ERMƏNİSTANIN QARS “TİLİŞKƏSİ”
Berlin, 5 sentyabr (AZƏRTAC). Sentyabrın 2-də REGNUM informasiya agentliyi “Qars müqaviləsi: “Kolluqda royal”, yoxsa “Öküzün altında buzov?” adlı məlumat yaymışdır. Burada söhbət Ermənistanın xarici işlər naziri Edvard Nalbandyanın Yerevanda keçirdiyi mətbuat konfransından gedir. Nazir həmin konfransda demişdir: “Yerevan ilə Ankara arasında diplomatik münasibətlər yaradılması haqqında protokoldan Ermənistanın Türkiyənin dövlət sərhədini tanıması nəticəsi çıxır, lakin bu, Ermənistanın Qars müqaviləsini tanımasını nəzərdə tutmur”.
REGNUM informasiya agentlyinin yaydığı məlumatın son abzasında verilən “tarixi arayış”da deyilir: “Qars müqaviləsi 1921-ci il oktyabrın 13-də kamalçı Türkiyə ilə Zaqafqaziya sovet respublikaları arasında konfrans başa çatandan sonra bağlanmışdır. Həmin müqaviləyəəsasən, o cümlədən Ermənistanın indiki sərhədləri müəyyən edilmişdir. 1920-ci ildə Ermənistan-Türkiyə müharibəsinin gedişində Türkiyə tərəfindən işğal edilmiş Qars və İqdır vilayətləri Türkiyənin, ermənilərin məskunlaşdığı keçmiş Naxçıvan vilayəti Azərbaycanın əlinə keçmişdir. Müqaviləyəəsasən, Ermənistanın ərazisi azalaraq 29 min kvadratkilometr olmuşdur. Sovet İttifaqı dağılandan sonra Ermənistan həmin sənədi ratifikasiya etməmişdir”.
Əgər REGNUM informasiya agentliyinin dərc etdiyi bu “arayış” Ermənistanın news.am:http://news.am/ru/news/3589.html xəbərlər nəşri tərəfindən tarixi faktların sərbəst interpretasiyasının hərfbəhərf təkrarı olmasaydı, bizi hiddətləndirərdi. “Ermənilərin məskunlaşdığı keçmiş Naxçıvan vilayəti Azərbaycanın ixtiyarına keçmişdir” ifadəsi tarixi həqiqətin təhrif edilməsidir. “İxtiyarına keçmək” feli o deməkdir ki, müəyyən predmet əvvəllər onun indiki yerində "olmamışdır". Konkret kontekstdə bu ifadə elə təsəvvür yaratmaq məqsədi güdür ki, guya Naxçıvan və onun əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən azərbaycanlılar Azərbaycana bağışlanmışdır. Xatırladaq ki, elə həmin 1921-ci ildə və eynilə o qayda ilə Qarabağ Azərbaycana “verilmişdi”, hərçənd Qafqaz Bürosunun plenumunun qətnaməsində birmənalı şəkildə deyilirdi ki, vilayət Azərbaycanın tərkibində "saxlanılır".
Bizim fikrimizcə, tarixi arayışlar tərtib edərkən tarixi prosesin gedişatını və faktları sərbəst interpretasiya etmək yolverilməzdir, belə hallarda mənbələrə istinad etmək lazımdır. 16 mart 1921-ci il tarixli Moskva Müqaviləsinin III maddəsində hec bir "ixtiyarına verilmə" nəzərdə tutulmur. Həmin maddə sözbəsöz bu şəkildə idi: “Müqavilə bağlayan Tərəflərin hər ikisi razıdır ki, Naxçıvan vilayəti bu müqavilənin (C) əlavəsində göstərilən sərhədlər daxilində Azərbaycanın himayəsi altında muxtarərazi təşkil edir, bu şərtlə ki, Azərbaycan bu protektoratı heç bir üçüncü Dövlətə güzəşt etməyəcəkdir. Naxçıvan ərazisinin Araz talveqi ilə qərbdə Dağna Vəli Dağ Baqarzit Kömürlü Dağ dağlarından keçən xətt arasında üçbucaq yaradan Naxçıvan ərazisi zonasında göstərilən ərazinin Kömürlü Dağdan (69303) başlanan, Soray-Bulaq dağından Ararat stansiyasına keçən və Qarasu ilə Arazın qovuşduğu yerdə qurtaran sərhəd xəttinə Türkiyə, Azərbaycan və Ermənistanın nümayəndələrindən ibarət olan komissiya tərəfindən düzəliş ediləcəkdir”.
Həmin məqalədə Naxçıvanın “ermənilərin məskunlaşdığı” məkan kimi göstərilməsi də təəccüb doğurur. Əgər “ermənilərin məskunlaşdığı” məkan dedikdə erməni icmalarının mövcud olduğu bütün əraziləri nəzərdə tutsaq, bu gün Argentina və Hindistan da bu cür məkanlar sayılar, axı sirr deyil ki, bu gün ermənilər həmin ölkələrdə də yaşayır. Lakin REGNUM informasiya agentliyindən qeyri-ixtiyari sitat gətirən news.am agentliyi bircə kəlmə də demir ki, Naxçıvanda ermənilərlə yanaşı azərbaycanlılar da məskunlaşmışdı, hərçənd 1939-cu ilə qədər onları bir qədər başqa cür adlandırırdılar. Mübaliğəyəən çox meyil edən erməni müəlliflərinin ən səxavətli hesablamalarına görə həmin illərdə Naxçıvanın erməni əhalisinin sayı 40 faizdən çox olmamışdır. Belə olan təqdirdə necə olur ki, Naxçıvan “ermənilərin (təkcə onların - V.S.) məskunlaşdığı” məkan kimi qələmə verilir.
Bir halda ki, statistikadan söz düşdü, elə erməni tarixçilərin araşdırmalarından sitatlar gətirək. Məsələn, Kolumbiya Universitetinin professoru Corc (Gevorq) Burnutyan yazır: “Bir sıra erməni tarixçiləri 1830-cu illərdən sonrakı statistika barədə danışarkən Şərqi Ermənistanın (Burnutyan “Şərqi Ermənistan və ya İran Ermənistanı” dedikdə Arpaçaydan şərqə tərəf olan ərazini nəzərdə tutur - V.S.) İranın tabeliyində olduğu illərdə (yəni 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinə qədər - V.S.) oradakı ermənilərin sayını düzgün qiymətləndirmirlər, onların sayının ümumi əhalinin 30 faizindən 50 faizinə qədər olduğunu göstərirlər. Həqiqətdə isə rəsmi statistik məlumatlara görə Ermənistan Rusiya tərəfindən işğal ediləndən sonra Şərqi Ermənistanda ermənilərin sayı ümumi əhalinin sayının heç 20 faizini də təşkil etmirdi, halbuki müsəlmanlar əhalinin 80 faizdən çoxunu təşkil edirdi. İstənilən halda Rusiya bu ərazini istila edənə qədər (1828-ci il - V.S.)burada ermənilər heç vaxt çoxluq təşkil etməmişdir. Kameral təsvirdə şərqi Ermənistanın bir neçə mahalında ermənilərin çoxluq təşkil etdiyi göstərilsə də, bu dəyişiklik həmin regiondan 35 mindən çox müsəlmanın mühacirətindən sonra baş vermişdir. Beləliklə, İran hökmranlığı dövründə heç bir mahalda ermənilərin çoxluq təşkil etməsini göstərən heç bir sübut yoxdur. Ermənilərin yerli səviyyədə çoxluq təşkil etdiyi yeganə yer ermənilərin Üç Kilsə (Eçmiədzin) (Üç-Müədzin - V.S.) dini mərkəzinin yerləşdiyi Qərbibasar mahalı idi. Minlərlə azərbaycanlı oradan köçüb gedəndən, İrandan və Osmanlı imperiyasından 57 min erməni mühaciri buraya gələndən sonra 1832-ci ildə xristian əhalinin sayı xeyli artmış və müsəlmanların sayına bərabər olmuşdur. Yalnız 1855-56-cı və 1877-78-ci illərin Rusiya-Türkiyə müharibələrindən Osmanlı İmperiyasından bu regiona daha çox erməninin gəlməsi, buradan isə daha çox müsəlmanın köçüb getməsi nəticəsində nəhayət, ermənilər əhalinin əksəriyyətini təşkil etmişdir. Hətta bundan sonra da XX əsrin əvvəlinə qədər İrəvan əsasən müsəlman şəhəri olaraq qalırdı (Corc Burnutyan, “XIX əsrin birinci yarısında Şərqi Ermənistanın etnik tərkibi və sosial-iqtisadi vəziyyəti”, (The Ethnic Composition and the Socio-Economic Condition of Eastern Armenia in the First Half of the Nineteenth Century). Ronald Qriqor Suninin (Ronald Grigor Suni redaksiyası altında ), “Zaqafqaziya: millətçilik və sosial dəyişikliklər” (Transcaucasua, Nationalism and Social Change. Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia) kitabında, 1996 s. 77-80).
Erməni tarixçinin məqaləsindəki statistik məlumata görə 1826-cı ildə İrəvan xanlığında 54.810 türk, 25.237 kürd, 20.073 erməni və 10.000-ə yaxın fars - inzibati işçi və burada yerləşdirilmiş hərbi qulluqçu yaşayırdı; Naxçıvan xanlığında 17.138 türk və kürd (birlikdə), 3.000-ə yaxın iranlı hərbi və mülki administrasiya işçisi və 2.690 erməni; Ordubadda isə 7.664 müsəlman və 2.388 erməni yaşayırdı. Beləliklə, 1826-cı il üçün olan məlumata görə, Şərqi Ermənistanda müsəlmanların və ermənilərin ümumi sayı, müvafiq olaraq, 117.849 və 25.151 nəfər olmuşdur.
Cəmi altı il ərzində regionun demoqrafik mənzərəsi kəskin dəyişir. Belə ki, 1832-ci il üçün olan məlumatlara görə İrəvan regionunda (artıq xanlıqda deyil, regionda) əhalinin milli tərkibi aşağıdakı kimi olmuşdur: 65.280 erməni, 49.875 türk və 7.813 kürd; Naxçıvan regionunda 17.138 müsəlman və 13.369 erməni; müvafiq şəkildə Ordubadda 7.247 müsəlman və 3.728 erməni. 1832-ci ilin məlumatlarına görə o vaxt Şərqi Ermənistanda cəmi 82.073 müsəlman və 82.377 erməni yaşayırdı (onlardan 25.151 nəfəri yerli ermənilər, 35.560 nəfəri İrandan gələnlər, 21.666 nəfəri Türkiyədən gələnlər idi). Yəni cəmi 6 il ərzində bu “əzəli erməni torpağında” müsəlmanların sayı demək olar ki, əvvəlkinin üçdə biri qədər azalmış, ermənilərin sayı isə köçkünlərin hesabına 3,5 dəfə (!) artmış və yalnız bundan sonra müsəlmanların və ermənilərin say nisbəti bərabərləşmişdir. Erməni tarixçi bu demoqrafik dinamikanı şərh edərək yazır: “Statistik məlumatlardan göründüyü kimi, Rusiya Şərqi Ermənistanı işğal edənə qədər ermənilər bu bölgənin əhalisinin təqribən 20 faizini, müsəlmanlar isə 80 faizini təşkil edirdi. Rusiya bu ərazini ilhaq edəndən sonra İrandan və Osmanlı İmperiyasından 57 min erməni immiqrant buraya gəlmiş, 35 min müsəlman isə Şərqi Ermənistanı tərk etmişdir. 1832-ci ildə ermənilər ümumi əhalinin yarısını təşkil edirdi”. (İbid), s.79).
Nəhayət, Qars müqaviləsinin Ermənistan Respublikası tərəfindən “ratifikasiya edilməməsi” haqqında bir neçə söz. Məlum olduğu kimi, ittifaq dövləti buraxılandan sonra sovet illərində bağlanmış bütün müqavilələr etibarlı sayılmaqda davam edir və onların müstəqil postsovet dövlətləri tərəfindən ayrıca təkrar ratifikasiya edilməsi tələb olunmurdu. Bu qayda Qars müqaviləsinə də şamil edilir. Ermənistan özünü həmin müqavilə üzrə öhdəliklərdən azad etmək üçün onun əsla tələb olunmayan təkrar ratifikasiyasından imtina etmək əvəzinə həmin müqaviləni parlament səviyyəsində ləğv etməli və özünün bu müqavilədən çıxmasını rəsmən bəyan etməlidir. Məlum olduğu kimi, Ermənistan bunu etməmişdir, ona görə də zəhmət çəkib ona riayət etməlidir.
Bu məntiqə görə, SSRİ dağılandan sonra Moskva bir vaxtlar Rusiyanın ərazisi olmuş Alyaskanın 1867-ci ildə İmperator II Aleksandr tərəfindən ABŞ-a satılması haqqında müqavilənin RF Dövlət Duması tərəfindən ratifikasiya edilməməsini əsas gətirərək, Alyaskanı ABŞ-dan geri tələb etməli idi. news.am agentliyinin məntiqinə görə, 1828-ci ildə ermənilərin Zaqafqaziyaya köçürülməsini də hazırda qüvvədə olan miqrasiya qaydalarının pozulması hesab etmək olar, çünki 1979-cu il İslam inqilabından və 1991-ci il Belovejsk müqaviləsindən sonra İİR və RF Türkmənçay müqaviləsini ratifikasiya etməyi “unutmuşlar”.
Ermənistan xarici siyasət idarəsinin son iki rəhbərinin bir-birinə daban-dabana zidd olan bəyanatları isə lap gülməlidir. 2007-ci ilin oktyabrında Ermənistanın ovaxtkı xarici işlər naziri Vardan Oskanyan Budapeştdə Mərkəzi Avropa Universitetində çıxışında bildirmişdi ki, onun təmsil etdiyi, Qars müqaviləsini imzalamış ölkənin Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları yoxdur və Ermənistan həmin müqaviləyə sadiqdir. İndi isə yeni nazir Edvard Nalbandyan Ermənistan tərəfindən Türkiyə ilə dövlət sərhədlərinin və Qars müqaviləsinin tanınması məsələlərini bir-birindən ayırmağa çalışır. Əgər bu həqiqətən belədirsə, tezliklə bütün dünya bu dövlətin orijinal xarici siyasət ənənəsinin şahidi olacaqdır: nəinki dövlət quruluşu dəyişdikdə, XİN-in hər yeni başçısı vəzifəyə təyin edildikdə belə diplomatik irs təkrarən təsdiq edilməlidir...
Vüqar Seyidov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Berlin
Bölmənin digər xəbərləri
