Bakı, 2 mart, Nailə Həsənova, foto İlkin Cavanşirov, AZƏRTAC

“Azərbaycan Respublikasında məhkəmə ekspertizası sahəsinin inkişafına dair 2026-2030-cu illər üçün Konsepsiya” ötən ilin sonunda Prezident İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə təsdiqləndi. Ədliyyə Nazirliyinin Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin rəisi Elşən Albəndov Konsepsiyanın əhəmiyyəti, prioritet istiqamətləri və gözlənilən nəticələr barədə AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırıb. Müsahibəni təqdim edirik.

- Elşən müəllim, “Azərbaycan Respublikasında məhkəmə ekspertizası sahəsinin inkişafına dair 2026-2030-cu illər üçün Konsepsiya”nın qəbulunu zəruri edən əsas amillər hansılardır və bu sənəd ədalət mühakiməsinin səmərəliliyinə hansı yeniliklər gətirəcək?

- Məhkəmə ekspertizası fəaliyyəti ədalət mühakiməsinin ayrılmaz və mühüm tərkib hissəsidir. Son illər məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinə tələbatın əhəmiyyətli dərəcədə artması, məhkəmələrin və istintaq orqanlarının icraatında olan işlərin sayının çoxalması, eyni zamanda elmi-texnoloji tərəqqi və rəqəmsal transformasiya məhkəmə ekspertizasının yeni çağırışlar əsasında təşkilini zəruri edib. Digər tərəfdən, transmilli cinayətkarlıq, kibercinayətlər və digər bu kimi hüquqi münasibətlər ekspertiza fəaliyyətinin beynəlxalq standartlara uyğun, çevik və operativ qurulmasını tələb edir. Bu baxımdan, Konsepsiya məhkəmə ekspertizası sahəsinin uzunmüddətli, sistemli və kompleks inkişafını təmin edən strateji sənəddir.

Konsepsiyanın əsas məqsədi ölkəmizdə məhkəmə ekspertizası sahəsinin qabaqcıl beynəlxalq standartlara və müasir tələblərə uyğun təşkil edilməsinə, insanların hüquq və azadlıqlarının daha etibarlı təmin olunmasına, ədalət mühakiməsinin çevik və səmərəli aparılmasına nail olmaqdır. Sənəd ekspert rəylərinin keyfiyyətinin və etibarlılığının artırılmasını, məhkəmə proseslərində operativliyin təmin edilməsini nəzərdə tutur. Məhkəmə ekspertizası sahəsində rəqəmsallaşma, vahid standartların tətbiqi və təkmil keyfiyyət təminatı mexanizmləri ədalət mühakiməsinin daha şəffaf, obyektiv və effektiv həyata keçirilməsinə töhfə verəcək. Konsepsiyada yeni texnoloji tendensiyalara uyğun fəaliyyətin təşkili, normativ-hüquqi bazanın davamlı yenilənməsi, məhkəmə ekspertizası idarələrinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, sınaq laboratoriyalarının akkreditasiyası, özəl məhkəmə ekspertizası institutunun inkişafı, yeni növ ixtisaslar üzrə ekspertizaların aparılması nəzərdə tutulur. Həmçinin ekspertiza sahəsində kadr potensialının və ekspertlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, ekspertiza idarələrinin infrastrukturunun və maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi prioritet kimi müəyyən edilib.

- Konsepsiya çərçivəsində məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinin rəqəmsallaşdırılması ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində hansı əhəmiyyətli dəyişiklikləri təmin edəcək?

-Dövlət idarəçiliyinin və ədalət mühakiməsinin rəqəmsallaşdırılması sahəsində aparılan genişmiqyaslı islahatlar məhkəmə və hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətində yeni keyfiyyət mərhələsi yaradıb. Bu proses “Elektron məhkəmə”, “Elektron icra” və “Elektron prokurorluq” sistemlərinin tətbiqi ilə yanaşı, məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinin də vahid rəqəmsal informasiya mühitində təşkilini zəruri edib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Fərmanı ilə “Məhkəmə Ekspertizası” informasiya sisteminin yaradılması bu sahədə qabaqcıl rəqəmsal texnologiyaların və süni intellektəsaslı həllərin tətbiqi üçün möhkəm institusional və hüquqi baza formalaşdırır. Bu sistem ekspertiza proseslərinin tam avtomatlaşdırılmasını, məlumatların vahid informasiya mühitində toplanmasını və real vaxt rejimində dövlət qurumları arasında operativ mübadiləni təmin edəcək.

Rəqəmsallaşma ekspertiza müddətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə qısalmasına, proseslər üzərində şəffaf və izləniləbilən nəzarət mexanizmlərinin yaradılmasına şərait yaradacaq. Nəticə etibarilə bu islahatlar ədalət mühakiməsinin obyektivliyini artıracaq, vətəndaşların ədalət mühakiməsinə inamını möhkəmləndirəcək və hüquqi dövlət prinsiplərinin daha effektiv təmin olunmasına xidmət edəcək.

- Konsepsiyada əks olunan statistik təhlillərə baxanda görürük ki, məhkəmə və hüquq-mühafizə orqanlarının icraatında xüsusi biliklərə tələbat artıb. Konsepsiyanın məqsəd və hədəflərində bununla bağlı hansı real həllər öz əksini tapıb?

- Konsepsiyada əks olunan statistik təhlillər məhkəmə və hüquq mühafizə orqanlarının icraatında xüsusi biliklərə olan tələbatın dinamik və davamlı artımını aydın şəkildə ortaya qoyur. Təkcə 2024-cü ildə məhkəmə ekspertizası idarələrində 149 mindən artıq qərar və qərardadın icra edilməsi, habelə son beş il ərzində qeyri-tibb ekspertizaları üzrə 43,1 faiz, tibbi ekspertizalar üzrə isə 42,1 faiz artımın müşahidə olunması bu sahədə mövcud yükün və məsuliyyətin miqyasını nümayiş etdirir. Mövcud resurslar çərçivəsində ekspertlər bu artan iş yükünün öhdəsindən çətinliklə olsa da gəlirlər, lakin bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə sistemin davamlılığı və ekspert rəylərinin keyfiyyəti baxımından ciddi çağırışlar yaradır.

Bu reallıqlar Konsepsiyanın məqsəd və hədəflərinin formalaşdırılmasında əsas istiqamətverici amildir. Konsepsiya bir tərəfdən məhkəmə ekspertizası sisteminin institusional və elmi potensialının gücləndirilməsini, digər tərəfdən isə artan iş yükü fonunda ekspertiza proseslərinin keyfiyyətinin və operativliyinin qorunmasını prioritet kimi müəyyən edir. Beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi, Avropa Məhkəmə Ekspertizası İnstitutları Birliyinə (ENFSİ) üzvlük, ISO/IEC 17025 standartları üzrə akkreditasiya, müasir tədqiqat metodlarının tətbiqi və kadr potensialının inkişafı bu məqsədlərin praktiki reallaşmasına xidmət edir.

Eyni zamanda, Konsepsiyada artan tələbat fonunda kadr potensialının davamlı şəkildə gücləndirilməsi xüsusi yer tutur. Bu çərçivədə məhkəmə ekspertizası sahəsində kadr hazırlığı sisteminin təkmilləşdirilməsi, yeni ekspert ixtisaslarının müəyyən edilməsi və açılması, ixtisaslaşmanın dərinləşdirilməsi, gənc mütəxəssislərin cəlb edilməsi və peşəkar inkişaf mexanizmlərinin yaradılması əsas hədəflər sırasında yer alır. Bununla yanaşı, ekspertlərin iş yükünün optimallaşdırılması, mövcud yükün ədalətli bölgüsü və rəylərin keyfiyyətinin daha da artırılması Konsepsiyanın mühüm istiqamətlərindən biri kimi müəyyən olunub.

Bu baxımdan, statistik göstəricilərin təhlili Konsepsiyada yalnız mövcud vəziyyətin təsviri kimi deyil, həm də məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinin dayanıqlı inkişafını təmin edən, insan resurslarına əsaslanan və gələcəyə hesablanmış sistemli islahatlar üçün əsaslandırılmış yol xəritəsi kimi çıxış edir.

- Bəs ekspert rəylərinin keyfiyyətinə nəzarət necə təmin ediləcək? Bu rəylər beynəlxalq tələblərə hansı mexanizmlər vasitəsilə uyğunlaşdırılacaq?

- Ekspert rəylərinin keyfiyyətinə nəzarət və onların beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılması Konsepsiyada sistemli və institusional mexanizmlər əsasında təmin edilir. Bu yanaşma Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Milli standartlaşdırma sisteminin beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılmasına dair 2023–2025-ci illər üçün Dövlət Proqramı”na uyğun olaraq formalaşdırılıb və laboratoriya fəaliyyətinin beynəlxalq standartlara inteqrasiyasını əsas prioritet kimi müəyyən edir.

Qeyd edək ki, Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi 2011-ci ildən ENFSİ-nin üzvüdür. 2013-cü ildən Mərkəzdə aparılan ekspertizalardan 6 ekspert ixtisası üzrə 16 tədqiqat metodu ISO/IEC 17025 “Sınaq və kalibrasiya laboratoriyalarının yetərliliyi üçün ümumi şərtlər“ standartına görə Türk Akkreditasiya Qurumu (TÜRKAK) tərəfindən akkreditə edilərək müvafiq sertifikata layiq görülüb. Akkreditasiyanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Mərkəzin akkreditə olunan tədqiqatlar üzrə nəticələri beynəlxalq standartlara uyğundur. Yəni tədqiqat metodlarının akkreditasiya olunması ekspert rəylərinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına xidmət edir. Hazırda akkreditasiya olunan metodların sayının artırılması istiqamətində zəruri tədbirlər görülür.

Məlumdur ki, ekspertin rəyi əsas sübut növlərindən biridir. Ekspertin öz rəyində əsaslandığı metodların beynəlxalq akkreditə olunması məhkəmə, istintaq orqanları və tərəflər üçün tədqiqatın obyektivliyinə və mötəbərliliyinə zəmanət verir.

Konsepsiya məhkəmə ekspertizası sahəsində ölçüləbilən keyfiyyət meyarlarının tətbiqini, ekspert rəylərinin etibarlılığının artırılması üçün ayrıca keyfiyyət təminatı sisteminin qurulmasını nəzərdə tutur. Keyfiyyətə nəzarət ekspertiza prosesinin bütün mərhələlərini əhatə edəcək və vahid standartlar əsasında həyata keçiriləcək.

Beynəlxalq uyğunluğun təmin edilməsi məqsədilə normativ hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi, standartlaşdırma üzrə Texniki Komitələrin yaradılması, dövlət standartlarının hazırlanması və laboratoriyaların akkreditasiyası əsas mexanizmlər kimi müəyyən olunub. Bununla yanaşı, ekspertiza fəaliyyətini tənzimləyən vahid təlimatın hazırlanması və institusional bilik bazasının formalaşdırılması ekspert rəylərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edəcək.

Konsepsiyada nəzərdə tutulan tədbirlər ekspert rəylərinin keyfiyyətinə effektiv nəzarəti təmin etməklə yanaşı, məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinin beynəlxalq standartlara uyğun, şəffaf və etibarlı sistem kimi formalaşdırılmasını hədəfləyir.

- Konsepsiyanın hədəf göstəricilərindən biri də özəl məhkəmə ekspertizası institutunun təşviq olunması və bu sahənin inkişaf etdirilməsidir. Özəl məhkəmə ekspertizası institutunun fəaliyyətə başlaması cəmiyyət üçün hansı imkanları yaradır?

-Özəl məhkəmə ekspertizası institutunun fəaliyyətə başlaması üçün mövcud normativ-hüquqi baza formalaşdırılıb. “Məhkəmə ekspertizası fəaliyyəti haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklər institutun fəaliyyətini şəffaf, etibarlı və dövlətlə uzlaşdırılmış şəkildə təmin edir, lakin bu institutun məhkəmə ekspertizası idarələri ilə paralel işləməsi üçün hüquqi zəminin təkmilləşdirilməsi məqsədilə qanunvericilikdə bəzi dəyişikliklərin edilməsi gözlənilir.

Bu institut cəmiyyət üçün bir sıra önəmli imkanlar yaradır. Əvvəla, bu təsisat məhkəmə ekspertizası sahəsində alternativliyi təmin edərək məhkəmə ekspertizası idarələrinin iş yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azalda və ekspertiza xidmətlərinin əlçatanlığını artıra bilər. Bu isə vətəndaşlar üçün ekspertiza xidmətlərinə daha sürətli və rəqabətli şəraitdə çıxış imkanı deməkdir. Bundan əlavə, özəl məhkəmə ekspertizası institutu vasitəsilə müasir avadanlıqlar və innovativ texnologiyaların tətbiqi vasitəsilə ekspert rəylərinin keyfiyyəti və etibarlılığı artırılacaq. İlk mərhələdə ictimai etimadın formalaşdırılması və resurs təminatı kimi müəyyən risklər mövcud olsa da, metodiki dəstək və dövlət standartlarına uyğunluq mexanizmləri bu riskləri neytrallaşdıracaq.

Eyni zamanda, özəl institutun fəaliyyəti məhkəmə ekspertizası sahəsində rəqabətli mühiti gücləndirəcək və ixtisaslı kadrların hazırlanmasına stimul yaradacaq. Nəticədə vətəndaşlar daha sürətli, keyfiyyətli və etibarlı ekspertiza xidmətlərindən faydalanacaq, ədalət mühakiməsinin səmərəliliyi isə artacaq.

- Bütün sahələrdə olduğu kimi bu sahədə də peşəkar mütəxəssislərə hər zaman ehtiyac var. Konsepsiya çərçivəsində kadr hazırlığı və ekspertlərin peşəkar inkişafı necə təşkil olunacaq?

- Konsepsiya məhkəmə ekspertlərinin peşəkarlığının artırılmasını prioritet istiqamət kimi müəyyən edir. Bunun üçün xüsusi təlim proqramları hazırlanacaq, ekspertlərin nəzəri-praktiki hazırlığı davamlı olaraq təkmilləşdiriləcək, beynəlxalq standartlar və qabaqcıl təcrübələr nəzərə alınacaq. Ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq genişləndiriləcək, sahəyə uyğun seçmə fənlər tətbiq olunacaq və ixtisaslı kadrların məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinə cəlbi təmin ediləcək.

Eyni zamanda, ekspertlərin sosial müdafiəsi və rəqabətədavamlı əməkhaqları onların motivasiyasını artıraraq, sahədə dayanıqlı və keyfiyyətli fəaliyyətin təmin edilməsinə şərait yaradacaq.

- Ekspertiza fəaliyyəti barədə məlumatlılığı artırmaq üçün hansı addımlar atılacaq?

- Konsepsiya çərçivəsində məhkəmə ekspertizası sahəsində məlumatlılığı artırmaq üçün bir sıra tədbirlər nəzərdə tutulub. Bunlardan ən önəmlisi məhkəmə ekspertizası ensiklopediyasının hazırlanmasıdır ki, bu nəşr ekspertiza fəaliyyətinin iştirakçıları və vətəndaşlar üçün mövcud prosedurlar, xidmətlər və ekspert rəyləri barədə ətraflı məlumat təqdim edəcək.

Eyni zamanda, fəaliyyətin rəqəmsallaşdırılması, “Məhkəmə Ekspertizası” informasiya sistemi və digər rəqəmsal platformalar vasitəsilə elektron xidmətlərin göstərilməsi və operativ məlumatlandırma sistemlərinin tətbiqi vətəndaşların ekspertiza fəaliyyəti barədə məlumatlılığını daha da artıracaq, xidmətlərin sürətli və şəffaf olmasına şərait yaradacaq.

- Konsepsiyanın uzunmüddətli təsiri nədən ibarət olacaq və vətəndaşlar onun real nəticələrini nə vaxt hiss edəcəklər?

- Konsepsiyanın icrası mərhələli şəkildə həyata keçiriləcək və rəqəmsallaşdırma, xidmətə əlçatanlıq və keyfiyyətin artırılması ilə bağlı ilkin nəticələr yaxın gələcəkdə hiss olunacaq.

Uzunmüddətli perspektivdə Konsepsiya məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinin institusional inkişafını, ekspert rəylərinə ictimai etimadın yüksəlməsini və ədalət mühakiməsinin səmərəliliyinin güclənməsini təmin edəcək.

Bu Konsepsiya dövlətin məhkəmə ekspertizası sahəsinə göstərdiyi xüsusi diqqət və qayğının bariz nümunəsidir. Əsas məqsəd isə vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının daha etibarlı qorunması və ölkəmizdə ədalət mühakiməsinin gücləndirilməsidir.