Bakı, 18 iyul (AZƏRTAC). Əgər insan bir işi görə bilmirsə və ya çox pis görürsə, yaxşısı budur həmin işlə məşğul olmasın. Bu, REGNUM informasiya agentliyinin daimi yazarlarından biri olan Stanislav Tarasova da aiddir. Öz keçmiş vətəni Azərbaycan haqqında cəfəngiyat yazmaqdan əl çəkməyən bu adam indi Azərbaycan tarixi ilə məşğul olmaq qərarına gəlmişdir, özü də tarix elmi üçün tamamilə gülünc olan “əhvalat belə olmuşdu” manerasında.

Yeri gəlmişkən, tarix indi az qala hər kəsin burnunu soxduğu siyasi demaqogiya deyil, elmdir. Tarix özbaşına interpretasiyaları qəbul etmir, o, mənbələrdən irəli gələn ciddi faktlara əsaslanır. Mənbə yoxdursa, deməli, fakt da yoxdur. Əgər fakt yoxdursa, bu artıq tarix deyil, fərziyyə olacaqdır.

Tarasov bu dəfə Azərbaycanın ABŞ-dakı səfiri Yaşar Əliyevi və “Washinqton Post” qəzetinin Moskva müxbiri Uil İnqlandı “mühakimə etmək” qərarına gəlmişdir (http://regnum.ru/news/polit/1426214.html). 

Tarasov 1918-1920-ci illərdə müstəqil mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini “qondarma qurum” adlandırmışdır. Biz onun bu qeydini şərh etməyəcəyik.

Qarabağ ərazisini “mübahisəli” adlandıran Tarasov bu fikri beynəlxalq ictimaiyyətə şamil etmişdir. Əslində isə 1918-1920-ci illərdə Qarabağ heç də mübahisəli olmamışdır, onun AXC-yə mənsub olmasını nəinki müttəfiqlər, hətta Ermənistan özü də tanımışdı. Qarabağ Erməni Milli Şurasının yeddinci qurultayı bu vilayəti Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanımış və 1919-cu il avqustun 22-də Qarabağın AXC dövlətinə daxil olması haqqında AXC hökuməti ilə saziş imzalamışdır. AXC hökuməti tərəfindən təyin edilmiş və britaniyalılar tərəfindən təsdiq olunmuş Qarabağ general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanov bu regionun formal rəhbəri olmaqla yanaşı, həm də bütün Qarabağ üzərində faktiki, real nəzarəti həyata keçirirdi. General Tomsonun məsləhəti ilə Qarabağın AXC tərkibinə daxil olması digər müttəfiqlər tərəfindən də bəyənilmiş və tanınmışdı.

Lakin Ermənistan hökuməti Qarabağı ələ keçirmək ümidini üzmürdü, hərçənd, Yerevandakı rəsmilər dəfələrlə açıq etiraf etmişdilər ki, onlar bu bölgəyə istər faktiki, istərsə də formal nəzarət etməmişlər. Üstəlik, Yerevanın nəzarəti hətta Ermənistana daha yaxın olan Zəngəzura da şamil edilmirdi. 1918-ci ilin yayında Zəngəzurda səngər qurmuş başkəsən və fərari erməni Andranik yerli müsəlmanlara (azərbaycanlılara) qarşı qırğına başlayanda general Xəlil Paşa Ermənistan hökumətini hədələmişdi ki, onlara qarşı qisas aksiyası keçiriləcəkdir. Bunun cavabında Ermənistanın baş naziri Kaçaznuni bildirmişdir ki, onun hökuməti bütün regiona, o cümlədən banditlərə nəzarət etmir. O, Xəlil Paşaya xatırlatmışdı ki, bütün Yelizavetpol quberniyasının (o cümlədən Zəngəzurun və Qarabağın) AXC tərkibinə daxil olmasını bəyan etmiş Nuru Paşa Ermənistanın Zəngəzura daxil olmasını qadağan etmişdi və deməli Yerevan bu dağlıq regiona nəzarət etmirdi. Yerevanın Qarabağa nəzarət etməsi barədə isə heç söhbət də ola bilməzdi (bax: Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919. University of California Press, 1971., pp. 87-88). Hətta Andranik də Zəngəzurdan Qarabağa tərəf irəliləyə bilməmiş və britaniyalılar onu Avdallar kəndinin yaxınlığında saxlayaraq Qarabağ istiqamətində hərəkətini dayandırmasını tapşırmışdılar.

1918-ci ilin noyabr ayında Kaçaznuni hökuməti Qarabağın Ermənistanın tabeliyinə verilməsinə nail olmağa cəhd göstərmiş, bu məsələdə Gürcüstanın dəstəyindən istifadə etməyə çalışmışdı. Mdivani buna cavab olaraq bildirmişdi ki, Tiflis özünün Avropadakı əlaqələrindən istifadə edərək Qərb torpaqları (Türkiyə ərazisində) ilə əlaqədar Ermənistana bir növ kömək edə bilərdi, lakin Azərbaycanla əlaqədar hər şey xeyli mürəkkəb olacaqdır (Ibid., с. 99). Ermənistan nəinki Qarabağa, hətta Zəngəzura da əsla nəzarət etmirdi, halbuki Şuşada əyləşən general-qubernator Sultanov Qarabağa tam nəzarət edir.

Raffi Ovanisyanın “İrs” partiyasının liderlərindən birinin atası, tarixçi Riçard Ovanisyan öz kitabında yazır: “Qonşu Zəngəzur və Loridə xarici şirkətlərin mis mədənləri vardı, lakin onlar Ermənistan üçün faydasız idi, çünki bu mədənlər ya su altında qalmış, ya da Ermənistanın yurisdiksiyasından kənarda yerləşirdi” (Ibid., с. 131).

1919-cu ilin əvvəlində britaniyalılar Şəruru və Naxçıvanı Ermənistanın yurisdiksiyasından çıxaranda bu ölkənin xarici işlər naziri Tiqranyan Ermənistanın Parisdəki nümayəndə heyətinə aşağıdakı məzmunda məktub göndərmişdi: “Şərur və Naxçıvan da bizim əlimizdən (müvəqqəti də olsa) alınmış və Qars kimi Britaniya Hərbi Qubernatorluğuna çevrilmişdir. Hətta sərhədin bizə aid hissəsində yerləşən Vedibasar hüdudlarından kənarda qoşun saxlamaq hüququmuzu da məhdudlaşdırmışlar. Qarabağ Britaniyanın nəzarəti altında Azərbaycan general-qubernatorluğuna birləşdirilmişdir” (Vratzian, Hanrapetutiun, pp. 219-220; Rep. of Armenia Archives, File 3/3).

Tarasov həqiqətdən uzaqdır, o yazır ki, 1920-ci ilin baharında Qarabağ guya daşnak Ermənistanın nəzarəti altında olmuşdur. Həqiqətən 1920-ci il martın 20-də Qarabağ erməniləri silahlı qiyam qaldırmış, AXC-nin Xankəndindəki qarnizonlarına hücum etmiş və öz evlərində sakitcə Novruz bayramını qeyd edən Azərbaycan kəndlilərini qılıncdan keçirmişdilər. Hətta “Ermənistanın nəzarətində olan” Xankəndində AXC-nin hökumət qarnizonlarının dislokasiya edilməsi faktı da Tarasovu çəkindirmir. Ermənilərin Şuşa üzərinə hücumu uğursuzluqla nəticələnmiş və tezliklə bu qiyam tamamilə yatırılmışdı. Belə bir fikir mövcuddur ki, həmin qiyam sovet Rusiyası tərəfindən qurulmuşdu. Məqsəd AXC-ni bu üsyanı yatırmaq üçün öz qoşunlarını Qarabağa yeritməyə və bununla da şimal cəbhəsini zəiflətməyə məcbur etmək idi. Bu halda AXC ilə sərhəddə dayanan XI Qızıl Ordu dərhal həmin fürsətdən istifadə edəcəkdi.

Odur ki, Qarabağ heç vaxt “mübahisəli ərazi” olmamışdır. Hətta daşnak Ermənistanın özü də etiraf edirdi ki, 1918-1920-ci illərdə Qarabağ AXC-nin tərkibinə daxil olmuşdur. Daşnak Ermənistanın Qarabağı ələ keçirmək üçün bütün cəhdləri puç olmuşdur. Bunu hətta Levon Ter-Petrosyan da “Moskovskiye Novosti” nəşrinə verdiyi müsahibəsində etiraf etmişdir: “Burada sərhədləri ilk dəfə SSRİ deyil, 1918-ci ildə ingilislər cızmışlar. O vaxt Zaqafqaziyanın 3 dövləti Rusiyadan ayrılmışdı. İngiltərə Ermənistanın, Azərbaycanın və Gürcüstanın sərhədlərini qeyd etmişdir. O vaxt Ermənistanın sahəsi 55 min kv.km idi. Azərbaycanın da ərazisi təqribən bu qədər idi. O vaxt Qarabağ Ermənistana daxil deyildi. Naxçıvan formal baxımdan Ermənistana daxil idi. Lakin faktiki olaraq Ermənistan oraya nəzarət etmirdi” (http://www.mn.ru/newspaper_zoom/20110623/302712754.html).

Tarasov özü-özünə zidd çıxır. Əvvəlcə o yazır ki, Moskva Yerevana Qarabağın Ermənistan tərkibində saxlanacağını vəd etmişdi, sonra isə elə özü Qafqaz bürosunun Qarabağın Ermənistanın tərkibində SAXLANMASI barədə qərarından sitat gətirir. Moskva Qarabağın Ermənistanın tərkibində saxlanmasını vəd etməmişdi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, tarix faktlara əsaslanır. Faktlar isə mənbələrdən irəli gəlir. Mənbələr yoxdursa, faktlar da yoxdur. Faktlar yoxdursa, tarix də yoxdur. Əgər Tarasov bolşeviklərin Qarabağı Ermənistanın tərkibində saxlamağı vəd etməsindən bəhs olunan mənbə göstərə bilərsə (o isə bunu edə bilməz, biz bunu bilirik!), bu halda ona yalnız bir məsləhətimiz var, qoy siyasi demaqogiya ilə məşğul olmaqda davam etsin, amma minimal təsəvvürə malik olduğu tarix elminə burnunu soxmasın.

Ümid edirik ki, ona bir şey də aydındır: 1921-ci ildə Qarabağın Stalin tərəfindən Ermənistandan alınıb Azərbaycana verilməsi haqqında təbliğat tezisini təsdiq edən sənəd yoxdur və heç vaxt olmamışdır. Əgər bütün yuxarıda deyilənlərdən sonra o yenə hesab edirsə ki, Uil İnqland öz məqaləsində heç bir təhrifə yol verməmişdir, onda onun işi ağırdır...