Bakı, 9 oktyabr, AZƏRTAC

Xəzər dənizi bu gün yalnız beş sahilyanı dövlətin - Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistanın coğrafi sərhədləri daxilində yerləşən unikal su hövzəsi deyil, eyni zamanda, regionun ekoloji, iqtisadi və sosial gələcəyinə təsir göstərən strateji məkandır. Son illər Xəzərin səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsi, sahil xəttinin geri çəkilməsi, biomüxtəlifliyə yaranan təhdidlər və iqlim dəyişmələrinin təsirlərinin güclənməsi dənizin gələcəyi ilə bağlı məsələləri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha aktual edib. Məhz bu baxımdan Türkmənistanın Avaza Milli Turizm Zonasında keçirilən Xəzər Ekoloji Sammiti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana işgüzar səfəri çərçivəsində sammitdə iştirakı isə Azərbaycanın Xəzərin qorunması məsələsinə verdiyi əhəmiyyətin növbəti göstəricisidir.

AZƏRTAC Xəzər Ekoloji Sammitinin gündəliyində dayanan əsas məsələləri, Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalmasının ekoloji, iqtisadi və sosial nəticələrini, eləcə də sahilyanı dövlətlərin bu çağırışların aradan qaldırılması istiqamətində birgə fəaliyyətinin əhəmiyyətini təhlil edir.

Xəzər dənizində baş verən dəyişikliklərin miqyası problemin yalnız ayrı-ayrı sahilyanı dövlətlərin milli siyasəti çərçivəsində həll edilə bilməyəcəyini göstərir. Dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzərin su balansı əsasən çay axınları, yağıntı və buxarlanma kimi təbii amillərin təsiri altında formalaşır. Bununla yanaşı, son elmi araşdırmalar göstərib ki, insan fəaliyyəti və iqlim dəyişmələri bu balansın pozulmasını sürətləndirən amillər sırasındadır. Prosesin nəticələri isə yalnız ekoloji xarakter daşımır. Suyun səviyyəsinin azalması, ilk növbədə, sahil ekosistemlərinin strukturunu dəyişir, dayaz ərazilərin və bataqlıq sahələrin itirilməsinə, balıqların, su quşlarının və digər canlıların yaşayış mühitlərinin daralmasına səbəb olur. Digər tərəfdən, Xəzərin səviyyəsinin azalması sahilyanı infrastruktur üçün də yeni çağırışlar yaradır. Limanların, gəmiçilik kanallarının, sahilboyu sənaye və logistika obyektlərinin əvvəlki su dərinliyinə uyğun fəaliyyət göstərməsi çətinləşə bilər. Bu isə Xəzər üzərindən həyata keçirilən yükdaşımaların səmərəliliyinə, limanların fəaliyyətinə və regionun nəqliyyat əlaqələrinə təsir göstərə biləcək amillərdir.

Xəzərin ekoloji təhlükəsizliyi daha geniş regional proseslərlə əlaqəlidir

Xəzərin problemləri bir ölkənin sərhədləri daxilində formalaşmır və bir ölkənin səyləri ilə də həll oluna bilməz. Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistanın sahilyanı dövlətlər kimi Xəzərin ümumi ekosisteminə təsir edən proseslər üzərində fərqli imkanları və məsuliyyətləri var. Bu baxımdan Xəzər Ekoloji Sammitinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ekoloji gündəmin dövlət başçıları səviyyəsinə çıxarılmasıdır. Türkmənistanın təşəbbüsü ilə keçirilən görüş Xəzərin ekoloji problemlərini yalnız ekspert və nazirliklər səviyyəsində deyil, siyasi qərarların qəbul edildiyi ən yüksək səviyyədə müzakirə etmək imkanı yaradır. Bu isə qəbul ediləcək qərarların icra mexanizmlərinin daha aydın müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Əslində, Xəzərin ekoloji problemləri ilə bağlı regional əməkdaşlıq üçün artıq müəyyən hüquqi baza mövcuddur. Belə ki, 2003-cü ildə Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistan tərəfindən imzalanan Tehran Konvensiyası Xəzərin dəniz mühitinin qorunması üzrə beş sahilyanı dövlətin ilk hüquqi qüvvəyə malik regional sazişidir. Konvensiya 2006-cı ildə qüvvəyə minib və çirklənmənin qarşısının alınması, ekosistemlərin qorunması, biomüxtəlifliyin saxlanılması, monitorinq, elmi tədqiqat və ekoloji məlumat mübadiləsi üçün ümumi çərçivə formalaşdırıb. Bu baxımdan Xəzər Ekoloji Sammitinin Tehran Konvensiyası çərçivəsində görülən işləri siyasi iradə ilə dəstəkləyən növbəti mərhələ olması mümkündür. Çünki Xəzərin səviyyəsinin azalması ilə bağlı əsas ehtiyac yalnız problemin miqyasını müəyyənləşdirmək deyil, onun nəticələrinə uyğunlaşmaq üçün uzunmüddətli regional strategiya hazırlamaqdır.

Xəzərin ekoloji təhlükəsizliyi məsələsi, eyni zamanda, daha geniş regional proseslərlə də əlaqəlidir. Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əlaqələrin son illər sürətlə inkişaf etməsi Xəzər dənizinin yalnız ekoloji deyil, həm də nəqliyyat və iqtisadi əlaqələndirici rolunu artırıb. Orta Dəhliz, limanlar və logistika infrastrukturu Xəzər üzərindən keçən bağlantıların əhəmiyyətini yüksəldir. Bu baxımdan dənizdə su səviyyəsinin azalması gələcəkdə nəqliyyat marşrutlarının dayanıqlılığı məsələsini də gündəmə gətirə bilər. Deməli, Xəzərin ekoloji təhlükəsizliyi ilə iqtisadi təhlükəsizlik arasında getdikcə daha sıx əlaqə yaranır. Dənizin qorunması yalnız təbiətin mühafizəsi məsələsi deyil. Bu, sahilyanı əhalinin yaşayış şəraitindən balıqçılığa, turizmdən limanların fəaliyyətinə, enerji infrastrukturundan beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinə qədər geniş spektri əhatə edən kompleks məsələdir.

Azərbaycanın mövqeyi regional əməkdaşlığı genişləndirir

Azərbaycanın həm Xəzərin qərb sahilində yerləşməsi, həm də enerji və nəqliyyat layihələrindəki rolu ölkənin ekoloji gündəlikdə fəal mövqeyini şərtləndirir. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı ildə Ümumdünya Ətraf Mühit Günü ilə bağlı müraciətində də Xəzər dənizinin səviyyəsinin son iki yüzillik ərzində qeydə alınan tarixi minimuma yaxınlaşması problemin ciddiliyinin göstəricisi kimi qeyd edilib. Müraciətdə su qıtlığının yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə region üçün ciddi narahatlıq doğurduğu bildirilib. Eyni zamanda, ətraf mühitin mühafizəsi və yaşıl artım Azərbaycanın 2030-cu ilədək sosial-iqtisadi inkişafının əsas milli prioritetlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib.

Prezident İlham Əliyev daha əvvəl də Xəzərdə su səviyyəsinin azalması məsələsinə diqqət çəkib. Belə ki, 2024-cü ildə “Euronews”a müsahibəsində dövlətimizin başçısı Bakıda yaşayan insanların Xəzərin getdikcə dayazlaşmasını artıq əyani şəkildə müşahidə etdiyini bildirib, bunu iqlim dəyişmələrinin yaratdığı nəticələr sırasında göstərib və problemin həlli üçün fəal tədbirlərin görülməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Azərbaycanın mövqeyinin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ölkə problemi yalnız müşahidə və qiymətləndirmə səviyyəsində saxlamır, onun səbəblərinin öyrənilməsi və mümkün nəticələrə uyğunlaşma istiqamətində regional əməkdaşlığı genişləndirir. Bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri Azərbaycan-Qazaxıstan İşçi Qrupunun yaradılmasıdır. 2026-cı il aprelin 24-də Astanada keçirilən ilk iclasda Xəzər dənizində su səviyyəsinin azalmasına təsir edən iqlim və antropogen amillər, bunun ekosistemlərə və sahilyanı ərazilərə mümkün təsirləri müzakirə olunub. Tərəflər birgə tədqiqatların aparılması, məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi və gələcək fəaliyyət istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi barədə razılığa gəliblər.

Azərbaycanın Rusiya ilə əməkdaşlığında da Xəzərin səviyyəsinin azalması xüsusi istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. 2025-ci ilin mayında Sankt-Peterburqda keçirilən Azərbaycan-Rusiya İşçi Qrupunun iclasında Xəzərin səviyyəsinin enməsi ilə bağlı birgə proqramın layihəsi, onun icra mexanizmləri və növbəti mərhələlər üzrə fəaliyyətlər müzakirə edilib.

Bu baxımdan Azərbaycan üçün Avazada keçirilən Xəzər Ekoloji Sammiti artıq görülən ikitərəfli və çoxtərəfli işlərin daha yüksək siyasi səviyyədə əlaqələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Prezident İlham Əliyevin sammitdə iştirakı yalnız ekoloji məsələlərin müzakirəsinə verilən siyasi dəstək deyil, həm də Xəzərin gələcəyinin beştərəfli əməkdaşlıq, elmi əsaslandırılmış qərarlar və uzunmüddətli regional strategiya əsasında qorunmasının vacibliyinə verilən mühüm mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Avazada qəbul ediləcək qərarlar məhz bu yanaşmanın nə dərəcədə praktik mexanizmlərə çevriləcəyini göstərəcək. Xəzərin gələcəyi isə artıq yalnız sahilyanı dövlətlərin deyil, bütövlükdə regionun ekoloji və iqtisadi dayanıqlığının mühüm göstəricilərindən biridir.

^{Müəllif – Aytac Haqverdiyeva}