AZƏRTAC türk xalqların folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan yazılar silsiləsini davam etdirir

Bakı, 5 dekabr, AZƏRTAC

Rumeli Osmanlı İmperatorluğu zamanında XV əsrdən etibarən Balkan yarımadasının cənub hissəsinə verilən addır. Sözdəki “Rum” ifadəsi “Şərqi Roma İmperatorluğunun torpaqlarına daxil olan ərazilər və xalqlar” mənasını verir.

Osmanlılar Avropaya qədəm basandan sonra burada fəth etdikləri yerlərə Rumeli adını veriblər. Halbuki bu ad daha əvvəllər indiki Anadolu ərazilərində istifadə olunub, hətta Avropada orta əsrə aid mənbələrdə “Romanie” şəklində tərcümə edilib. Qərbə aid mənbələrdə isə “Peninsule romaine” şəklində göstərilib. Müasir dövrdə Avropa xəritə və kitablarında həmin yarımadanın adına “Turquie d'Europe” və ya “Empire Ottoman d'Europe” şəklində rast gəlinir və həmin ad sonralar türkcə nəşrlərdə müvafiq olaraq “Avrupa-i Osmani” və “Rumeli-i Şahane” kimi göstərilir.

Bu fikirlər AMEA Folklor İnstitutunun Türk xalqları folkloru şöbəsinin böyük elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Qumru Şəhriyarın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi yazıda yer alıb. Yazını təqdim edirik.

Esterqon qalası türküsü. Tuna çayının sahilində bir təpə üzərində inşa edilən Esterqon şəhəri Slovakiyanın Şturovo (Osmanlılar zamanında Ciyərdələn) bölgəsi ilə Macarıstan-Slovakiya sərhədini yaradırdı. Hazırda şəhər Macarıstanın sərhədlərinə daxildir.

Esterqon Macarıstanın qədim şəhərlərindən biridir. X əsrdən XIII əsrin ortalarına qədər – Arpad xanədanı Kral IV. Bela zamanında paytaxtın Viseqrad və Buda elan olunmasına qədər Macarıstanın paytaxtı idi. Esterqon I Süleymanın 1529-cu ildə I Vyanaya səfəri zamanı qısa müddət ərzində, 1543-cü ildə isə Sultan Süleyman Qanuni zamanında uzun müddət Osmanlıların əlinə keçib. Bundan sonra Esterqon Osmanlı imperatorluğunun şimal-qərbi sərhədlərində çox əhəmiyyətli mərkəzlərdən birinə çevrilib. 1595-ci ildə almanların işğal etdiyi Esterqon Sokolluzadə Lala Mehmed Paşa tərəfindən yenidən Osmanlı torpaqlarına daxil edilib və 1683-cü il almanların yenidən həmin əraziləri işğal etməsinə qədər Osmanlı sancağı olaraq qalıb.

Həmin türkü döyüşlərdən birinin qələbə ilə nəticələnməsindən sonra söylənilib və indiyə qədər də sevilə-sevilə oxunur. Türkünün mətni tarixi hadisələrdən götürülüb.

Eğri qalası türküsü. Eğri qalası bugünkü Macarıstanın şimalındakı Eger bölgəsində yerləşən bir Osmanlı qalasıdır. Qala 1552-ci ildə Osmanlı ordusu tərəfindən mühasirəyə alındığı zaman göstərdiyi mücadilələrlə tarixə düşüb. Bu, qalanın ilk mühasirəsi idi və Osmanlı ordusu ağır itkilər verərək geri çəkilib. Daha sonra 1596-cı ildə yenidən mühasirəyə alınan qala bu dəfə III Mehmedin özünün də iştirak etdiyi qısa müddətli döyüşlə Osmanlıların əlinə keçdi. 80 il vilayət mərkəzi olan qala II Vyana mühasirəsinin uğursuzluqla nəticələnməsi və V Çarlz Loran Dükenin 1686-cı ildə Budini işğal etməsindən sonra 1687-ci ildə Habsburq ordusuna təslim oldu. Türküdə adı çəkilən Uyvar Macarıstanda əhəmiyyətli şəhərlərdən biridir. Şəhər ilk dəfə 1593-cü ildə Lala Mehmet Paşa tərəfindən Osmanlı torpaqlarına qatılıb.

İzvornik türküləri. İzvornik eli bugünkü Bosniya-Herseqovinanın sərhədlərində yerləşən Zvornik şəhərində qurulub. Osmanlı dövrünə aid bir yaşayış məskənidir. 1462-ci ildə Fatih Sultan Mehmet tərəfindən Zvornik fəth edildikdən sonra tikilib və Rumeli əyalətinə tabe edilib. Lakin Budin əyalətinin qurulmasından sonra onun tərkibində olan Səməndirə elinə bağlı bir yaşayış məskəninə çevrilib. Zvornik şəhəri Drina çayının şimal-şərq sahillərində, Serbiyaya aid Mali Zvornik adlanan hissəsi isə çayın qərb sahillərində yerləşir. Şəhər yüksək qaya üzərindədir, şəhərin ətrafı isə onlarla evdən ibarətdir.

Zvornikdən toplanmış türkülər xalqın şəhərin düşmənlər tərəfindən mühasirəyə alınması zamanı Bosniya bəylərbəyi və eyni zamanda Belqrad meşələrinin gözətçisi Numan Paşadan (1784-cü ildə vəfat edib) yardım gözləməsindən, yardıma gələn qüvvələrin xalqı xilas etməyindən və düşmənləri məğlubiyyətə uğratmasından bəhs edir. Eyni zamanda, türküdə şəhərdəki türbələrdən də bəhs edilir. Burada şəhərin müdafiə olunmasında övliyaların yardım etdiklərinə işarə olunur.

Niş türküləri. Serbiyanın Nişava çayı sahillərində yerləşən Niş şəhəri əhalisinin sayına görə, Serbiyanın Belqrad və Novi-Sada şəhərlərindən sonra üçüncü yeri tutur. Şəhərdən Mərkəzi Avropanı Gürcüstan və Türkiyə ilə birləşdirən əsas nəqliyyat yolu keçir.

Uzun illər Niş ticarət və hərbi mərkəz olub. Onun əlverişli coğrafi mövqeyi strateji əhəmiyyətli şəhər olmasına zəmin yaradıb, məhz ona görə də zaman-zaman böyük dövlətlərin diqqətini özünə cəlb edib. Şəhər bir neçə dəfə macarlar və avstriyalılar tərəfindən işğal olunub.

1386-cı ildə osmanlıların əlinə keçən Niş şəhəri 500 il ərzində onların hakimiyyəti altında qalıb. 1878-ci ildə Berlin müqaviləsinə əsasən, Niş şəhəri serblərə verilib. Həmin vaxtdan I və II Dünya müharibələrində qısamüddətli işğal zamanını çıxmaq şərti ilə şəhərə serblər nəzarət edirlər.

Niş türkülərində osmanlılar və avstriyalılar arasında şəhəri əldə saxlamaq üçün aparılan mücadilələrdən, şəhərin fəthi və işğalından bəhs edilir. Burada, eyni zamanda Rumeli bəylərbəyi Köprülüzadə Əhməd Paşanın düşmən əlinə keçən Nişi yenidən geri almasından bəhs edən türkülər də var.

Özi türküləri. Özi (Ukraynanın cənubunda yerləşən Oçakov şəhəri) qalası 1492-ci ildə Krım xanı Mengli Giray tərəfindən inşa edilib. Rusların Qara dənizə çıxışında strateji əhəmiyyətə sahib olan qala 1493-cü ildə ruslar tərəfindən işğal edilib, 1502-ci ildə isə osmanlıların nəzarətinə keçib.

Rusiya İmperiyasının Qara dənizə çıxmasına bir maneə kimi görünən şəhər 1737-ci ildə işğal olunub. Özi qalasının işğalı zamanı ruslar şəhər və qala əhalisini qətlə yetirib. Döyüşdə Osmanlı əsgərləri böyük itkilər verdi. İçərisində hərbi sursat olan bir binanın partladılması ilə 6 min əsgər ölüb. Həmin hadisədən sonra Osmanlı əsgərləri ağ bayraq qaldıraraq təslim oldular. Ancaq ruslar təslim qaydalarına uymayaraq şəhər əhalisini və Osmanlı əsgərlərini qətlə yetirdilər. Bu, elə böyük və amansız qətliam idi ki, çürümüş cəsədlərinin qoxusu rus ordusunu qaladan təxminən 25 kilometr (15 mil) geri çəkilməyə məcbur etdi.

1737-ci ildə Osmanlı İmperiyası ilə Krım xanlığı birlikdə qalanı mühasirəyə aldılar. Lakin yenidən ruslara məğlub olan osmanlılar geri çəkilməyə məcbur oldular. 1739-cu ildə Osmanlı İmperiyası qalanı yenidən mühasirəyə aldı. Ruslar yoluxucu xəstəliklər, ərzaq çatışmazlığı və verdikləri ağır itkilərə görə bu dəfə Osmanlı ordusuna məğlub oldu və qalanı tərk etdi. 1739-cu ildə Osmanlıların əlinə keçən qala 1787-1792-ci illərdə Osmanlı-rus müharibəsi zamanı ikinci dəfə ruslar tərəfindən işğal edildi. 1788-ci ildə 6 ay sürən mühasirədən sonra müharibədə ruslar qalib gəldi. 1792-ci ildə Yass (Rumıniya) müqaviləsinə əsasən, şəhər tamamilə ruslara verildi. 1855-ci ildə – Krım müharibəsi illərində şəhərə bir müddət ingilislər və fransızlar nəzarət ediblər. Özi şəhəri 1917-1921-ci illərdə Ukrayna Xalq Respublikasının tərkibinə daxil olub, II Dünya müharibəsi zamanı 1941-1944-cü illərdə Rumıniyanın işğalına məruz qalıb. SSRİ dağılandan sonra şəhər yenidən Ukraynanın nəzarəti altına keçib.

Türkülərin böyük əksəriyyəti “1737-ci ildə Osmanlı-rus müharibəsində Özi qalasının və əsir düşən əsgərlərin ağır vəziyyətini dilə gətirir.

Plevne qalası türküləri (Osman paşa türküləri). Plevne əhalisinin sıxlığına görə Bolqarıstanın yeddinci şəhəridir. İndiki Nikolayevo bölgəsində trakyalılara aid olduğu bilinən çoxlu sayda xəzinə aşkar edilib. Plevne bir çox mədəni və tarixi abidələrlə zəngindir. Şəhər “93 hərbi”ndə (1877-1878-ci illər Osmanlı-rus müharibəsi. Həmin tarix Rum təqviminə görə, 1293-cü ilə təsadüf etdiyindən Osmanlı tarixində 93 hərbi olaraq bilinir) böyük strateji əhəmiyyətə malik olduğundan burada həmin döyüşlə bağlı 200-dən çox abidə var. Çox ağır döyüşlərin meydanı olan Plevne qalasının müdafiəsi Osman paşanın qəhrəmanlığı və şücaəti ilə bağlıdır. Plevne qalası ilə bağlı toplanan bütün folklor nümunələrində Osman paşanın adı çəkilir.

Varna qalası türküsü. VI əsrdə yunan müstəmləkəsi kimi tanınan Odesos şəhərinin adına XII əsrə aid tarixi mənbələrdə Varna şəhəri kimi rast gəlirik. Bolqarıstanın ikinci böyük şəhəri olan Varna əhəmiyyətli nəqliyyat yolu olmaqla yanaşı, ölkənin iri mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Varna, eyni zamanda Bolqarıstanın Qafqaz, Poti, Batumi və İstanbulu birləşdirən ən böyük liman şəhəridir.

Qara dəniz sahillərində Odesos qalası (sonradan Varna qalası adlandırılıb) Miletdən gələn yunanlar tərəfindən e.ə. VII əsrdə tikilib.

1391-ci ildə Osmanlı əsgərlərinin nəzarətinə keçdikdən sonra əlverişli şəraitinə görə qala hərbi-strateji əhəmiyyətli bölgəyə çevrilib. 1444-cü ildə Varna Polşa kralı III Vladislavın ordusu ilə Sultan II Muradın ordusu arasındakı qanlı döyüşə səhnə olub. Həmin döyüşdə polyaklar ağır məğlubiyyətə uğrayıb, kral III Vladislav isə həlak olub. 1606-cı ildə Osmanlı torpaqlarına daxil olan Varnanı Saqaydaçların (ukraynalılara mənsub zadəgan ailəsi) rəhbərliyi ilə Ukrayna kazakları ələ keçirib. Onlar türklərdən 180 mindən çox qızıl və s. qənimət əldə ediblər. Ukrayna xalqının dilində həmin döyüşü əks etdirən qəhrəmanlıq nəğmələri də var.

1768-1774-cü ildə rus-türk müharibəsi zamanı rusların şəhəri ələ keçirmək cəhdi boşa çıxıb. Rus ordusu geri çəkilərkən 700 ölü və yaralı əsgər, altı yüngül silah bazasını itirib. 1828-1829-cu illərdəki rus-türk müharibəsində isə Varna ruslar tərəfindən uzun müddət mühasirədə qalıb. Dənizdən və qurudan mühasirəyə alınan Varna rusların əlinə keçib və onlar 9 min varnalını əsir götürüblər. Krım müharibəsi zamanı şəhər Böyük Britaniya və Fransa əsgərləri tərəfindən işğal olunub. Minilliklər boyu türklərə aid olan Varna torpaqları 1878-ci ildə ruslar tərəfindən yenidən işğal olunaraq Bolqarıstana tabe edilib. Tarix boyu həmin torpaqlarda “mühüm bir Türk nüfuzu” vardı.