Strasburq, 17 oktyabr, AZƏRTAC

Müstəqil Ekspertlər Cəmiyyəti Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) Böyük Palatasının “Doqu Perinçek İsveçrəyə qarşı” işi üzrə AİHM-nin 17 dekabr 2013-cü il tarixli qərarından İsveçrə hökumətinin apelyasiya şikayətinə dair qərarını hələ uzun müddət qiymətləndirəcək, Ermənistanda isə bu qərar ətrafında spekulyasiyalar hələ uzun müddət davam edəcək. Xatırladaq ki, o vaxt türkiyəli siyasətçi Doqu Perinçek İsveçrə hökumətinə qarşı məhkəmə iddiası qaldırmışdı. İsveçrə bu işi biabırçı şəkildə uduzmuş və AZƏRTAC məhkəmənin qərarının ətraflı təhlilini təqdim etmişdi (bax:http://azertag.az/ru/xeber/112373). Bu apelyasiya şikayəti üzrə Məhkəmənin dünənki qərarı Berni və onun arxasında gizlənən erməni təşkilatlarını məmnun etmədi - 17 dekabr 2013-cü il tarixli əvvəlki qərar qüvvədə qaldı.

Təbii ki, bu işdə qoyulmuş son nöqtəni Türkiyədə tam qələbə kimi qiymətləndirdilər. Buna görə də həmin gün Türkiyə KİV-lərində xüsusi monitorinq keçirməyə ehtiyac duymadıq. Amma əvəzində erməni tərəfin reaksiyası maraqlı idi və məhz bu reaksiya bizi gözlədiyimizdən də çox əyləndirdi.

Birinci olaraq İsveçrədəki erməni təşkilatları reaksiya verdilər və məhkəmənin qərarından hiddətləndiyini və “şoka düşməsini” gizlətmədilər ("Switzerland's Armenians deeply shocked by ECHR verdict in Perincek case", bax: http://news.am/eng/news/290981.html). İsveçrə-Ermənistan assosiasiyasının (SAA) yaydığı press-relizdə etiraf edilir ki, söz azadlığı vacib məsələdir, lakin dərhal əlavə edilir ki, bu hüququ “mütləqləşdirmək olmaz”. Bu təşkilatın fikrincə, “tarixi yenidən yozmaq, xüsusən ən ağır cinayət olan soyqırımının inkar edilməsi və ya ona haqq qazandırılması məqsədilə ifadə azadlığından sui-istifadə edilməsi yolverilməzdir”.

Mübahisə etməyə dəyməz, qəşəng sözlərdir. Lakin bu bəyanatın müəllifləri 1915-ci il hadisələrini apriori “soyqırımı” hesab etməyi üstün tutublar və məhz burada, necə deyərlər, ağ ediblər. Birinci Dünya müharibəsi illərində Osmanlı imperiyasında baş vermiş hadisələr barəsində müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəziləri ermənilərin qətlə yetirilməsini “soyqırımı” hesab edir, digərləri başqa fikirdədir. Heç kəsin öz fikrini bütün bəşəriyyətə zorla qəbul etdirməyə və mütləq həqiqətə malik olmaq iddiasına düşməyə haqqı yoxdur. AİHM-nin birinci qərarının mahiyyəti məhz ondan ibarət idi ki, erməni tərəfin iddialarına rəğmən tarixçilər arasında bu məsələyə dair polemikada konsensus əldə edilməyib (yeri gəlmişkən, SAA öz press-relizində AİHM-nin əvvəlki instansiyasının qərarını yenə şübhə altına alır və yenə iddia edir ki, guya “1915-ci il hadisələrinin soyqırımı olması barədə dünyada konsensus mövcuddur”). Məhz bu səbəbdən “1915-ci il erməni soyqırımı” haqqında erməni narrativinin guya “hamılıqla qəbul edilmiş tarixi fakt” kimi xarakterizə edilməsi, yumşaq desək, mübaliğədir. Bu traktovka (belələri çoxdur) nəinki “hamılıqla qəbul edilmiş fakt”, ümumiyyətlə fakt deyil. Ona görə də SAA-nın press-relizindən yuxarıda sitat gətirilən fraza nə qədər qəşəng səslənsə də, onun 1915-ci il hadisələrinə heç bir aidiyyəti yoxdur.

Press-relizin ciddi hissəsi burada başa çatır və bundan sonra gülməli hissə başlanır. Məsələn, SAA hesab edir ki, bu cür qərarlarla ayrı-ayrı tanımaları, o cümlədən Roma Papası Fransisk tərəfindən tanımanı hörmətdən salmaq yolverilməzdir. Biz heç ağlımıza da gətirə bilməzdik ki, vətəndaşlar milli məhkəmə orqanlarının qərarlarından razı olmayanda şikayətlə Strasburqdakı Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə deyil... Vatikandakı Roma Papasına müraciət etmək lazım imiş. Belə çıxır ki, son instansiyada həqiqət Papadır! Bax, bunu biz həqiqətən bilmirdik!. İndi biləcəyik!

İsveçrə-Ermənistan parlament dostluq qrupunun həmsədri Uli Leonbergerin reaksiyası da bundan az dərəcədə absurd olmayıb. O, öz hökumətini... Türkiyə hökumətinin təzyiqi qarşısında “təslim olmaqda” qınayır (bax: http://www.swissinfo.ch/eng/society/41720676). Bunun nədə ifadə olunduğunu və Leonbergerin ölkəsinin harada türklərin təzyiqinə “təslim olduğunu” anlaya bilmədik. Amma İsveçrə hökumətinin məhz Berni apelyasiya şikayəti verməyə məcbur etmiş yerli erməni təşkilatlarının təzyiqi altında öz beynəlxalq imicini zərbə altında qoyması barədə cənab Leonberger biabırçı şəkildə susub.

“Lragir” nəşrinin daimi müəllifi Naira Ayrumyan “soyqırımını inkar etmək olar: təqsirkar Ermənistandır” sərlövhəli məqalə ilə çıxış edib (bax: http://www.lragir.am/index/rus/0/comments/view/44764). Ayrumyan elə bu yazının sərlövhəsində səhvə yol verib. Ona görə ki, soyqırımını inkar etmək olmaz. Soyqırımının (məsələn, Holokostun, Ruandada və Bosniyada törədilmiş qətliamların) inkar edilməsi mənəviyyatsızlıqdır, müəyyən mənada hətta cinayətdir. Lakin bunun üçün hüquq müstəvisində əvvəlcə soyqırımı faktının özü müəyyən edilməlidir ki, sonradan onu inkar etmək olmasın. Axı, əslində olmayan şeyi pisləmək və üstəlik, onun inkar olunmasını cinayət kimi təqib etmək mümkün deyil. “Erməni soyqırımı” məsələsinin bütün məğzi ondan ibarətdir ki, hüquqi məkanda belə bir fakt yoxdur. Erməni soyqırımı yoxdur. Bu fakt müəyyən edilməyib. Buna görə həmin yazının sərlövhəsi düz deyil.

News.am nəşrində dərc edilmiş məqalənin sərlövhəsi də maraqlıdır - “AİHM İsveçrənin iddiasını rədd etdi: soyqırımı barəsində Ermənistanın mövqeyi qalib gəldi” (bax: http://news.am/rus/news/290970.html). Görünür, müəlliflər “qələbə” dedikdə məhkəmə tərəfindən soyqırımı məsələsinin özünün müzakirəsindən imtina edilməsi barədə bəyanatı nəzərdə tuturlar. Amma burada müəlliflərdən soruşmaq lazımdır: əgər onlar özlərinin haqlı olmasına bu dərəcədə əmindirlərsə, onda nədən qorxurdular? İkincisi, məhkəmə hər halda bu məsələ barədə öz mövqeyini dolayısı da olsa ifadə edib. Yeri gəlmişkən, biz hələ bu məsələyə qayıdacağıq.

Nəhayət, vəkillər özləri - Cefri Robertson və Amal Kluni özlərini o yerə qoymamağa çalışıblar. Bu da aydındır. Axı, onlar özlərini necəsə təmizə çıxarmalı və aldıqları qonorara haqq qazandırmalıdırlar. Buna görə də onlar gülməli bəyanatla çıxış edərək AİHM-nin qərarını ... “Ermənistan üçün qələbə” adlandırıblar (bax: http://news.am/rus/news/291082.html). Bu cütlüyün fikrincə, guya “qələbə” ondan ibarətdir ki, Böyük Palata “soyqırımı faktını” şübhə altına almış əvvəlki instansiyanın “səhvini” təkrarlamayıb.

Onların bəyanatında deyilir: “Biz bu ciddi səhvi düzəltməyə çalışdıq və Ali Palata bunu etdi. Bugünkü məhkəmə erməni soyqırımı faktı barədə mübahisə etmir. On hakim dedi ki, bu məsələ ümumiyyətlə müzakirə edilməməlidir, yeddi hakim isə bildirdi ki, erməni soyqırımı dəqiq müəyyən edilmiş tarixi faktdır.

Əvvələn, belə hallarda ayrı-ayrı hakimlərin nə deməsi heç kəs üçün maraqlı deyil. Vacib olanı məhkəmənin ümumi fikridir. İkincisi, Ermənistanın vəkilləri çox yöndəmsiz tərzdə işi belə qələmə verməyə cəhd edirlər ki, guya Böyük Palata öz qərarı ilə aşağı instansiyanın əvvəlki qərarını “əvəz edib”. Bu fikir o vaxt ədalətli olardı ki, Böyük Palata İsveçrənin apelyasiya şikayətini təmin edəydi. Onda əvvəlki qərar həqiqətən ləğv edilmiş sayılardı. Lakin Böyük Palata Bernin apelyasiyasını rədd etməklə və əvvəlki instansiyanın qərarının düzgün olmasını təsdiq etməklə əvvəlki sənədi öz qəti verdiktinin mətni ilə əvəz etməyib, həmin qərarda olan bütün ifadələri qüvvədə saxlamaqla onu TAMAMLAYIB.

İndi qarşımızda iki qərar var və onlar həqiqətən bir-birini tamamlayır. Əgər madam Kluni və ser Robertson öz müştərilərinin başını qatmaq üçün onlara belə bir nağıl danışmaq istəyirlər ki, guya apelyasiya şikayəti verilən andan, özü də həmin şikayətin sonrakı taleyindən asılı olmayaraq (hətta ali instansiya sonradan apelyasiya verilmiş hökmü qüvvədə saxlasa belə) məhkəmənin həmin qərarı, oradakı xoşagəlməz ifadələr avtomatik olaraq öz qüvvəsini itirir, bu onların şəxsi işidir. Qoy onlar işi uduzmuş müştərilərinə verdikləri acı dərmanı istədikləri konfetlə şirinləşdirsinlər! Bu ki, başdan ayağa sərsəmlikdir! Əgər ali instansiya apelyasiyanı təmin etməyibsə, deməli əvvəlki qərar və onun bütün frazaları qüvvədə qalır! Bunu hüquq fakültəsinin birinci kursunda oxuyan hər kəs bilir!.

Beləliklə, ortada olan nədir? Bir tərəfdən Ermənistanın vəkilləri açıq etiraf edirlər ki, AİHM-nin əvvəlki instansiyasının qərarı “erməni soyqırımı” barədə fikirlərin guya “fakt” olmasını həqiqətən şübhə altına alır (buna görə sağ olun, çünki ermənilər iki ilə yaxın müddətdə bunu israrla inkar edirdilər). Digər tərəfdən görürük ki, onlar hüquqşünaslar üçün tamamilə cəfəng və qeyri-peşəkar şəkildə işi elə qələmə verməyə cəhd edirlər ki, guya apelyasiyanın təmin olunmasından yuxarı instansiyada imtina edilməsi əvvəlki qərarın ləğv olunması deməkdir. Əksinə - bu, əvvəlki qərarın ləğv edilməsi deyil, onun təsdiq edilməsi və yeni frazalarla tamamlanması deməkdir.

Nəhayət, üçüncü və ən mühüm məsələ - Böyük Palatanın qərarında 1915-ci il hadisələri haqqında məhkəmənin öz fikri olmasına aydın və açıq eyhamı Ermənistanda gizlətmək üçün nə qədər çalışsalar da qərarın mətnini diqqətlə öyrənəndə görünür ki, bütün bu səylər hədərdir. Aşağıdakı cümləyə diqqət yetirmək kifayətdir: “Məhkəmə baxılan iş kontekstində tarixi və kontekstual səbəblərə görə, irqi nifrət hissinin qızışdırılması forması hesab edilə biləcək Holokost barəsində bəyanatlarla oxşarlıq görməyib”. Əslində, qərarın bütün mətnində mərkəzi fraza budur! Məhz bu ifadə Ermənistan vəkillərinin bütün komandasını yıxıb sürüyür.

İş burasındadır ki, Kluni və Robertsonun çıxışının ana xətti və ümumiyyətlə onların bütün taktikası elə qurulmuşdu ki, ermənilərin qətlə yetirilməsini Holokosta maksimum dərəcədə bağlasınlar. Onlar bu iki hadisəni nə qədər sıx bağlaya bilsəydilər, sonradan 1915-ci il hadisələrinin “soyqırımı” olması mövqeyində dayanmaları bir o qədər asan olardı. AİHM-nin qərarından yuxarıda gətirdiyimiz sitat çox incə tərzdə və diplomatik şəkildə işarə edir ki, məhkəmənin öz qəti fikri var və bu fikir ondan ibarətdir ki, Holokost ilə ermənilərin məsələsini qarışdırmaq olmaz! Məhkəmə təkcə bu fraza ilə vəkillər komandasının bütün müdafiə xəttini nokauta göndərib, bir zərbə ilə işini bitirib! Məhkəmə onları başa salıb ki, o, bu barədə susa bilərdi və əsas diqqəti “söz azadlığı” məsələsi üzərində cəmləşdirə bilərdi. Lakin bu cümləni qərarın mətninə daxil etməklə məhkəmə açıq-aydın mesaj göndərib ki, onun öz mövqeyi var və bu mövqe birmənalıdır - bu iki tarixi hadisəni bir-biri ilə müqayisə etmək olmaz!

Təbii ki, erməni tərəfi Perinçekin fikrini azad ifadə etmək hüququna hücum çəkməyə şansı olmadığını yaxşı başa düşürdü. Məhkəmədən nə isə qopartmaq üçün onlar Perinçekin özünü yaddan çıxarıb əvəzində soyqırımı mifi ətrafında barrikada qurmaq və bu mifi mümkün olan hər cür müzakirələrdən kənarda saxlamaq qərarına gəliblər. Allah eləməsin, birdən hakimlər soyqırımın özünü müzakirə etməyə başlayarlar! Bilmək olmaz, aşağı instansiya məhkəməsində olduğu kimi, müzakirələr onları hara aparıb çıxara bilər.

Robertson-Kluninin taktikası, bax, bundan ibarət idi. Ancaq yenə da uğur qazana bilmədilər. Birincisi, onlar məhkəmədən tarixi hadisələr barədə susmaq razılığını yalvar-yaxar alandan sonra, faktiki olaraq özləri özlərini ifşa etdilər - müzakirədən boyun qaçırmaq həmişə təslim olmaq sayılır. İkincisi, onlar gözəl bilirdilər ki, apelyasiyanın təmin olunmayacağı təqdirdə birinci instansiyanın qərarı yenisi ilə əvəzlənmir, əksinə, qüvvədə qalır və ora yeni ifadələr əlavə olunur. Odur ki, müştərilərinin qarşısında yedikləri qonorara bəraət qazandırmağa cəhd etməyə çalışdılar. Üçüncüsü, onlar hətta apelyasiya instansiyasının qərarında da məqsədlərinə çata bilmədilər - məhkəmə nəzakətli şəkildə olsa da Holokostla istənilən müqayisəni təkrarən rədd edib, soyqırımı barədə mövqeyini ifadə etdi.

Ermənistanın vəkillər komandasının yalançı «şadyanalığında» bir məqam da maraq doğurur. Əgər Perinçek Armedia.am nəşrinin yazdığı kimi «Ermənistana uduzubsa» (bax: http://armedia.am/rus/news/24971/perinchek-viyigral-delo-u-shveiycarii-no-proigral-armenii.html), o vaxt niyə SAA-nın press-relizində məhkəmənin qərarı barədə hiddətlə danışılır? Belə çıxır ki, onlar Ermənistanın «qələbəsindən» şoka düşüblər?

İndi isə, necə deyərlər «desert» üçün saxlanılan əsas məsələ barədə. Erməni şərhçilər AİHM-nin onların gözlərini «soyqırımı» termininin tətbiq olunması məsələsinə baxmaqdan guya məsafə saxlamaları barədə bəyanatla dumanlandıraraq «1915-ci il soyqırımı» haqqında mifin necə incə və səssiz-səmirsiz belini sındırdığını heç hiss də etməyiblər. Bir fikir verin: Perinçek Avropa konvensiyasının 10-cu maddisi nöqteyi-nəzərindən bəraət alıb. Bu nə deməkdir? Yəni aydın deyil?

İndi isə diqqət! Söz azadlığı yalnız ətrafında fikir müxtəlifliyi olan və təkzibedilməz fakt olmayan nəyəsə şamil edilə bilər! Məhkəmə öz bəraət hökmü ilə müəyyən etdi ki, 1915-ci il hadisələrinin erməni versiyasını inkar etmək qadağan olunmur. Hansı səbəbə görə? Çox sadə bir səbəbə görə - bu, inkar edilməsi əxlaqdan kənar, cinayət sayılan soyqırımı deyil, fakt deyil. AİHM Perinçekin İsveçrə məhkəməsinin qərarı barədə şikayətini təmin edərkən, faktiki olaraq yumşaq tərzdə etiraf etdi ki, 1915-ci ilin hadisələri soyqırımı deyil, onların ətrafında fikir müxtəlifliyi mövcuddur. Bu fikirlərdən hansınısa dəstəkləmək, yaxud ifadə etmək Perinçekin hüququdur. Bu etiraf birbaşa yox, dolayısı edilib, lakin əlaqə göz önündədir!

Perençikin məhkəmə tərəfindən bəraət alması və onun «erməni soyqırımı» traktovkasını inkar etmək hüququnun təsdiqlənməsi faktının özü bunun soyqırımı faktı yox, yalnız mülahizə olmasının etirafıdır. Başqa cür olsaydı Perençikə Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 10-cu maddəsindən istifadə etməyə icazə verilməzdi. Əgər o, beynəlxalq tribunalların qərarları ilə müəyyən olunmuş (soyqırımı cinayətinin qarşısının alınmasına dair 1948-ci il Konversiyasının tələb etdiyi kimi) Holokost, yaxud tutsi və Bosniya müsəlmanlarının soyqırımını inkar etsəydi, ona hətta İnsan Hüquqları Konvensiyanın 10-cu maddəsinə istinad etməklə bəraət verilə bilməzdi. Ancaq 1915-ci il hadisələri ilə bağlı bu maddə işləyir. Niyə? Bu haqda Robertson və Kluni düşünüblərmi? Öz erməni müştərilərinə bunu başa salıblarmı?

Hər şey çox sadədir - Holokost, Ruanda və keçmiş Yuqoslaviyada soyqırımlar danılmaz faktlardır və İnsan Hüquqları Konvensiyasının 10-cu maddəsinə sığınaraq onları inkar etmək olmaz. Erməni təbliğatının «ermənilərin soyqırımı» adlandırdığı isə fakt deyil, mülahizədir (bir çox mülahizələrdən biridir), odur ki, mülahizələrdən birinin inkar edilməsi hüququ yuxarıda göstərilən 10-cu maddə ilə təmin edilir! Bu da məsələnin izahı. Hökmün özü soyqırımı məsələsinə Məhkəmə tərəfindən mövqenin ifadəsidir. məhkəmənin 10-cu maddəyə müraciət etməsi soyqırımın özünə oxunan hökmdür.

Beləliklə, Məhkəmənin guya əslində soyqırımı məsələsinə toxunmaq fikri olmadığı barədə sözlərinə baxmayaraq o, öz qəti mövqeyini üç dəfə ifadə edib:

1) baxılan işin Holokostla müqayisəsini rədd etməklə

2) Elmi mühitdə konsensusun olmadığı, həmçinin Holkostda olanların erməni narrativdə olmadığı barədə açıq şəkildə danışılan aşağı instansiyanın qərarını ləğv etməyib qüvvədə saxlamaqla (bax: AZƏRTAC-da göstərilən məqaləyə)

3) Perençikə İnsan Hüquqları Konvensiyasının məhz 10-cu maddəsi ilə bəraət verməklə erməni tərəfini həqiqət üzərində monopoliyadan məhrum edib soyqırımın özünə hökm çıxarmaqla.

10 illik epopeyada son nöqtə qoyuldu. Son qərarın məhz 2015-ci ildə çıxarılması olduqca vacibdir. Bu il bütün dünya ermənilərinin AİHM-lə bağlı işləri onlar üçün acınacaqlı oldu. Əvvəlcə Çıraqovun işi ilə bağlı qərar o mənada tarixi oldu ki, Ermənistanın Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinə nəzarət etməsi bu ölkəni həmin ərazidə baş verənlərə görə məsuliyyət daşıyan hüquqi baxımdan təcavüzkar ölkəyə çevirdi. Deməli orada baş verən bütün hərbi cinayətlərə görə Ermənistan cavab verməlidir. Bu yandan da həmin o AİHM «erməni soyqırımını»n tarixi fakt sayılmasının mümkünsüzlüyünü iki dəfə təsdiq etdi (açıq şəkildə və nəzakətli eyhamla).

Ümumiyyətlə ermənilər, hüquqi müstəvidə həddən ziyadə zəifdirlər. Parlament tərəfindən qəbul edilmiş Valeri Buaye qanun layihəsinin yetərincə ermənipərəst Fransanın Konstitusiya Şurası tərəfindən ləğv edilməsi ilə bağlı onların üzləşdiyi biabırçılığı yada salmaq kifayətdir. Daha sonra yenə Fransada məhkəmədə türk xanımı Sirme Oran-Martsa uduzmuş daşnak Lorent Leyləkyanın burnu ovuldu ( bax: http://aze.az/id/88734, azertag.az/ru/xeber/113754). Erməni terrorçu təşkilatı ASALA-nın sabiq mətbuat katibi Ara Toronyanın da fransız tarixçisi Maksim Quenin iddiası üzrə uduzması gözlənilir (http://1news.az/politics/20140218115941600.html).

Maraqlıdır, görəsən Slovakiyada guya «erməni soyqırımı»nın inkarının kriminallaşdırılması haqqında iki gurultulu məqalədən sonra (bax: http://aze.az/id/83638, http://aze.az/id/83658) son vaxtlar səsi çıxmayan Aşot Qriqoryan indi nə barədə düşünür?

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Strasburq