Bakı, 6 mart, AZƏRTAC

Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan kəndləri ilə bağlı araşdırma aparıb. AZƏRTAC Əziz Ələkbərlinin “Qərbi Azərbaycan kəndləri” silsiləsindən növbəti yazısını təqdim edir.

Haqqıxlı kəndi Qaraqoyunlu mahalının cənub-qərbində, Karvansaray rayonunda, Ağstafa çayının kənarında, Qazax-Dilican şose yolunun cənub-qərbində, Ağqayanın aşağı hissəsində, magistral yoldan 4 kilometrlik məsafədə yerləşir.

Qərbi azərbaycanlıların 1988-ci il deportasiyasına qədər kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşayıblar.

Kəndin indiki yerində məskunlaşma tarixinin XVIII əsrin əvvəllərinə təsadüf etdiyi ehtimal olunur. Lakin kəndin ərazisindəki Pir, Qız qalası, Hörük daş, Kilsə və s. tikili, abidə və ziyarətgahlar bu yerlərin bir yaşayış məskəni kimi daha qədimlərdən mövcud olduğunu söyləməyə əsas verir.

1886-cı ilin statistik məlumatlarında Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasının Dilican nahiyəsinin Haqqıxlı kəndi kimi qeydə alınmış kənddə 265 (146 kişi, 119 qadın) azərbaycanlı əhalinin yaşadığı göstərilib. Kəndin adının etimologiyası ilə bağlı bir neçə versiya mövcuddur. Birincisi, kəndin adının türk mənşəli haqqıx sözündən əmələ gəlməsi ehtimal olunur. Əsasən qırmızı rəngə çalan qiymətli bərk mineral, bəzək daşı anlamında işlənən haqqıx sözü, şübhəsiz ki, əqiq sözünün xalq danışıq dilindəki tələffüz formasından başqa bir şey deyil (əqiq-həqiq-həqix-haqqıx fonetik və orfoepik dəyişmələri dil qanunlarımıza tamamilə uyğundur). Deməli, Haqqıxlı - haqqıx daşı çox olan yer deməkdir. Kəndin yuxarı hissəsində bəzəkli daşların çox olması deyilənləri təsdiqləyir.

İkinci yozuma görə, toponim haqq sözündən əmələ gəlişdir. Guya ki, haqqıxlılıların ulu babaları Xəlil ağa adlı bir zülmkara boyun əyməyərək əvvəllər yaylaq kimi istifadə etdikləri bu ərazilərə gəlmiş, yurd-yuva salmış və həmişə də özlərini haqlı, ədalətli sayaraq, “biz haqqıx” demişlər. Həmin mərd insanların saldığı kənd də onların bu ifadəsinə uyğun olaraq “haqqın, ədalətin tərəfdarları” anlamında Haqqıxlı adlanıb.

Üçüncü yozuma görə, Haqq sözü Allahın adı olmaqla “Ənəl-Həqq” deyən sufilərə xas bir termindir. “Mən haqqam”, “Haqq mənəm”, “Haqq bizik”, “Biz Haqqıx” qəlibinə uyğun olaraq burada yaşayanların elliklə bu təlimi qəbul etmələrinə dəlalət edir.

Nəhayət, Haqqıxlı toponimi ilə bağlı xalq arasında yaşayan rəvayətə görə, bu ad Haqqoğlu şəxs adından yaranmışdır. Belə ki, Ağa Məhəmməd şahın Qarabağa gəlişindən çox-çox əvvəllər Qarabağın Sarıcalı obasına Alqulu oğlu Əhməd adlı bir gənc gəlir. O, Sarıca Alının xançobanına köməkçi olur. Az sonra Əhməd öz igidliyi, mərdliyi, işgüzarlığı və dürüstlüyü ilə ad qazanır. Ədalətliliyinə, haqpərəstliyinə görə onu bütün Qarabağda Haqqoğlu kimi tanıyırlar. Sarıca Alının Sarıtel Cəvahir adlı bircə övladı varmış, onu da Əhmədə deyikli edir. Vaxt tamam olanda Əhməd ağasına eşitdirir ki, üzü payıza dönəndə haqqını alıb onunla üzülüşmək, yurduna - Qazax ellərinə dönmək fikrindədir. Sarıca Alı gənci yenə də yanında saxlamaq məqsədilə bir sıra tədbirlərə əl atır, onun haqqını artırır, Sarıtel Cəvahirlə Əhmədi nişanlayır, lakin oğlan fikrindən dönmür. Nəhayət, Əhməd Sarıca Alı ilə halallaşaraq yurduna dönür, Sarıtel Cəvahir də atlanıb ona qoşulur. Onlar gəlib Haqqıxlı kəndinin yerləşdiyi ərazidə məskunlaşırlar, onların başına xeyli adam yığılır və burada kənd əmələ gəlir və bu kənd Haqqoğlu adlanır, sonralar isə elin tələffüzündə Haqqıxlı şəklinə düşür.

Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasının Dilican nahiyəsinin, sovetləşmə zamanı Dilican rayonunun, 1938-ci ilin yanvarından sonra isə Karvansaray (İcevan) rayonunun tərkibində olmuşdur.

Kənddə 1897-ci ildə 372 nəfər, 1904-cü ildə 342 nəfər, 1916- cı ildə 450 nəfər, 1919-cu ildə 121 nəfər azərbaycanlı yaşayıb. Haqqıxlı əhalisi 1905-ci ildə, 1919-cu ildə və 1988-ci ildə ermənilər tərəfindən soyqırımına məruz qalıb.

1919-cu il soyqırımında bu kənddən 70 nəfər bir yerdə yandırılıb. Erməni qaniçənləri kənddə salamat qalmış adamlara da divan tutublar, hətta kəndin ən nüfuzlu adamı olan Molla Nəbini qətlə yetiriblər. Kənddən sağ qalanlar Qaraqoyunlu dərəsinin içərilərinə doğru geri çəkilib, Azərbaycanın müxtəlif rayonlarına pənah aparıblar. Bu hadisələr yaddaşlarda “Danaqıran soyqırımı” kimi qalıb.

1922-ci ildə kənddə 306 nəfər, 1926-cı ildə 331 nəfər, 1931-ci ildə 412 nəfər azərbaycanlı yaşayıb. 1930-cu ildə kənddə kolxoz qurulub, arıçılıq, tütünçülük, heyvandarlıq, bağçılıq, meşəçilik bu təsərrüfatın əsasını təşkil edib. 1930-cu illərdə kənddə yeni məktəb binası, 1940-cı illərdən etibarən isə klub, inzibati idarə və təsərrüfat binaları, ictimai-iaşə obyektləri tikilib. 1930-cu illərdə kənddən heç kəsin repressiyaya məruz qalmaması, demək olar ki, kənd camaatının birliyi və ovaxtkı kənd rəhbərlərinin qeyrəti sayəsində mümkün olub.

1988-ci il noyabrın 28-də Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə kəndə göndərilmiş milis işçiləri əhalini zorla yük maşınlarına dolduraraq Qazax-Karvansaray sərhədinə qovdular. 1919-cu ildə olduğu kimi, 1988-ci ildə də Qaraqoyunlu mahalında ilk ağır zərbə Haqqıxlı kənd əhalisinə endirildi. Kəndə gələn yollar tutulduğundan əhali heç bir kənddən və Qazax rayonundan kömək ala bilmədi. O zaman kənddə 180 ailədə 810 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı. 700 nəfər də Haqqıxlı kəndindən kənarda yaşayan haqqıxlılılar vardı.

Haqqıxlı sakini Nuru Kazımovun xatirələrindən: “Saat 6 tamamda kəndə avtobuslar və yük maşınları dolmağa başladı. Elan etdilər ki, bir maşına iki ailənin xırda-para yatacaqları, ev əşyaları yığılmalıdır. Əli silahlılar və maşınlar qonşu erməni rayonlarından gətirilmişdi. İcevan rayonundan nə maşın, nə də silahlı adamlar gəlməmişdi. Bizə iki saat vaxt verdilər. Başımızı itirmişdik, donub qalmışdıq, nə edəcəyimizi bilmirdik. Silahlılar isə bizi tələsdirir və deyirdilər ki, özünüz bilin, iki saatdan sonra buraya qoşun gəlib sizi qətlə yetirəcək. Nə etmək olardı, yüngül ev yatıb-duracaqlarını maşınlara yüklətdilər və hamının maşınlara dolmasından sonra maşınlar növbə ilə sıralanıb Qazaxa doğru hərəkət etdi. Maşınlar bizi gətirib şəhərin o tərəf girəcəyinə töküb qayıtdı...”

Kənd sakini Rəfiqə İsmayıl qızı Məmmədova yazırdı: “Noyabrın 28-də bizi zorla kənddən çıxardılar. Beş aylıq körpəmlə 23 gün meşələrdə gizlənmişik. Axır ki, o canilərin əlindən qurtarmışıq. Evimizdən heç nə götürməyə qoymadılar. Hər şeyimiz orada qaldı”.

1978-ci il yanvarın 25-də kəndin adı dəyişdirilərək Səməd Vurğun, 1991-ci il aprelin 19-da isə yenidən dəyişdirilərək Hovk qoyuldu.

* * *

Məşhur Şinkar bulağı bu kəndin ərazisində idi. Yaz-yay aylarında minlərlə soydaşımız bu bulağın üstündə yeyib-içir, həftələrlə burada məskən salıb dincəlirdilər.

Pir ziyarətgahının divar daşlarından birinin üzərindəki oyma ilan şəkli isə qeyd-şərtsiz bu abidənin islamdan daha əvvəllərə aid olduğunu göstərir. Əslən Haqqıx kəndindən olan tədqiqatçı Saməddin İbrahimovun yazdığına görə, yaşlı nəslin nümayəndələri təsdiq edirmişlər ki, üzərində ilan şəkli olan bu daş divardan hər dəfə yerə düşəndə Qərbi Azərbaycanın ermənilər yaşayan yerlərində dəhşətli fəlakətlər baş verərmiş. 1988-ci il Gümrü zəlzələsindən əvvəl də həmin daş yerə düşübmüş.

Bu ziyarətgahın islamdan və xristianlıqdan daha əvvəlki inanc yeri olduğunu təsdiqləyən əlamətlərdən biri də bura müxtəlif dinə və millətə mənsub olan insanların hamısının ziyarətə gəlmələri idi.

Qız qalası Haqqıxlı kəndinin Kiçik Danaqıran adlanan sahəsinə yaxın ərazidə, Şəhər dərəsi adlanan yerdə yerləşirdi.

Ermənilər müdafiə məqsədi daşıyan bu qalanın 12-ci əsrdə ermənilər tərəfindən tikildiyini iddia etsələr də, maraqlıdır ki, burada heç bir arxeoloji qazıntı aparmamış, əksinə, 1960-cı illərdən başlayaraq onu dağıdıb məhv etməyə çalışmışlar. Çünki ermənilər yaxşı bilirlər ki, belə Qız//Oğuz qalaları Azərbaycanın, demək olar, bütün ərazisində mövcuddur və onları başqa Türk-Oğuz abidələri kimi, erməniləşdirmək o qədər də asan deyil.

Hörükdaş abidəsi də öz qədimliyi ilə seçilir. Meqalit tikili nümunəsi olan bu abidədə istifadə olunan daşların hər biri təxminən iki ton ağırlığındadır ki, onları da ancaq Misir piramidalarının inşası zamanı istifadə olunan daşlarla müqayisə etmək olar.

Elmi ədəbiyyatlarda qədim köklərə malik olan Haqqıxlı elinin Qaraman türklərinin Alpout boyunun Poylu tirəsinə mənsubluğu iddia edilir.

1920-ci illərdən sonra Karvansara ətrafında ermənilər tərəfindən salınmış kəndlərin (Saldaş, Qara daş, Ağdan və s.) də adının türk mənşəli olması ermənilərin bu torpaqlara gəlmə olmasınının sübutudur.