Qərbi Azərbaycan kəndləri - Dəvəli
Bakı, 30 oktyabr, AZƏRTAC
Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan kəndləri ilə bağlı araşdırmalar aparıb. AZƏRTAC Əziz Ələkbərlinin “Qərbi Azərbaycan kəndləri” seriyasından növbəti yazısını təqdim edir.
Dəvəli kəndi Vedibasar mahalının aran hissəsində, Ağrıdağ vadisində, Böyük Vedi qəsəbəsindən 14 kilometr cənub-qərbdə, İrəvan şəhərindən 48 kilometr aralıda, İrəvan-Naxçıvan-Bakı dəmiryol xəttinin və İrəvan-Naxçıvan avtomobil yolunun üstündə yerləşir.
1828-ci ilə qədər kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşayıb, həmin ildən 1988-ci ilə qədər azərbaycanlıların, müsəlman kürdlərinin və ermənilərin yanaşı yaşadığı kənd olub, 1988-ci ildən tamamilə erməniləşdirilib.
“İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə (1590) Vedi nahiyəsi ərazisində Dəvəli adı ilə iki kənd - Böyük Dəvəli və Kiçik Dəvəli kəndləri qeydə alınıb. “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə (1728) isə bir Dəvəli kəndi qeydə alınıb və dövlətin müxtəlif vergilər şəklində il ərzində kənddən 25 min ağça gəlir götürdüyü göstərilib.
Tanınmış fransız səyyahı Jan Şarden 1711-ci ildə nəşr etdirdiyi məşhur “Səyahətnamə”sində Dəvəlini Dvinlə Sədərək arasında “Qaynar adlı kiçik bir şəhər” kimi qeyd edir. Ərazinin tarixinə dair mənbələrdə Vedibasarda belə bir məntəqə adının olmaması söhbətin qaynar mineral su çıxan Dəvəli kəndindən getdiyi ehtimalını ortaya qoyur.
1826-1829-cu illər Rusiya-İran və Rusiya-Osmanlı müharibələri zamanı böyük dağıntılara məruz qalan Dəvəli kəndində 1832-ci ildə cəmi iki təsərrüfatda 28 nəfər (11 kişi, 17 qadın) azərbaycanlı qeydə alınıb. Kəndin qalan əhalisinin isə 1828-1829-cu illərdə İranın Maku və Salmas qəzalarından köçüb gələn ermənilər (639 nəfərdən ibarət 101 ailə) olduğu və onların kənddəki boşalmış müsəlman evlərində yerləşdirildiyi də həmin mənbədə göstərilib.
Kəndin adının burada vaxtilə çoxlu dəvə saxlanmasından irəli gəlməsi fikri (Sitarə Mirmahmudova) kökündən səhvdir. Kəndin orta əsrlərdə Anadoluda mövcud olmuş Dəvəli bölgəsindən gələnlər tərəfindən salınması qənaəti də (Budaq Budaqov, Qiyasəddin Qeybullayev) natamamdır. Bu qənaət Vedibasar ərazisində türklərin qədimdən yaşaması həqiqəti üzərinə kölgə salır.
Əslində Dəvəli kəndi türk tayfalarından Qacarların bir qolu olan Dəvəlilər tayfasının adını daşıyır. Bu tayfa indinin özündə də Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında yaşamaqdadır və xüsusilə Qacarlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründə (1796-1925) Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayıb. XVI əsrə aid bir mənbədə qışı Qarabağda keçirən belə bir tayfa da qeydə alınıb. Şərur rayonunun Gümüşlü kəndinin şimalındakı dağ silsiləsinin Arpaçaya enən yamacında 2 hektar ərazidə X-XVII əsrlərə aid Dəvəli qədim yaşayış yeri də aşkarlanıb.
XVII əsr erməni mənbəyində isə Dəvəli kəndinin adı erməni tələffüzündə Davalonots kimi yazılıb.
Hazırda Azərbaycanda iki yüksəklikdən ibarət palçıq vulkanı da Dəvəlidağ adlanır.
1873-cü ildə Dəvəli kəndində 19 təsərrüfatda 207 (113 kişi, 94 qadın) azərbaycanlı, 24 təsərrüfatda 209 (113 kişi, 96 qadın) müsəlman kürdü, 217 təsərrüfatda 1760 ( 917 kişi, 843 qadın) erməni yaşayırdı.
1886-cı ildə Dəvəlinin azərbaycanlı, kürd və erməni əhalisinin birgə sayı 355 təsərrüfatda 2525 nəfər (1319 kişi, 1206 qadın) olub. Onun 35 təsərrüfatda 263 nəfərini (140 kişi, 123 qadın) azərbaycanlılar, 29 təsərrüfatda 287 nəfərini (143 kişi, 144 qadın) kürdlər, 291 təsərrüfatda 2075 nəfərini (1036 kişi, 939 qadın) isə ermənilər təşkil edib.
Kənddə müsəlman bəy və erməni məliklərinin ailə üzvlərinin sayı 47 nəfər (25 kişi, 22 qadın), erməni dini icmasının nümayəndələrinin sayı isə 45 nəfər olub.
Kənd iqtisadiyyatının əsasında əkinçilik və heyvandarlıq dayanmışdı. Belə ki, kəndin 1693,72 desyatin torpaq sahəsinin 42,65 desyatinini malikanə torpaqları, 65 desyatinini bağ sahələri, 1019,66 desyatinini suvarılan əkin yerləri təşkil edib. Kəndin torpaqları Vedi çayından çəkilən Dəvəli arxının suyu ilə suvarılırdı.
Dəvəli kəndinin Əyricə yaylağında kənddən 50 verst aralıda, 1940 desyatin ərazini əhatə edən Uzunyurd, Əmirxanlar yurdu, Aşağı İkicilər yurdu, Yuxarı İkicilər yurdu adlı yaylaq yerləri olub. Bundan əlavə, kənd icmasının kənddən 5 verst aralıda Abbas-ağıl deyilən yerdə 700 desyatin, 6 verst aralıda Qızıl-ağıl deyilən yerdə 600 desyatin qışlaqları olub.
1905-ci ildə Dəvəli kəndində 159 nəfər, 1914-cü ildə 263 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı.
1918-1920-ci illər erməni-müsəlman davası zamanı Dəvəli kəndi hadisələrin ən qaynar nöqtələrindən birinə çevrilib, erməni daşnakları bu kənddən özlərinə dayaq kimi istifadə ediblər. Vedi rayonu ərazisində ən böyük dəmiryol stansiyası burada yerləşdiyindən ermənilər onu əldən vermək istəmir, tez-tez ora zirehli qatar çıxarır, ətraf müsəlman kəndlərini top atəşinə tuturdular. Dəvəli kəndinin müsəlman əhalisi isə tamamilə qovuldu.
Sovet hakimiyyəti illərində kəndin erməniləşdirilməsi siyasəti davam etdirilib. 1922-ci ildə artıq kənddə 1533 nəfər erməninin müqabilində cəmi 3 azərbaycanlı yaşayırdı. 1931-ci ildə kənddə azərbaycanlıların sayı 41 nəfərə çatıb.
1935-ci il yanvarın 1-də kəndin adı dəyişdirilərək Ararat qoyulub.
1949-1950-ci illərdə kəndin azərbaycanlı əhalisinin əksəriyyəti məcburi şəkildə Azərbaycana köçürülüb, yerdə qalanları isə 1988-ci ildə doğma yurdundan qovularaq kənd tamamilə erməniləşdirilib. 1988-ci ildə Dəvəli kəndində yaşayan azərbaycanlıların sayı 30-40 evə çatıb.
Bölmənin digər xəbərləri
