Səmanın maviliyinin dənizin maviliyi, tər yarpaqların zümrüd rəngi, al qızılgüllərin və zanbaqların gözəlliyi ilə çulğalaşdığı may günlərində həyat enerjisinin coşqunluğu Azərbaycanı sanki milli üçrəngli bayrağımıza bürüyür, xəfif bahar mehi protokol və yuvarlaq tarixlər təqvimini bir-bir vərəqləyir. İnsanların ən işıqlı duyğularının və təbiətin tam harmoniyasının Azərbaycan xalqının böyük oğlu Heydər Əliyevin doğum gününü salamladığı bir vaxtda quru rəsmilik qəbuledilməzdir.

Təəssüf ki, bu Gün hələ dövlət tarixləri reyestrinə daxil edilməyib, lakin xalqın yaddaşına nə artıq istirahət günləri, nə də dəqiq “remaynderlər” lazımdır. Biz Heydər Əliyevin xatirəsini ehtiramla anır, qəlbən xatırlayır və mənən səcdə edirik, çünki o, xeyir və şər, nəciblik və bayağılıq, saf məhəbbət və soyuqqanlı mənfəət, xeyirxahlıq, insaniyyət və amansızlıq arasında əbədi mübarizənin mütləq qalibi olub. Heydər Əliyev həmişə əmin idi ki, “şərəfli və ya şərəfsiz olmağı, şəxsi mənafe güdməyi və ya ictimai borca sadiq qalmağı, tamahkar və ya vicdanlı olmağı həyatda hər kəs özü seçir”. O, vəzifə və vicdan borcunu seçdi, xalq da onu şöhrətləndirdi.

Usta almazı məharətlə cilaladığı kimi, Heydər Əliyev də qəlbimizin dərinliklərində gizlənən zənginliyi üzə çıxarır. Razılaşın ki, dünyamız yalan, rəzalət, bayağılıq, ədəbsizlik, paxıllıq, ikiüzlülük, satqınlıq kimi təzahürlərlə çirklənib və elə məqamlar olur ki, bataqlıq kimi özünə çəkən hallara qarşı mübarizə aparmaq üçün müsbət enerji tələb olunur. Humanizm, xeyirxahlıq, daxili müdriklik - ümummilli lider Heydər Əliyevdən, bax, bu keyfiyyətləri öyrənmək lazımdır. Bunun üçün isə hisslərimizi təqvimin vərəqləri ilə tutuşdurmamalıyıq.

Bu məqaləyə iqtisadi və sosial inkişafın statistik göstəriciləri qəsdən daxil edilməyib, hərçənd sanballı makroiqtisadi məlumatlara müraciət etmək istəyi şəksiz ki var. Üstəlik, Ümummilli Liderin adamların ehtiyacına necə diqqətli olduğunu hamımız bilirik. Ən ağır illərdə Naxçıvanda Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında işləyən mötəbər bir şəxsin sözlərinə görə, hər səhər onun iş otağında ilk növbədə respublika əhalisinin çörəklə təminatının vəziyyəti ilə bağlı informasiya dinlənilirdi. Çörəyin nə demək olduğunu öz şəxsi təcrübəsindən yaxşı bilən Heydər Əliyev insanların ehtiyaclarını hər şeydən üstün tuturdu. İnsanların bir-birinin evinə qonaq getməkdən ehtiyat etdikləri o qorxunc dövrü yada salaq, çünki onlar getdikləri evdə adi çay və qəndin olmasına əmin deyildilər. Bu, metafora deyil, bu 1990-cı illərin əvvəlində adi Azərbaycan ailəsinin gerçək həyatından bir faktdır.

Heydər Əliyev öz xalqını təkcə maddi rifaha gətirmədi, hərçənd razılaşın ki, bunun özü də çox əhəmiyyətli bir məsələdir. Ümummilli Lider böyük güclərin uzun əsrlər boyu xalqın şüurundan səylə sıxışdırıb çıxarmağa çalışdığı milli ləyaqət hissini oyatdı və qayğı ilə bəslədi. Ölkəmiz öz müstəqillik yolunu böyük məşəqqətlər hesabına qazanıb. Azərbaycan Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə siyasi nüfuz, iqtisadi kapital, mənəvi ruh yüksəkliyi əldə edib və dünya siyasətinin bərabərhüquqlu, dəyərli və azad subyekti olduğunu dərk edib.

Heydər Əliyevin xatirəsi Azərbaycanı sevən bütün insanların qəlbində təkcə böyük siyasətçi və dahi dövlət xadimi kimi deyil, həm də həqiqətən xalqın xilaskarı olduğu üçün yaşayır. O, öz müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün müdafiəsinə qalxan bir dövləti siyasi xəritədən silməklə hədələyən daxili və xarici qüvvələrin Azərbaycanda nəhəng tarixi “sunami” dalğası yaratdığı unikal bir dövrdə hakimiyyətin başına keçib. Heydər Əliyev 1993-cü il oktyabrın 10-da andiçmə mərasimində dediyi “Azərbaycan xalqı öz tarixinin ən mürəkkəb, faciəli dövrünü yaşayır. Məhz bu dövrdə mənim üzərimə qoyulan bu vəzifənin məsuliyyətini dərindən dərk edirəm və əmin etmək istəyirəm ki, bütün fəaliyyətimi, bütün həyatımı bu etibarı doğrultmaq, xalqın ümidlərini doğrultmaq işinə həsr edəcəyəm” sözlərinin nəcib qəlbinin hər bir çırpıntısı ilə təsdiq edib.

Təkcə bir çox həyati mövqelərini deyil, həm də bir sıra siyasi doktrina və gerçək siyasi təcrübələrin mahiyyətini təşkil edən “parçala və hökm sür” prinsipi Ümummilli Liderin təbiətinə tamamilə yad idi. Səciyyəvi fakt: “Qərb demokratiyasının carçısı BBC bu gün açıq şəkildə bəyan edir ki, “Bütün Avropa qitəsində hələ bir neçə il əvvəl heç kəsin buna bənzər heç bir şey gözləmədiyi yerlərdə bədahətən yaranan “dəmir pərdələr” renessansı müşahidə olunur, bizim demokratik qonşularımız qonşulardan ayrılıb uzaqlaşırlar”. Bu fonda ölkəmizin xeyirxahlığı, tam tolerant olması hətta müəyyən mənada dünya siyasətinin aktual “gündəliyinə” uyğun gəlməyə bilər. Prezidentimiz İlham Əliyev vurğulayıb: “Deməliyəm ki, Azərbaycan bu Oyunların keçirilməsinə yeganə namizəd idi. Əgər o zaman biz buna razılıq verməsəydik, yəqin ki, bu ideya elə ideya olaraq qalacaqdı”. İndi isə ölkədə Prezident İlham Əliyevin qədim “Atəşgah” məbədində şəxsən alovlandırdığı məşəlin ötürülməsi estafeti keçirilir. Bu hadisənin videoçarxları və şəkilləri İnternetdə böyük əks-səda doğurub və hətta tələbkar “Euronews” tamaşaçılarını valeh edib. Amma Salyeri sindromu əbədidir və bu baxımdan dünya siyasəti də istisna deyil. Ədavətin səbəblərini başa düşən Azərbaycan informasiya müharibəsinin təhdidlərini yenə də layiqincə qəbul edir. Axı, Spinozanın dediyi kimi, “Heç kəs şəxsiyyəti alçalmış insanlar qədər paxıllığa meylli olmur”.

Siyasi rəhbərlik və Milli Olimpiya Komitəsi tərəfindən məhz klassik Olimpiya vüsəti ilə hazırlıq işlərinin aparıldığı birinci Avropa Oyunları qapımızı xoş niyyətlə döyən hər kəsi layiqincə qəbul etməyə ənənəvi hazırlığımızı təsdiq edir. Reqlamentə görə, Olimpiya Oyunlarına hazırlıq müddəti təqribən 7 ildir, lakin Azərbaycan qarşısına ən yüksək hədd qoydu və cəmi iki il ərzində onu fəth etməyə müvəffəq olmaqla, ağla gələn və gəlməyən bütün rekordları təzələdi. Zənnimcə, Heydər Əliyevin özünün hər hansı fəaliyyətinin nəticələrini ən yüksək etalona uyğunlaşdırmağa çalışması və Azərbaycanın Avropa Oyunlarına uğurla hazırlaşması arasında paralel aparmaq yerinə düşər. Heydər Əliyev hələ sovet dövründə sərhədsiz cəmiyyət qururdu, Azərbaycanı dünyada mütərəqqi olan hər şeyə açırdı. Müasir leksikaya müraciət etsək, Ümummilli Lider hər baxımdan sağlam perfeksionizm nümunəsi idi. Reklam məqsədi daşımayan tamamilə sağlam, həqiqi perfeksionizm ənənələri müasir Azərbaycanın vizit kartına çevrilib.

Əlbəttə, çətin gizlədilən paxıllığı və açıq-aşkar kin-küdurəti təkcə Avropa Oyunları qızışdırmır. Azərbaycanın uğurlarına, silahlı qüvvələrimizin Ermənistan və Azərbaycan qoşunlarının təmas xəttində mənəvi və psixoloji üstünlüyünə kölgə salmaq və alçaltmaq üçün çirkin təbliğata Ermənistanın vergi ödəyicilərinin və onun “demokrat hamilərinin” nə qədər vəsaitinin xərcləndiyini təsəvvür etmək çətindir.

Qloballaşma şəraitində böhranlar iqtisadi inkişafın təbii vəziyyəti olduğu kimi, müasir siyasi həyat burulğanı da hamı tərəfindən qəbul olunmuş faktdır, özü də ölkə dünyanın inteqrasiya proseslərinə nə qədər fəal cəlb olunubsa, “resessiya mikrobuna” yoluxma ehtimalı bir o qədər çoxdur. Lorensin nəticənin səbəbə heç də həmişə proporsional olmadığını göstərən məşhur “kəpənək effekti” maliyyə dünyasında da işləyir. Həqiqi liderin bir çox fikirləri, axtarışları və ümidləri çox vaxt hətta o, həyatda ikən sadə insan qavrayışının hüdudlarından kənarda qalır. Yalnız illər keçəndən sonra aydın olur ki, həqiqətən Ümummilli Lider olan Heydər Əliyev hadisələrin məhz bu cür gözlənilməz gedişatını görürmüş. O, həm öz varislərini, həm də bütöv bir xalqı buna hazırlaya bilib. Heydər Əliyev deyirdi: “İqtisadiyyatı möhkəm olan dövlət hər şeyə qadirdir”. Təhlükəsizlik balışı və ölkənin inkişaf etmiş iqtisadiyyatı dünyada “qara qızılın” qiymətlərinin ucuzlaşmasının Azərbaycan üçün mənfi nəticələrini minimum həddə endirib.

Martin Lüter Universitetinin professoru, maliyyə sahəsində aparıcı ekspert Yozef Huber hesab edir ki, “Hazırda Qərb dünyasının siyasi məkanında ciddi dəyişikliklər etməyə siyasi nüfuzu çatan qətiyyətli insanlar yoxdur. Okeanın o biri tayında ( eləcə də Avropada) qabaqcıl siyasətçilər dəstəsi göz qabağında cılızlaşır”. Ölkəmizin real praktikası sübuta yetirir ki, Azərbaycanın siyasi liderliyini həm qətiyyət, həm də siyasi iradə fərqləndirir.

Biz Heydər Əliyev şəxsiyyətinin çoxşaxəliliyini, insanların niyyət və arzularını incə, dərin və həssas şəkildə duymasını hələ tam dəyərləndirə bilməmişik. Zaman bizi Ümummilli Liderin böyük humanist kimi mənəvi gücünü dərk etməyə yaxınlaşdırır. Heydər Əliyevi böyük şəxsiyyət kimi sosial rollarının dolğunluğu fərqləndirirdi. Liderlik mühüm amildir, lakin bu amil təkcə siyasi məqsədlərin deyil, həm də liderlərin mənəvi prinsiplərinin əhəmiyyətli olduğu qədər məna və əhəmiyyət kəsb edir.

Biz belə düşünməyə adət etmişik: gerçəkliyi başa düşmək və onun üzərində nəzarəti ələ almaq üçün onun hansı hissələrdən ibarət olduğunu başa düşmək yetərlidir. Biz buna şəksiz inanırıq. Bu, adi insan ağlının son dərəcə güclü vərdişidir. Bu yolla biz çox mürəkkəb gerçəkliyi başa düşmək və ona nəzarət etmək illüziyasına qapılırıq. Uşaqlar da məhz başa düşmək və nəzarət etmək axtarışında oyuncaqlarını sındırırlar, siyasətçilər isə dünyanı təsir sahələrinə bölürlər. Heydər Əliyev reallığı bütöv şəkildə qəbul etmək, başa düşmək və hakimiyyət axtarışında dünyanı hissələrə parçalamaq deyil, onu olduğu kimi - mürəkkəb və bütöv şəkildə qəbul etmək istedadına malik idi. Nəticədə o, gerçəklik ilə əməkdaşlığa və ortaq yaradıcılığa müvəffəq olur, gerçəklik də məhz onun planlarının konfiqurasiyasını qəbul edirdi. Razılaşın ki, Azərbaycan kimi kiçik bir dövlət üçün bu, hazırda son dərəcə dəbdə olan, geosiyasi və milli maraqlara tuşlanan “Realpolitik” idi, Heydər Əliyevin özü isə dünya siyasətinin şahmat lövhəsi arxasında siyasi qrossmeyster kimi çıxış edirdi.

Xarici siyasət qlobal siyasi ab-havanın və beynəlxalq münasibətlər sisteminin fəaliyyətinin formalaşmasının amillərindən biridir. İstənilən dövlətin milli maraqlarının xarici siyasi təminatı problemi həmişə aktualdır, lakin müstəqil inkişaf yoluna qədəm qoymuş bir ölkə qarşısında onun çağırışları daha əhəmiyyətlidir. Müstəqil dövlətlərin liderləri arasında bütün siyasi oyunçuların maraqlarını nəzərə alan siyasət yürüdən ilk və yeganə lider məhz Heydər Əliyev olub və bu siyasət tezliklə müstəqillik və adekvatlıq parametrləri alıb. Ümummilli Lider deyirdi: “Diplomatiya döyüş meydanı deyil. Burada opponentə aqressivlik deyil, mehribanlıq və etimad göstərmək lazımdır. Ehtirasa uymamaq, müdriklik və səbir nümayiş etdirmək, siyasətçilərin əlində vasitəyə çevrilməmək, müstəqil siyasi kurs yeridərkən səbirli və dözümlü olmaq lazımdır”. Təsadüfi deyil ki, Kembric Beynəlxalq Bioqrafiya Mərkəzinin Direktorlar Şurası sülhpərvər siyasət yeritdiyinə və demokratiyanın inkişafına böyük töhfəsinə görə 1999-cu ildə Heydər Əliyevi “XX əsrin görkəmli dövlət xadimi” adına layiq görüb. Diqqət edin, hələ XIII əsrdə demokratiya və vətəndaş inkişafı yoluna qədəm qoyan bir ölkənin alimləri ona bu adı ikinci dəfə prezident seçilməsindən bir il sonra veriblər. On altı il keçəndən sonra Azərbaycanda siyasi idarəçiliyin qeyri-demokratik və totalitar olması barədə ittihamlar bu gün siyasi və mənəvi baxımdan nə dərəcədə cəfəng görünür. Buna baxmayaraq, bu dərəcədə əsassız ittihamların gözə görünməyən tərəfi aydındır: Azərbaycanın siyasi rəhbərliyi idarə olunmayan xaos və göy qurşağının bütün rənglərindən olan inqilablar qarşısında möhkəm sipər çəkə bilib.

Prezident yüksək rəsmi addır. Xalq müxtəlif hadisələr baxımından bu ada idarəetmənin keyfiyyətinə və üslubuna müvafiq olaraq müsbət və ya mənfi epitetlər əlavə edir. Heydər Əliyev Prezident adı ilə qürur duyurdu və tamamilə haqlı olaraq onu millətin atası, xalqın hamisi və s. adlandırmağa çalışanda, həmişə buna mane olurdu. Mənə belə gəlir ki, burada onun təvazökarlığından və təbii nəzakətindən başqa hamı tərəfindən qəbul edilmiş demokratiya ənənələri çərçivəsində layiqli varis hazırlamaq səylərini təsdiq edən çox incə siyasi mətləb də var idi. Azərbaycan dili çox zəngin və metaforikdir. Dövlət başçısı üçün gurultulu epitetlər təklif etmək xüsusi zəhmət tələb etmir. Xalqın ikinci atası, üçüncü qurucusu, dördüncü hamisi, əbədi xilaskarı ola bilməz. Lider anlayışının özü dövlətdə birinci şəxsin rolunun dərk edilməsinə demokratik və sivil yanaşmadan danışır və hətta faydaçılıq və nepotizmə olan eyhamları da istisna edir. Lakin onun vəfatından sonra xalqın özü çox dəqiq tərif verdi: Ümummilli Lider. Heydər Əliyevin varisi haqlı olaraq modernləşmə və innovasiya lideri, XXI əsrin lideri sayılır. Həqiqətən, yeni zaman, yeni tip liderlik, lakin mənəvi dəyərlərin sarsılmazlığı prioritet olaraq qalır.

Qədirbilən yaddaş belə dəyərlərdəndir. Amma yaddaşa da haqq və mənəviyyat barədə fərdi təsəvvürlərinə müvafiq ehtiram bəsləmək olar. Qorbaçov Fondunun saytını açın və əmin olun. Baş səhifədə siyasətçinin kredosunu əks etdirən fotoşəkil yerləşdirilib: yaltaq-yaltaq irişən Qorbaçov Reyqanın əlini sıxır. Sonra necə idarə etmək, necə islahatlar aparmaq, necə inkişaf etmək, Rusiyanın və bütün dünyanın nə etməsi ilə bağlı təkidli tövsiyələr olan yazılar gəlir. Təbii bir sual doğur. Görəsən, SSRİ-nin birinci və sonuncu prezidenti olmuş, ölkəni xaosa və millətlərarası münaqişələr uçurumuna sürükləmiş bir insanın tövsiyə verməyə mənəvi haqqı varmı? Diqqətinizi həm ölkəmizə, həm də liderimizə çox yaralar vurmuş Qorbaçov üzərində bilərəkdən cəmləşdirdim.

Qərbin keçmiş siyasi liderləri də başqa ölkələrin işlərinə qarışmaq imkanını əldən vermirlər. ƏvvəIlər Ukrayna oliqarxlarının ianələr köçürdüyü, sonra isə Maydanın sponsorlarından biri olmuş Klinton Fondu kimi. Heydər Əliyev həyatda ikən öz ölkələrinin ali rəhbərliyini təmsil edənlərin müxtəsər nümunələri belədir. Keçmiş prezidentlərin fondlarının siyasi həyata fəal müdaxilə vəsiləsini davam etdirmək olar. Ümummilli Liderimiz bütün bu panoram üzərində bir azman kimi ucalır. Heydər Əliyev Fondu yüksək bəşəri və mədəni əhəmiyyət daşıyan, humanizm, siyasi nəzakət və tolerantlıqla zəngin olan sosial layihələri ilə dünyaya açıqdır.

Müasir müstəqil Azərbaycanın mürəkkəb inkişaf modelinin ideoloqu və memarı olan ümummilli lider Heydər Əliyev bu gün də bizi ruhlandırır, ürəkləndirir, qəlbimizi şövqləndirir. Son fotoşəkillərindən birində artıq bir o qədər də sağlam olmayan insan gənclərə xas coşqunluqla gülümsəyir, gül-çiçəyə burunmuş bağın gözəlliyinə heyran qalır. Sanki kiçik bir detaldır, lakin onun həyat prinsipini açıqlayır: mübarizə aparmağı bacar və ləyaqətlə yaşadığın hər bir günə görə sevin. Heydər Əliyevin son fotoşəkilləri Onun Doğum Gününün rəmzidir - baharın qızğın çağı...

Həyatın gerçəkliyini əks etdirən bu mənzərəyə baxanda, tez-tez düşünürəm ki, vəziyyətin təhlili və qərarların qəbul edilməsi ilə müqayisədə liderlik həmişə nə isə daha böyük bir məfhumdur. Məncə bu, insanların zəkasına və enerjisinə təsir etməkdən ibarətdir. Taleyin hökmü ilə lider olmuş Heydər Əliyev təkcə ruhlandırmağa qadir deyildi. Onun ideyaları, həyat prinsipləri və meyarları bu gün də bizi, problemlərin və çətinliklərin yükünü daşıyan insanları gələcəyə nikbinliklə baxmağa sövq edir. Postmodern çaxnaşma və klip şüuru əsrində sarsılmaz əbədi həqiqətlərə tələbat artır və ümummilli lider Heydər Əliyev yenilməz gücün, qüdrətin, mənəvi saflığın və qətiyyətin rəmzinə çevrilir.

Aqiyə Naxçıvanlı,

siyasi elmlər doktoru, professor,

Milli Məclisin deputatı