.
Şam yeməyi
Donald Tramp və Si Cinpinin Ağ Evdə keçirilən dəbdəbəli rəsmi şam yeməyi bu görüşün ən maraqlı hissəsi idi.
Milyarder biznes liderləri və ABŞ-nin nəhəng texnologiya şirkətlərinin baş direktorları şam yeməyində liderlərə qoşulublar.
Tramp on ildən çox müddətdən sonra ABŞ-yə ilk səfəri zamanı Si Cinpinin ünvanına təriflər səsləndirib.
Bu arada Si Cinpin ABŞ-Çin münasibətlərindəki “tarixi dönüş nöqtəsi”ni alqışlayıb. O, hər iki ölkənin maraqlarının “bir-birini mütləq gücləndirə” biləcəyini söyləyib.
“Çin və ABŞ xalqlarımızın gözləntilərini qarşılamaq, dövrümüzün trendləri ilə ayaqlaşmaq və böyük ölkələrin bir-biri ilə yola getməsi üçün yeni bir yanaşmanı araşdırmaq üçün məsuliyyətli böyük ölkələr kimi çıxış etməlidirlər", - deyə o bildirib.
Tramp Çin Sədrinə Amerikanın milli simvolu olan keçəl qartal heykəlini hədiyyə edərək, onun “Amerikanın azad və ucalan ruhunu” təcəssüm etdirdiyini vurğulayıb. Tramp əlavə edib ki, birinci xanım Melaniya Tramp onun dizaynında iştirak edib.
Beynəlxalq medianın reaksiyası
CNN Donald Trampla Si Cinpinin görüşünün təmtəraqla zəngin, mahiyyətcə isə zəif keçdiyini bildirir. Bunun Çin üçün tamamilə məqbul olduğu vurğulanır.
“The Guardian” isə yazır: “Si Cinpinin səfəri simvolizmə çox bənzəyir. Yalnız qapalı görüş süni intellekt, ticarət, Tayvan və İran kimi çətin məsələlərdə irəliləyişlərə səbəb olacağına işarə etmir”.
BBC məqaləsində Sammitdə deyilməyən və qəsdən diqqətdən yayındırılan mövzuların daha mühüm olduğunu vurğulayır.
Beynəlxalq mətbuatda Donald Trampın Çinlə süni intellekt texnologiyasına dair dialoqu “Super İntellekt” adlandırması ön plana çıxarılıb. Çin dövlət mediasının rəsmi açıqlamalarında isə bu proses Süni İntellekt Dialoqu kimi xarakterizə edilib.
Hazırladı: Aqşin Kərimov
Bölmənin digər xəbərləri
