Akkreditasiya qaydalarında dəyişiklik: zəif müəssisələrin vəziyyəti necə olacaq? – təhsil eksperti münasibət bildirib
Bakı, 3 dekabr, Xatirə Cəfərova, AZƏRTAC
“Təhsil müəssisələrinin akkreditasiyası Qaydaları”na edilən dəyişikliyin əvvəlki redaksiyadan fundamental şəkildə fərqlənməsi təhsil sistemində keyfiyyətin yüksəldilməsinə yönəlmiş ən ciddi normativ islahatlardan biri kimi dəyərləndirilə bilər. Köhnə qaydalarda akkreditasiyanın nəticələrinə dair yeganə hüquqi mexanizm müəssisənin “hərəkətlərindən və ya hərəkətsizliyindən şikayət etmək” hüququ ilə məhdudlaşdığı halda, yeni normativ baza akkreditasiyanın meyarlarını, bal əsaslı qiymətləndirməni, qərarların kateqoriyalarını, təkrar akkreditasiyanı, akkreditasiyadan keçməyən müəssisələrin taleyini və tələbələrin hüquqlarının qorunmasını tamamilə yeni sistem üzərində qurur. Bu dəyişikliklərin mahiyyəti yalnız formal yeniləmə deyil, ali təhsil sistemində struktur yanaşmanın dəyişməsi deməkdir.
Bu barədə AZƏRTAC-a təhsil eksperti Kamran Əsədov məlumat verib. O bildirib ki, əvvəlki qaydalarda akkreditasiya meyarları ümumi xarakter daşıyırdı və nəticələrin necə hesablandığı barədə dəqiq metodologiya mövcud deyildi. Bu, praktikada subyektiv qiymətləndirmələrə, müəssisələr arasında bərabərsizliyə və nəticələrin müqayisə olunmazlığına səbəb olurdu. Yeni əlavə olunan 4.16-1-ci bənd məhz bu boşluğu doldurur: “Akkreditasiya Meyarları üçün maksimum bal ölçüsü hər bir meyar üzrə indikatorların sayından və hər bir indikator üzrə müəyyən edilən maksimum baldan asılı olaraq hesablanır”. Bu müddəa akkreditasiya prosesinin riyazi, ölçüləbilən və yoxlanıla bilən çərçivə üzərində qurulduğunu təsdiqləyir. Avropa Ali Təhsil Məkanında 2023-cü ildə aparılan təhlilə görə ESG standartlarının tam tətbiq edildiyi ölkələrdə akkreditasiya qərarlarının apellyasiya şikayətləri 41 faiz azalıb, çünki nəticələr obyektiv indikatorlara əsaslanır. Yeni qaydaların bu tələbi Azərbaycanda da nəticələrin obyektivliyini artıra bilər.
Köhnə qaydalarda akkreditasiya nəticələri “keçdi” və ya “keçmədi” tipli ikili yanaşma ilə təqdim olunurdu. Yeni 4.17-ci bənd isə dördpilləli qiymətləndirmə sistemi yaradır: 85–100 faiz “uyğundur”, 70–84 faiz “əsasən uyğundur”, 55–69 faiz “qismən uyğundur”, 54 faiz və aşağı isə “uyğun deyil”. Bu yanaşma Elm və Təhsil Nazirliyinin ali məktəbləri daha dəqiq, daha ədalətli və inkişafyönümlü təsnif etməsinə imkan yaradır. Statistik təhlillər göstərir ki, İsveç, Finlandiya və Niderland kimi çoxpilləli qiymətləndirmə modeli tətbiq edən ölkələrdə akkreditasiya nəticələri əsasında zəif universitetlər 3 il ərzində keyfiyyət göstəricilərini orta hesabla 12–17 faiz yüksəldə biliblər. Çünki sistem inkişaf üçün konkret hədəf və ölçü təklif edir.
Qaydaların 4.30-cu bəndə edilən dəyişikliklər isə yeni sistemin ən kritik elementidir. Köhnə qaydalarda zəif müəssisələr üçün heç bir inkişaf mexanizmi nəzərdə tutulmamışdı; bu da ya müəssisənin bağlanmasına, ya da keyfiyyətsiz fəaliyyətin davam etməsinə səbəb olurdu. Yeni qaydalar “qismən uyğundur” qiyməti alan, lakin 65 faizdən yuxarı nəticə göstərən müəssisələrə iki il vaxt verir. Bu model dünyada “inkişafa əsaslanan akkreditasiya” kimi tanınır. Məsələn, Norveç Təhsil Keyfiyyət Agentliyinin 2024-cü il hesabatında qeyd edilir ki, bu model tətbiq olunduqdan sonra zəif nəticə göstərən universitetlərin 58 faizi iki il ərzində tam uyğun statusa yüksələ bilib. Azərbaycan üçün bu mexanizm həm universitetlərin bağlanmasının qarşısını alır, həm təhsilin keyfiyyətinin mərhələli şəkildə yüksəldilməsini təmin edir. Bu, əvvəlki qaydalarda olmayan çox mühüm islahatdır.
Təhsil eksperti qeyd edib ki, 4.23-cü bənddə qərar müddətinə dair edilən dəyişiklik köklü fərq yaradır. Əvvəllər “1 ay” sərt müddət kimi tətbiq olunurdu və əlavə araşdırma zərurəti yarandıqda belə normativ dayaq yox idi. Yeni redaksiyada “əlavə araşdırmaların aparılması zərurəti yarandıqda 2 ay müddəti” əlavə olunur. Bu dəyişiklik keyfiyyət təminatının əsas prinsiplərindən biri olan “məlumatın tam araşdırılması” prinsipinə uyğundur. OECD-in 2022-ci il hesabatına görə, araşdırma üçün hüquqi müddət nəzərdə tutulan ölkələrdə akkreditasiya qərarlarının səhv verilməsi ehtimalı 30 faiz aşağıdır.
Ən ciddi struktur dəyişikliyi isə 4.37-ci bənddə müəssisənin akkreditasiyadan keçməməsi halında atılan addımların dəqiqləşdirilməsidir. Qaydanın yeni redaksiyası tələbələrin digər müəssisələrə köçürülməsini dövlət öhdəliyi kimi təsbit edir. Bu, sosial ədalət baxımından vacibdir. Avropa Komissiyasının 2023-cü il monitorinqinə görə, tələbə transfer mexanizmi olmayan ölkələrdə ildə təxminən 14 min tələbə təhsilini yarımçıq qoyur. Yeni dəyişiklik tələbələrin hüquqlarının daha güclü qorunmasını təmin edir və ali təhsil sisteminin təhlükəsizliyini artırır.
“Köhnə və yeni qaydaların müqayisəsi göstərir ki, əvvəlki sənəd daha çox cari prosedurların təsviri xarakterinə malik idi və keyfiyyət təminatı mexanizmi institusional səviyyədə qurulmamışdı. Yeni qaydalar isə ali təhsildə sistemli dəyişiklik üçün tam hüquqi çərçivə yaradır. Müsbət tərəflər sırasında ən önəmlisi odur ki, Elm və Təhsil Nazirliyi bu islahatla beynəlxalq standartlara yaxınlaşmanı təmin edir, obyektiv qiymətləndirmə mexanizmi yaradır, zəif müəssisələr üçün inkişaf imkanı saxlayır və tələbələrin hüquqlarını normativ səviyyədə qoruyur. Mənfi tərəf olaraq yalnız onu qeyd etmək olar ki, bal sistemi müəyyən zəif müəssisələr üçün kəskin nəticələr doğuracaq və struktur dəyişikliklərinə məcbur edəcək; lakin beynəlxalq təcrübədə də göstərilib ki, keyfiyyət artımı məhz sərt tələblər tətbiq edilən sistemlərdə baş verir.
Bu dəyişikliklərin tətbiqi nəticəsində ali təhsil müəssisələri üçün həm məsuliyyət, həm də şəffaflıq artır, akkreditasiya qərarları daha çox əsaslı və müqayisə edilən olur, təhsil sisteminin inkişaf dinamikası güclənir. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə atdığı addım Azərbaycanın ali təhsil sisteminin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi və beynəlxalq elmi-tədris mühitinə inteqrasiya baxımından strateji və müsbət islahat kimi dəyərləndirirəm”, - deyə Kamran Əsədov fikrini yekunlaşdırıb.
Bölmənin digər xəbərləri
